Pramanavartika 2

दोषोद्भवा प्रकृत्या सा वितथप्रतिभासिनी । अनपेक्षितसाधर्म्यदृगादिस्तैमिरादिवत्

doṣodbhavā prakṛtyā sā vitathapratibhāsinī / anapekṣitasādharmyadṛgādistaimirādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र बुद्धेः परिच्छेदो ग्राहकाकारसम्मतः । तादात्म्यादात्मवित् तस्य स तस्य साधनं ततः

tatra buddheḥ paricchedo grāhakākārasammataḥ / tādātmyādātmavit tasya sa tasya sādhanaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रात्मविषये माने यथारागादि वेदनम् । इयं सर्वत्र संयोज्या मानमेयफलस्थितिः

tatrātmaviṣaye māne yathārāgādi vedanam / iyaṃ sarvatra saṃyojyā mānameyaphalasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राप्यनुभवात्मत्वात् ते योग्या स्वात्मसंविदि । इति सा योग्यता मानमात्मा मेयः फलं स्ववित्

tatrāpyanubhavātmatvāt te yogyā svātmasaṃvidi / iti sā yogyatā mānamātmā meyaḥ phalaṃ svavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राहकाकारसंख्याता परिच्छेदात्मतात्मनि । सा योग्यतेति च प्रोक्तं प्रमाणं स्वात्मवेदनम्

grāhakākārasaṃkhyātā paricchedātmatātmani / sā yogyateti ca proktaṃ pramāṇaṃ svātmavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेव हि विज्ञानं विषयेभ्यः समुद्भवद् । तदन्यास्यापि हेतुत्वे कथञ्चिद् विषयाकृति

sarvameva hi vijñānaṃ viṣayebhyaḥ samudbhavad / tadanyāsyāpi hetutve kathañcid viṣayākṛti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवाहारकालादेर्हेतुत्वे ऽपत्यजन्मनि । पित्रोस्तदेकस्याकारं धत्ते नान्यस्य कस्यचित्

yathaivāhārakālāderhetutve 'patyajanmani / pitrostadekasyākāraṃ dhatte nānyasya kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धेतुत्वेन तुल्ये ऽपि तदन्यैर्विषये मतम् । विषयत्वं तदंशेन तदभावे न तद् भवेत्

taddhetutvena tulye 'pi tadanyairviṣaye matam / viṣayatvaṃ tadaṃśena tadabhāve na tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थाकारशङ्का स्यादप्यर्थवति चेतसि । अतीतार्थग्रहे सिद्धे द्विरूपत्वात्मवेदने

anarthākāraśaṅkā syādapyarthavati cetasi / atītārthagrahe siddhe dvirūpatvātmavedane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलाद्याभासभेदित्वान्नर्थो जातिराद्वती । सा चानित्या न जातिः स्यान्नित्या चा जनिका कथम्

nīlādyābhāsabheditvānnartho jātirādvatī / sā cānityā na jātiḥ syānnityā cā janikā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामादिकं निषिद्धं प्राङ् नायमर्थवतां क्रमः । इच्छमात्रानुरोधित्वादर्थशक्तिर्न सिध्यति

nāmādikaṃ niṣiddhaṃ prāṅ nāyamarthavatāṃ kramaḥ / icchamātrānurodhitvādarthaśaktirna sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिश्चेदृग्विधं ज्ञानं तस्याश्चानुभवाद् भवः । स चार्थाकाररहितः सेदानीं तद्वती कथम्

smṛtiścedṛgvidhaṃ jñānaṃ tasyāścānubhavād bhavaḥ / sa cārthākārarahitaḥ sedānīṃ tadvatī katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थाद् भावस्तदाभावात् स्यात्तथानुभवे ऽपि सः । आकारः स च नार्थस्य स्पष्टकारविवेकतः

nārthād bhāvastadābhāvāt syāttathānubhave 'pi saḥ / ākāraḥ sa ca nārthasya spaṣṭakāravivekataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतिरिक्तं तदाकारं प्रतीयादपरस्तदा । नित्यमात्मनि सम्बन्धे प्रतीयात् कथितं च न

vyatiriktaṃ tadākāraṃ pratīyādaparastadā / nityamātmani sambandhe pratīyāt kathitaṃ ca na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकेनाभिसम्बन्धे प्रतिसन्धिर्न युज्यते । एकार्थाभिनिवेशात्मा प्रवक्तृश्रोतृचेतसोः

ekaikenābhisambandhe pratisandhirna yujyate / ekārthābhiniveśātmā pravaktṛśrotṛcetasoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेकव्यवहारश्चेत् सादृश्यादतदाभयोः । भिन्नात्मार्थ कथं ग्राह्यस्तदा स्याद्धीरनर्थिका

tadekavyavahāraścet sādṛśyādatadābhayoḥ / bhinnātmārtha kathaṃ grāhyastadā syāddhīranarthikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चानुभवविज्ञानेनोभयांशावलम्बिना । एकाकारविशेषेण तज्ज्ञानेनानुबध्यते

taccānubhavavijñānenobhayāṃśāvalambinā / ekākāraviśeṣeṇa tajjñānenānubadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा ह्यतथारूपं कथं ज्ञाने ऽधिरोहति । एकाकारोत्तरं ज्ञानं तथा ह् युक्तरमुक्तरम्

anyathā hyatathārūpaṃ kathaṃ jñāne 'dhirohati / ekākārottaraṃ jñānaṃ tathā h yuktaramuktaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यार्थरूपेणाकारावात्माकारश्च कश्चन । द्वितीयस्य तृतीयेन ज्ञानेन हि विविच्यते

tasyārtharūpeṇākārāvātmākāraśca kaścana / dvitīyasya tṛtīyena jñānena hi vivicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थकार्यतया ज्ञानस्मृतावर्थस्मृतेर्यदि । भ्रान्त्या सङ्कलनं ज्योतिर्मनस्कारे च सा भवेत्

arthakāryatayā jñānasmṛtāvarthasmṛteryadi / bhrāntyā saṅkalanaṃ jyotirmanaskāre ca sā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामपि कार्याणां कारणैः स्यात् तथा ग्रहः । कुलालादिविवेकेन न स्मर्येत घटस्ततः

sarveṣāmapi kāryāṇāṃ kāraṇaiḥ syāt tathā grahaḥ / kulālādivivekena na smaryeta ghaṭastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादतिशयाज् ज्ञानमर्थसंसर्गभाजनम् । सारूप्यात्तत् किमन्यत् स्याद् दृष्टेश्च यमलादिषु

yasmādatiśayāj jñānamarthasaṃsargabhājanam / sārūpyāttat kimanyat syād dṛṣṭeśca yamalādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यानुभयरूपत्वे ह्ये करूपे व्यवस्थितम् । द्वितीयं व्यतिरिच्येत् न परामर्शचेतसा

ādyānubhayarūpatve hye karūpe vyavasthitam / dvitīyaṃ vyatiricyet na parāmarśacetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थसंकलनाश्लेषा ंधीर्द्वितीयावलम्बते । नीलादिरूपेण धियं भासमानां पुरस्ततः

arthasaṃkalanāśleṣā ṃdhīrdvitīyāvalambate / nīlādirūpeṇa dhiyaṃ bhāsamānāṃ purastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा याद्यमेवैकं संयोज्येतार्थसम्भवात् । ज्ञानं नदृष्टसम्बन्धं पूर्वार्थेनोत्तरोत्तरम्

anyathā yādyamevaikaṃ saṃyojyetārthasambhavāt / jñānaṃ nadṛṣṭasambandhaṃ pūrvārthenottarottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकृत् संवेद्यमानस्य नियमेन धिया सह । विषयस्य ततो ऽन्यत्वं केनाकारेण सिध्यति

sakṛt saṃvedyamānasya niyamena dhiyā saha / viṣayasya tato 'nyatvaṃ kenākāreṇa sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदश्च भ्रान्तविज्ञानैर्दृ श्येतेन्दाविवाद्वये । संवित्तिनियमो नास्ति भिन्नयोर्नीलपीतयोः

bhedaśca bhrāntavijñānairdṛ śyetendāvivādvaye / saṃvittiniyamo nāsti bhinnayornīlapītayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थासंवेदनः कश्चिदनर्थ वापि वेदनम् । दृष्टं संवेद्यमानं तत् तयोर्नास्ति विवेकिता

nārthāsaṃvedanaḥ kaścidanartha vāpi vedanam / dṛṣṭaṃ saṃvedyamānaṃ tat tayornāsti vivekitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादर्थस्य दुर्वारं ज्ञानकालावभासिनः । ज्ञानदव्यतिरेकित्वम् हेतुभेदानुमा भवेत्

tasmādarthasya durvāraṃ jñānakālāvabhāsinaḥ / jñānadavyatirekitvam hetubhedānumā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावाद्क्षबुद्धीनां सत्स्वप्यन्येषु हेतुषु । नियमं यदि न ब्रु यात् प्रत्ययात् समनन्तरात्

abhāvādkṣabuddhīnāṃ satsvapyanyeṣu hetuṣu / niyamaṃ yadi na bru yāt pratyayāt samanantarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजादङ्कुरजन्माग्नेर्धूमात् सिद्धिरितीदृशी । बह्यार्थाश्रयिणी यपि कारकज्ञापकस्थितिः

bījādaṅkurajanmāgnerdhūmāt siddhiritīdṛśī / bahyārthāśrayiṇī yapi kārakajñāpakasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापि तद्रु पनिर्भासा तथा नियतसङ्गमाः । बुद्धीराश्रित्य कल्प्येत यदि किं वा विरुध्यते

sāpi tadru panirbhāsā tathā niyatasaṅgamāḥ / buddhīrāśritya kalpyeta yadi kiṃ vā virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनग्निजन्यो धूमः स्यात् तत्कार्यात् कारणे गतिः । न स्यात् कारणतायां वा कुत एकान्ततो गतिः

anagnijanyo dhūmaḥ syāt tatkāryāt kāraṇe gatiḥ / na syāt kāraṇatāyāṃ vā kuta ekāntato gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि धूमाभासा धीः प्रबोधपटुवासनाम् । गमयेदग्निनिर्भासां धियमेव न पावकम्

tatrāpi dhūmābhāsā dhīḥ prabodhapaṭuvāsanām / gamayedagninirbhāsāṃ dhiyameva na pāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्योग्यवासनागर्भ एव धूमावभासिनीम् । व्यनक्ति चित्तसन्तानि धियं धूमो ऽनितस्ततः

tadyogyavāsanāgarbha eva dhūmāvabhāsinīm / vyanakti cittasantāni dhiyaṃ dhūmo 'nitastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्त्येष विदुषां वादो बाह्यां त्वाश्रित्य वर्ण्यते । द्वैरूप्यं सहसंवित्तिनियमात् तच्च सिध्यति

astyeṣa viduṣāṃ vādo bāhyāṃ tvāśritya varṇyate / dvairūpyaṃ sahasaṃvittiniyamāt tacca sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानमिन्द्रियभेदेन पटुमन्दाविलादिकाम् । प्रतिभासभिदामर्थे बिभ्रदेकत्र दृश्यते

jñānamindriyabhedena paṭumandāvilādikām / pratibhāsabhidāmarthe bibhradekatra dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्याभिन्नरूपत्वादेकरूपं भवेन्मनः । सर्वै तदर्थमर्थाच्चेत् तस्य नास्ति तदाभता

arthasyābhinnarūpatvādekarūpaṃ bhavenmanaḥ / sarvai tadarthamarthāccet tasya nāsti tadābhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थाश्रयेणोद्भवतस्तद्रूपमनुकुर्वतः । तस्य केनचिदंशेन परतो ऽपि भिदा भवेत्

arthāśrayeṇodbhavatastadrūpamanukurvataḥ / tasya kenacidaṃśena parato 'pi bhidā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा ह्याश्रित्य पितरं तद्रूपो ऽपि सुतः पितुः । भेदं केनचिदंशेन कुतश्चिदवलम्बते

tathā hyāśritya pitaraṃ tadrūpo 'pi sutaḥ pituḥ / bhedaṃ kenacidaṃśena kutaścidavalambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयूरचन्द्रकाकारं नीललोहितभास्वरम् । सम्पश्यन्ति प्रदीपादेर्मण्डलं मन्दचक्षुषः

mayūracandrakākāraṃ nīlalohitabhāsvaram / sampaśyanti pradīpādermaṇḍalaṃ mandacakṣuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तद्बाह्यारूपत्वे का प्रसन्नेक्षणे ऽक्षमा । भूतं पश्यंश्च तद्दर्शी कथं चोपहतेन्द्रियः

tasya tadbāhyārūpatve kā prasannekṣaṇe 'kṣamā / bhūtaṃ paśyaṃśca taddarśī kathaṃ copahatendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधितं तिमिरेणास्य व्यक्तं चक्षुरतीन्द्रियम् । पश्यतो ऽन्याक्षदृश्ये ऽर्थे तदव्यक्तं कथं पुनः

śodhitaṃ timireṇāsya vyaktaṃ cakṣuratīndriyam / paśyato 'nyākṣadṛśye 'rthe tadavyaktaṃ kathaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोकाक्षमनस्कारादन्यस्यैकस्य गम्यते । शक्तिर्हेतुस्ततो नान्यो ऽहेतुश्च विषयः कथम्

ālokākṣamanaskārādanyasyaikasya gamyate / śaktirhetustato nānyo 'hetuśca viṣayaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव यदि धीहेतुः कि प्रदीपमपेक्षते । दीपमात्रेण धीभावादुभयं नापि कारणम्

sa eva yadi dhīhetuḥ ki pradīpamapekṣate / dīpamātreṇa dhībhāvādubhayaṃ nāpi kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरासन्नादिभेदेन व्यक्ताव्यक्तं न युज्यते । तत् स्यादालोकभेदाच्चेत् तप्तिधानापिधानयोः

dūrāsannādibhedena vyaktāvyaktaṃ na yujyate / tat syādālokabhedāccet taptidhānāpidhānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्या दृष्टिरदृष्टिर्वा सूक्ष्म्ॐ ऽशस्तस्य कश्चन् । आलोकन न मन्देन दृश्यते ऽतो भिदा यदि

tulyā dṛṣṭiradṛṣṭirvā sūkṣmoṃ 'śastasya kaścan / ālokana na mandena dṛśyate 'to bhidā yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वे ऽर्थस्य बाह्यस्य दृश्यादृश्यभिदा कुतः । अनेकत्वे ऽणुशो भिन्ने दृश्यादृश्याभिदा कुतः

ekatve 'rthasya bāhyasya dṛśyādṛśyabhidā kutaḥ / anekatve 'ṇuśo bhinne dṛśyādṛśyābhidā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मान्द्यपाटवभेदेन भासो बुद्धभिदा यदि । भिन्ने ऽन्यस्मिन्नभिन्नस्य कुतो भेदेन भासनम्

māndyapāṭavabhedena bhāso buddhabhidā yadi / bhinne 'nyasminnabhinnasya kuto bhedena bhāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दं तदपि तेजः किमावृतेरिह सा न किम् । तनुत्वं तेजसो ऽप्येतदस्त्यन्यत्राप्यतानवम्

mandaṃ tadapi tejaḥ kimāvṛteriha sā na kim / tanutvaṃ tejaso 'pyetadastyanyatrāpyatānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यासन्ने च सुव्यक्तं तेजस्तत् स्याद्तिस्फ़ुटम् । तत्राप्यदृष्टमाश्रित्य भवेद् रूपान्तरं यदि

atyāsanne ca suvyaktaṃ tejastat syādtisfuṭam / tatrāpyadṛṣṭamāśritya bhaved rūpāntaraṃ yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यावरणात् तेषां स्यात् तेजोविहतिस्ततः । तत्रैकमेव दृश्येत् तस्यानावरणे सकृत्

anyonyāvaraṇāt teṣāṃ syāt tejovihatistataḥ / tatraikameva dṛśyet tasyānāvaraṇe sakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्येत् स्फ़ुटास्फ़ुटं रूपमेको ऽदृष्टेन वारणे । अर्थानर्थौ न येन स्तस्तददृष्टं करोति किम्

paśyet sfuṭāsfuṭaṃ rūpameko 'dṛṣṭena vāraṇe / arthānarthau na yena stastadadṛṣṭaṃ karoti kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् संविद् यथाहेतु जायमानार्थसंश्रयात् । प्रतिभासभिदां धत्ते शेषाः कुमतिदुर्नयाः

tasmāt saṃvid yathāhetu jāyamānārthasaṃśrayāt / pratibhāsabhidāṃ dhatte śeṣāḥ kumatidurnayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानशब्दप्रदीपानां प्रत्यक्षस्येतरस्य वा । जनकत्वेन पूर्वेषां क्षणिकानां विनाशतः

jñānaśabdapradīpānāṃ pratyakṣasyetarasya vā / janakatvena pūrveṣāṃ kṣaṇikānāṃ vināśataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तिः कुतो ऽसता ज्ञानादन्यस्यानुपकारिणः । व्यक्तौ व्यज्येत सर्वो ऽर्थस्तद्धेतोर्नियमो यदि

vyaktiḥ kuto 'satā jñānādanyasyānupakāriṇaḥ / vyaktau vyajyeta sarvo 'rthastaddhetorniyamo yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नषापि कल्पना ज्ञाने ज्ञानं त्वर्थावभासतः । तं व्यनक्तीति कथ्येत तदभावे ऽपि तत्कृतम्

naṣāpi kalpanā jñāne jñānaṃ tvarthāvabhāsataḥ / taṃ vyanaktīti kathyeta tadabhāve 'pi tatkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाकारयति चान्यो ऽर्थो ऽनुपकारात् सहोदितः । व्यक्तो ऽनाकारयन् ज्ञानं स्वाकारेण कथं भवेत्

nākārayati cānyo 'rtho 'nupakārāt sahoditaḥ / vyakto 'nākārayan jñānaṃ svākāreṇa kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रोपलादिरप्यर्थः स्थिरः सो ऽन्यानपेक्षणात् । सकृत् सर्वस्य जनयेज्ज्ञानानि जगतः समम्

vajropalādirapyarthaḥ sthiraḥ so 'nyānapekṣaṇāt / sakṛt sarvasya janayejjñānāni jagataḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमाद् भवन्ति तान्यस्य सहकार्यु पकार्यतः । आहुः प्रतिक्षणं भेदं स दोषो ऽत्रापि पूर्ववत्

kramād bhavanti tānyasya sahakāryu pakāryataḥ / āhuḥ pratikṣaṇaṃ bhedaṃ sa doṣo 'trāpi pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवेदनस्य तादात्म्ये न विवादो ऽस्ति कस्यचित् । तस्यार्थरूपतासिद्धा सापि सिध्यति संस्मृतेः

saṃvedanasya tādātmye na vivādo 'sti kasyacit / tasyārtharūpatāsiddhā sāpi sidhyati saṃsmṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदेनाननुभूते ऽस्मिन्नविभक्ते स्वगोचरैः । एवमेतन्न खल्वेवमिति सा स्यान्न भेदिनी

bhedenānanubhūte 'sminnavibhakte svagocaraiḥ / evametanna khalvevamiti sā syānna bhedinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चानुभवमात्रेण कश्चिद् भेदो विवेचकः । विवेकिनी न चास्पष्टभेदे धीर्यमलादिवत्

na cānubhavamātreṇa kaścid bhedo vivecakaḥ / vivekinī na cāspaṣṭabhede dhīryamalādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वैरूप्यसाधनेनापि प्रायः सिद्धं स्ववेदनम् । स्वरूपभूताभासस्य तदा संवेदनेक्षणात्

dvairūpyasādhanenāpi prāyaḥ siddhaṃ svavedanam / svarūpabhūtābhāsasya tadā saṃvedanekṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धियातद्रू पया ज्ञाने निरुद्धे ऽनुभवः कथम् । स्वं च रूपं न सा वेत्तीत्युत्सन्नो ऽनुभवो ऽखिलः

dhiyātadrū payā jñāne niruddhe 'nubhavaḥ katham / svaṃ ca rūpaṃ na sā vettītyutsanno 'nubhavo 'khilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिर्मु खं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् । बुद्धेश्च ग्राहिका वित्तिर्नित्यमन्तर्मुखात्मनि

bahirmu khaṃ ca tajjñānaṃ bhātyarthapratibhāsavat / buddheśca grāhikā vittirnityamantarmukhātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यस्य विषयाभासस्तं वेत्ति न तदिप्यपि । प्राप्तं संवेदनं सर्वसदृशानां परस्परम् । बुद्धिः सरूपा तद्विच्चेत् नेदानीं वित् सरूपिका

yo yasya viṣayābhāsastaṃ vetti na tadipyapi / prāptaṃ saṃvedanaṃ sarvasadṛśānāṃ parasparam / buddhiḥ sarūpā tadviccet nedānīṃ vit sarūpikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं सो ऽनुभवस्तस्या न स सारूप्यकारणः । क्रियाकर्मव्यवस्थायास्तल्लोके स्यान्निबन्धनम्

svayaṃ so 'nubhavastasyā na sa sārūpyakāraṇaḥ / kriyākarmavyavasthāyāstalloke syānnibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावभूततद्रु पसंविदारोपविप्लवात् । नीलदेरनुभूताख्या नानुभूतेः परात्मनः

svabhāvabhūtatadru pasaṃvidāropaviplavāt / nīladeranubhūtākhyā nānubhūteḥ parātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धियो नीलादिरूपत्वे बाद्यो ऽर्थः किम्प्रमाणकः । धियो ऽनीलादिरूपत्वे स तस्यानुभवः कथम्

dhiyo nīlādirūpatve bādyo 'rthaḥ kimpramāṇakaḥ / dhiyo 'nīlādirūpatve sa tasyānubhavaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा संवेदनात्मत्वं न सारूप्यनिबन्धनम् । सिद्धं तत् स्वत् एवास्य किमर्थेनोपनीयते

yadā saṃvedanātmatvaṃ na sārūpyanibandhanam / siddhaṃ tat svat evāsya kimarthenopanīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च सर्वात्मना साम्यमज्ञानत्वप्रसङ्गतः । न च केनचिदंशेन सर्व सर्वस्य वेदनम्

na ca sarvātmanā sāmyamajñānatvaprasaṅgataḥ / na ca kenacidaṃśena sarva sarvasya vedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा नीलादिरूपत्वान्नीलाद्यनुभवो मतः । तथानुभवरूपत्वात् तस्याप्यनुभवो भवेत्

yathā nīlādirūpatvānnīlādyanubhavo mataḥ / tathānubhavarūpatvāt tasyāpyanubhavo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुभूतो ऽनुभव इत्यर्थवद्धि विनिश्चयः । तस्माददोष इति चेत् नार्थे ऽप्यस्त्येष सर्वदा

nānubhūto 'nubhava ityarthavaddhi viniścayaḥ / tasmādadoṣa iti cet nārthe 'pyastyeṣa sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माद् वानुभवे नास्ति सति सत्तानिबन्धने । अपि चेदं यदाभाति दृश्यमाने सितादिके

kasmād vānubhave nāsti sati sattānibandhane / api cedaṃ yadābhāti dṛśyamāne sitādike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुं सः सिताद्यभिव्यक्तिरूपं संवेदनं स्फ़ुटम् । तत् कि सिताद्यभिवयक्तेः पररूपमथात्मनः

puṃ saḥ sitādyabhivyaktirūpaṃ saṃvedanaṃ sfuṭam / tat ki sitādyabhivayakteḥ pararūpamathātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पररूपे ऽप्रकाशायां व्यक्तौ व्यक्तं कथं सितम् । ज्ञानं व्यक्तिर्न सा व्यक्तेत्यव्यक्तमखिलं जगत्

pararūpe 'prakāśāyāṃ vyaktau vyaktaṃ kathaṃ sitam / jñānaṃ vyaktirna sā vyaktetyavyaktamakhilaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तेर्व्यक्त्यन्तरव्यक्तावपि दोषप्रसङ्गतः । दृष्ट्या वाज्ञातसम्बन्धं विशिनष्टि तया कथम्

vyaktervyaktyantaravyaktāvapi doṣaprasaṅgataḥ / dṛṣṭyā vājñātasambandhaṃ viśinaṣṭi tayā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् द्वयोरेकगतौ न द्वितीयस्य दर्शनम् । द्वयोः संसृष्टयोर्दृष्टौ स्याद् दृष्टमिति निश्चयः

yasmād dvayorekagatau na dvitīyasya darśanam / dvayoḥ saṃsṛṣṭayordṛṣṭau syād dṛṣṭamiti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरूपं दर्शनं यस्य दृश्यते ऽन्येन चेतसा । दृष्टाख्या तत्र चेत् सिद्धं सारूप्येस्य स्ववेदनम्

sarūpaṃ darśanaṃ yasya dṛśyate 'nyena cetasā / dṛṣṭākhyā tatra cet siddhaṃ sārūpyesya svavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात्मरूपं नो वेत्ति पररूपस्य वित् कथम् । सारूप्याद् वेदनाख्या च प्रागेव प्रतिवर्णिता

athātmarūpaṃ no vetti pararūpasya vit katham / sārūpyād vedanākhyā ca prāgeva prativarṇitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टयोरेव सारूप्यग्रहो ऽर्थ च न दृष्टवान् । प्राक् कथं दर्शनेनास्य सारूप्यं सो ऽध्यवस्यति

dṛṣṭayoreva sārūpyagraho 'rtha ca na dṛṣṭavān / prāk kathaṃ darśanenāsya sārūpyaṃ so 'dhyavasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारूप्यमपि नेच्छेद् यस्तस्य नोभयदर्शनम् । तदार्थो ज्ञानमिति च ज्ञाते चेति गता कथा

sārūpyamapi necched yastasya nobhayadarśanam / tadārtho jñānamiti ca jñāte ceti gatā kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वरूपम् सा तर्हि स्वयमेव प्रकाशते । यत् तस्यामप्रकाशायामर्थः स्यादप्रकाशितः

atha svarūpam sā tarhi svayameva prakāśate / yat tasyāmaprakāśāyāmarthaḥ syādaprakāśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेनानात्मवित्पक्षे सर्वार्थादर्शनेन ये । अप्रत्यक्षां धियं प्राहुस्ते ऽपि निर्वर्णितोत्तराः

etenānātmavitpakṣe sarvārthādarśanena ye / apratyakṣāṃ dhiyaṃ prāhuste 'pi nirvarṇitottarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयालम्बनाभ्यासभेदाद् भिन्नप्रवृत्तयः । सुखदुःखाभिलाषादिभेदा बुद्धय एव ताः

āśrayālambanābhyāsabhedād bhinnapravṛttayaḥ / sukhaduḥkhābhilāṣādibhedā buddhaya eva tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षाः तद्विविक्तं च नान्यत् किञ्चिद्विभाव्यते । यत्तज्ज्ञानं परो ऽप्येतान् भुञ्जीतान्येन विद् यदि

pratyakṣāḥ tadviviktaṃ ca nānyat kiñcidvibhāvyate / yattajjñānaṃ paro 'pyetān bhuñjītānyena vid yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्जा तत्प्रतिभासा व यदि धीर्वेत्ति नापरा । आलम्बमानस्यान्यस्याप्यस्त्यवश्यमिदं द्वयं

tajjā tatpratibhāsā va yadi dhīrvetti nāparā / ālambamānasyānyasyāpyastyavaśyamidaṃ dvayaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नोत्पद्यते तस्मान्न च तत्प्रतिभासिनी । सा धीर्निर्विषया प्राप्ता सामान्यं च तदग्रहे

atha notpadyate tasmānna ca tatpratibhāsinī / sā dhīrnirviṣayā prāptā sāmānyaṃ ca tadagrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गृह्यत् इति प्रोक्तम् न च तद्वस्तु किञ्चन । तस्मादर्थावभासो ऽसौ नान्यस्तस्या धियस्ततः

na gṛhyat iti proktam na ca tadvastu kiñcana / tasmādarthāvabhāso 'sau nānyastasyā dhiyastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धे प्रत्यक्षभावात्मविदौ गृह्णाति तान् पुनः । नाध्यक्षमिति चेदेष कुतो भेदः समार्थयोः

siddhe pratyakṣabhāvātmavidau gṛhṇāti tān punaḥ / nādhyakṣamiti cedeṣa kuto bhedaḥ samārthayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टैकार्थयोगादेः संविदो नियमो यदि । सर्वथान्यो न गृह्णीयात् संविद्भेदो ऽप्यपोदितः

adṛṣṭaikārthayogādeḥ saṃvido niyamo yadi / sarvathānyo na gṛhṇīyāt saṃvidbhedo 'pyapoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां च योगिनो ऽन्यस्य प्रत्यक्षेण सुखादिकम् । विदन्ति तुल्यानुभवास्तद्वत् ते ऽपि स्युरातुराः

yeṣāṃ ca yogino 'nyasya pratyakṣeṇa sukhādikam / vidanti tulyānubhavāstadvat te 'pi syurāturāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयेम्द्रियसम्पाताभावात् तेषां तदुद्भवम् । नोदेति दुःखमिति चेत् न वै दुःखसमुद्भवः

viṣayemdriyasampātābhāvāt teṣāṃ tadudbhavam / nodeti duḥkhamiti cet na vai duḥkhasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखस्य वेदनं किन्तु दुःखज्ञानसमुद्भवः । न हि दुःखाद्यसंवेद्यं पीडानुग्रहकारणम्

duḥkhasya vedanaṃ kintu duḥkhajñānasamudbhavaḥ / na hi duḥkhādyasaṃvedyaṃ pīḍānugrahakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भासमानं स्वरूपेण पीडा दुःखं स्वयं यदा । न तदालम्बनं ज्ञानं न तदैवं प्रयुज्यते

bhāsamānaṃ svarūpeṇa pīḍā duḥkhaṃ svayaṃ yadā / na tadālambanaṃ jñānaṃ na tadaivaṃ prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्ने ज्ञानस्य सर्वस्य तेनालम्बनवेदने । अर्थसारूप्यमालम्ब आत्मा वित्तिः स्वयं स्फ़ुटा

bhinne jñānasya sarvasya tenālambanavedane / arthasārūpyamālamba ātmā vittiḥ svayaṃ sfuṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चाध्यक्षताभावे धियः स्याल्लिङ्गतो गतिः । तच्चाक्षमर्थो धीः पूर्वो मनस्कारो ऽपि वा भवेत्

api cādhyakṣatābhāve dhiyaḥ syālliṅgato gatiḥ / taccākṣamartho dhīḥ pūrvo manaskāro 'pi vā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणसामग्र् यामस्यां सम्बन्धि नापरम् । सामर्थ्यादर्शनात् तत्र नेन्द्रियं व्यभिचारतः

kāryakāraṇasāmagr yāmasyāṃ sambandhi nāparam / sāmarthyādarśanāt tatra nendriyaṃ vyabhicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथार्थो धीमनस्कारौ ज्ञानं तौ च न सिध्यतः । नाप्रसिद्धस्य लिङ्गत्वं व्यक्तिरर्थस्य चिन्मता

tathārtho dhīmanaskārau jñānaṃ tau ca na sidhyataḥ / nāprasiddhasya liṅgatvaṃ vyaktirarthasya cinmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गं सैव ननु ज्ञानं व्यक्तो ऽर्थो ऽनेन वर्णितः । व्यक्तावननुभूतायां तद्व्यक्तत्वाविनिश्चयात्

liṅgaṃ saiva nanu jñānaṃ vyakto 'rtho 'nena varṇitaḥ / vyaktāvananubhūtāyāṃ tadvyaktatvāviniścayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्थस्यैव कश्चित् स विशेषो व्यक्तिरिष्यते । नानुत्पादव्ययवतो विशेषो ऽर्थस्य कश्चन

athārthasyaiva kaścit sa viśeṣo vyaktiriṣyate / nānutpādavyayavato viśeṣo 'rthasya kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिष्टौ वा प्रतिज्ञानं क्षणभङ्गः प्रसज्यते । स च ज्ञातो ऽथ वाज्ञातो भवेज्ज्ञातस्य लिङ्गता

tadiṣṭau vā pratijñānaṃ kṣaṇabhaṅgaḥ prasajyate / sa ca jñāto 'tha vājñāto bhavejjñātasya liṅgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ज्ञाने ऽपरिच्छिन्ने ज्ञातो ऽसाविति तत् कुतः । ज्ञातत्वेनापरिच्छिन्नमपि तद् गमकं कथम्

yadi jñāne 'paricchinne jñāto 'sāviti tat kutaḥ / jñātatvenāparicchinnamapi tad gamakaṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टदृष्टयो ऽन्येन द्रष्ट्रा दृष्टा न हि क्वचित् । विशेषः सो ऽन्यदृष्टावप्यस्तीति स्यात् स्वधीगतिः

adṛṣṭadṛṣṭayo 'nyena draṣṭrā dṛṣṭā na hi kvacit / viśeṣaḥ so 'nyadṛṣṭāvapyastīti syāt svadhīgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनुमितिर्बुद्धेः स्वधर्मनिरपेक्षिणः । केवलान्नार्थधर्मात् कः स्वधर्मः स्वधियो ऽपरः

tasmādanumitirbuddheḥ svadharmanirapekṣiṇaḥ / kevalānnārthadharmāt kaḥ svadharmaḥ svadhiyo 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षाधिगतो हेतुः तुल्यारणजन्मनः । तस्य भेदः कुतो बुद्धे र्व्यभिचार्यन्यजश्च सः

pratyakṣādhigato hetuḥ tulyāraṇajanmanaḥ / tasya bhedaḥ kuto buddhe rvyabhicāryanyajaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादीन् पञ्च विषयानिन्द्रियाण्युपलम्भनम् । मुक्त्वा न कार्यमपरं तस्याः समुपलभ्यते

rūpādīn pañca viṣayānindriyāṇyupalambhanam / muktvā na kāryamaparaṃ tasyāḥ samupalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रात्यक्षं द्वयं पञ्चस्वर्थेष्वेको ऽपि नेक्ष्यते । रूपदर्शनतो जातो यो ऽन्यथा व्यस्तसम्भवः

tatrātyakṣaṃ dvayaṃ pañcasvartheṣveko 'pi nekṣyate / rūpadarśanato jāto yo 'nyathā vyastasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेवमप्रतीतं तल्लिङ्गमित्यतिलौकिकम् । विद्यमाने ऽपि लिङ्गे तां तेन सार्धमपश्यतः

yadevamapratītaṃ talliṅgamityatilaukikam / vidyamāne 'pi liṅge tāṃ tena sārdhamapaśyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं प्रतीतिर्लिङ्गं हि नादृष्टस्य प्रकाशकम् । तत एवास्य लिङ्गात् प्राक् प्रसिद्धेरुपवर्णने

kathaṃ pratītirliṅgaṃ hi nādṛṣṭasya prakāśakam / tata evāsya liṅgāt prāk prasiddherupavarṇane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्तान्तरसाध्यत्वं तस्यापीत्यनवस्थितिः । इत्यर्थस्य धियः सिद्धिः नार्थात् तस्याः कथञ्चन

dṛṣṭāntāntarasādhyatvaṃ tasyāpītyanavasthitiḥ / ityarthasya dhiyaḥ siddhiḥ nārthāt tasyāḥ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदप्रसिद्धावर्थस्य स्वयमेवाप्रसिद्धितः । प्रत्यक्षां च धियं दृष्ट्वा तस्याश्चेष्टाभिधादिकम्

tadaprasiddhāvarthasya svayamevāprasiddhitaḥ / pratyakṣāṃ ca dhiyaṃ dṛṣṭvā tasyāśceṣṭābhidhādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परचित्तानुमानं च न स्यादात्मन्यदर्शनात् । सम्बन्धस्य् मनोबुद्धवर्थलिङ्गाप्रसिद्धितः

paracittānumānaṃ ca na syādātmanyadarśanāt / sambandhasy manobuddhavarthaliṅgāprasiddhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशिता कथं वा स्यात् बुद्धिर्बुद्ध् यन्तरेण वः । अप्रकाशात्मनोः साम्याद् व्यङ्ग्यव्यञ्जकता कुतः

prakāśitā kathaṃ vā syāt buddhirbuddh yantareṇa vaḥ / aprakāśātmanoḥ sāmyād vyaṅgyavyañjakatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयस्य कथं व्यक्तिः प्रकाशे रूपसंक्रमात् । स च प्रकाशस्तद्रूपः स्वयमेव प्रकाशते

viṣayasya kathaṃ vyaktiḥ prakāśe rūpasaṃkramāt / sa ca prakāśastadrūpaḥ svayameva prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाभ्युपगमे बुद्धेर्बुद्धौ बुद्धिः स्ववेदिका । सिद्धान्यथा तुल्यधर्मा विषयो ऽपि धिया सह

tathābhyupagame buddherbuddhau buddhiḥ svavedikā / siddhānyathā tulyadharmā viṣayo 'pi dhiyā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रकाशरूपा नः स्वयं धीः सम्प्रकाशते । अन्यो ऽस्यां रूपसंक्रान्त्या प्रकाशः सन् प्रकाशते

iti prakāśarūpā naḥ svayaṃ dhīḥ samprakāśate / anyo 'syāṃ rūpasaṃkrāntyā prakāśaḥ san prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सादृश्ये ऽपि हि धीरन्या प्रकाश्या न तया मता । स्वयं प्रकाशमानार्थस्तद्रू पेण प्रकाशते

sādṛśye 'pi hi dhīranyā prakāśyā na tayā matā / svayaṃ prakāśamānārthastadrū peṇa prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रदीपयोर्दीपघटयोश्च तदाश्रयः । व्यङ् ग्यव्यञ्जकभेदेन व्यवहारः प्रतन्यते

yathā pradīpayordīpaghaṭayośca tadāśrayaḥ / vyaṅ gyavyañjakabhedena vyavahāraḥ pratanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.