तृतीयः स्वार्थानुमानपरिच्छेदः स्वोपज्ञवृत्तिसहितः पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः । अविनाभावनियमाद्धेत्वाभासास्ततो ऽपरे
tṛtīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ svopajñavṛttisahitaḥ pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetustridhaiva saḥ / avinābhāvaniyamāddhetvābhāsāstato 'pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्य स्वभावैर्यावद्भिरविनाभावि कारणे । हेतुः स्वभावे भावो ऽपि भावमात्रानुरोधिनि
kārya svabhāvairyāvadbhiravinābhāvi kāraṇe / hetuḥ svabhāve bhāvo 'pi bhāvamātrānurodhini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रवृत्तिः प्रमाणानाम् अप्रवृत्तिफलासति । असज्ज्ञानफला काचिद् हेतुभेदव्यपेक्षया
apravṛttiḥ pramāṇānām apravṛttiphalāsati / asajjñānaphalā kācid hetubhedavyapekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धकार्योः सिद्धिरसिद्धिर्हेतुभावयोः । दृश्यात्मनोरभावार्थानुपलब्धिश्चतुर्विधा
viruddhakāryoḥ siddhirasiddhirhetubhāvayoḥ / dṛśyātmanorabhāvārthānupalabdhiścaturvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विरुद्धिनिमित्तस्य योपलब्धिः प्रयुज्यते । निमित्तयोर्विरुद्धत्वाभावे सा व्यभिचारिणी
tadviruddhinimittasya yopalabdhiḥ prayujyate / nimittayorviruddhatvābhāve sā vyabhicāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टं विरुद्धकार्ये ऽपि देशकालाअद्यपेक्षणम् । अन्यथा व्यभिचारि स्यात् भस्मेवाशीतसाधने
iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālāadyapekṣaṇam / anyathā vyabhicāri syāt bhasmevāśītasādhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुना यः समग्रेण कायात्पादो ऽनुमीयते । अर्थान्तरानपेक्षत्वात् स स्वभावो ऽनुवर्नितः
hetunā yaḥ samagreṇa kāyātpādo 'numīyate / arthāntarānapekṣatvāt sa svabhāvo 'nuvarnitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामग्रीफलशक्तीनां परिणामानुबन्धिनि । अनैकान्तिकता कार्ये प्रतिबन्धस्य सम्भवात्
sāmagrīphalaśaktīnāṃ pariṇāmānubandhini / anaikāntikatā kārye pratibandhasya sambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत्
ekasāmagryadhīnasya rūpāde rasato gatiḥ / hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिप्रवृत्त्या न विना रसः सैवान्यकारणम् । इत्यतीतैककालानां गतिस्तस्तत्कार्यलिङ्गजा
śaktipravṛttyā na vinā rasaḥ saivānyakāraṇam / ityatītaikakālānāṃ gatistastatkāryaliṅgajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुना यो ऽसमग्रेण कार्योत्पादो ऽनुमीयते । तच्छेषवदसामर्थ्याद् देहाद् रागानुमानवत्
hetunā yo 'samagreṇa kāryotpādo 'numīyate / taccheṣavadasāmarthyād dehād rāgānumānavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपक्षे ऽदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यदर्शनात् । हेतुज्ञानं प्रमाणाभं वचनाद् रागितादिवत्
vipakṣe 'dṛṣṭimātreṇa kāryasāmānyadarśanāt / hetujñānaṃ pramāṇābhaṃ vacanād rāgitādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चादर्शनमात्रेण विपक्षे ऽव्यभिचारिता । सम्भाव्यव्यभिचारित्वात् स्थालीतण्डुलपाकवत्
na cādarśanamātreṇa vipakṣe 'vyabhicāritā / sambhāvyavyabhicāritvāt sthālītaṇḍulapākavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यादर्शनमात्रेण व्यतिरेकः प्रदर्श्यते । तस्य संशयहेतुत्वाच्छेषवत् तदुदाहृतम्
yasyādarśanamātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate / tasya saṃśayahetutvāccheṣavat tadudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु निश्चयस्तेन वर्णितः । असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षतः
hetostriṣvapi rūpeṣu niścayastena varṇitaḥ / asiddhaviparītārthavyabhicārivipakṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यभिचारिविपक्षेण वधर्म्यवचनं च यत् । यद्यदृष्टिफलं तच्च तदनुक्ते ऽपि गम्यते
vyabhicārivipakṣeṇa vadharmyavacanaṃ ca yat / yadyadṛṣṭiphalaṃ tacca tadanukte 'pi gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च नास्तीति वचनात् तन्नास्त्येव यथा यदि । नास्ति स ख्याप्यते न्यायस्तदा नास्तीति गम्यते
na ca nāstīti vacanāt tannāstyeva yathā yadi / nāsti sa khyāpyate nyāyastadā nāstīti gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यदृष्टौ निवृत्तिः स्याच्छेषवद् व्यभिचारि किम् । व्यतिरेक्यपि हेतुः स्यान्न वाच्याअसिद्धियोजना
yadyadṛṣṭau nivṛttiḥ syāccheṣavad vyabhicāri kim / vyatirekyapi hetuḥ syānna vācyāasiddhiyojanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषस्य व्यवच्छेदहेतुता स्याददर्शनात् । प्रमाणान्तरबाधा चेन्नेदानीं नास्तितादृशः
viśeṣasya vyavacchedahetutā syādadarśanāt / pramāṇāntarabādhā cennedānīṃ nāstitādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथान्यत्रापि सम्भाव्यं प्रमाणान्तरबाधनम् । दृष्टायुक्तिरदृष्टेश्च स्यात् स्पर्शस्यविरोधिनी
tathānyatrāpi sambhāvyaṃ pramāṇāntarabādhanam / dṛṣṭāyuktiradṛṣṭeśca syāt sparśasyavirodhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशादिभेदाद् दृश्यन्ते भिन्ना द्रव्येषु शक्तयः । तत्रैकदृष्ट्या नान्यत्र युक्तस्तद्भावनिश्चयः
deśādibhedād dṛśyante bhinnā dravyeṣu śaktayaḥ / tatraikadṛṣṭyā nānyatra yuktastadbhāvaniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्ममृच्चेतनादीनां यो ऽभावस्याप्रसाधकः । स एवानुपलम्भः किं हेत्वभावस्य साधकः
ātmamṛccetanādīnāṃ yo 'bhāvasyāprasādhakaḥ / sa evānupalambhaḥ kiṃ hetvabhāvasya sādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् तन्मात्रसम्बद्धः स्वभावो भावमेव वा । निर्वतयेत् कारणं वा कायमव्यभिचारतः
tasmāt tanmātrasambaddhaḥ svabhāvo bhāvameva vā / nirvatayet kāraṇaṃ vā kāyamavyabhicārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथकनिवृत्तयान्यविनिवृत्तिः कथं भवेत् । नाश्चवानिति मर्त्येन न भाव्यं गोमतापि किम्
anyathakanivṛttayānyavinivṛttiḥ kathaṃ bhavet / nāścavāniti martyena na bhāvyaṃ gomatāpi kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निधानात् तथैकस्य कथमन्यस्य सन्निधिः । गोमानित्येव मर्त्येन भाव्यमश्ववतापि किम्
sannidhānāt tathaikasya kathamanyasya sannidhiḥ / gomānityeva martyena bhāvyamaśvavatāpi kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् वैधर्म्यदृष्टान्ते नेष्टो ऽवश्यमिहाश्रयः । तदभावे च तन्नेति वचनादपि तद्गतिः
tasmād vaidharmyadṛṣṭānte neṣṭo 'vaśyamihāśrayaḥ / tadabhāve ca tanneti vacanādapi tadgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः
tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ / khyāpyete viduṣāṃ vācyo hetureva hi kevalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनैव ज्ञातसम्बन्धे द्वयोरन्यतरोक्तितः । अर्थापत्त्या द्वितीये ऽपि स्मृतिः समुपजायते
tenaiva jñātasambandhe dvayoranyataroktitaḥ / arthāpattyā dvitīye 'pi smṛtiḥ samupajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुस्वभावाभावो ऽतः प्रतिषेधे च कस्यचित् । हेतुः, युक्तोपलम्भस्य तस्य चानुपलम्भनम्
hetusvabhāvābhāvo 'taḥ pratiṣedhe ca kasyacit / hetuḥ, yuktopalambhasya tasya cānupalambhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतीयं त्रिविधोक्त ऽप्यनुपलब्धिरनेकधा । तत्तद्विरिद्धाद्यगतिभेदप्रयोगतः
itīyaṃ trividhokta 'pyanupalabdhiranekadhā / tattadviriddhādyagatibhedaprayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यकारणभावाद् वा स्वभावाद् वा नियामकात् । अविनाभावनियमो ऽदर्शनान्न न दर्शनात्
kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt / avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्यंभावनियमः कः परस्यान्यथा परैः । अर्थान्तरनिमित्ते वा धर्मे वाससि रागवत्
avaśyaṃbhāvaniyamaḥ kaḥ parasyānyathā paraiḥ / arthāntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थान्तरनिमित्तो हि धर्मः स्यादन्य एव सः । पश्याद् भावान्न हेतुत्वं फले ऽप्येकान्तता कुतः
arthāntaranimitto hi dharmaḥ syādanya eva saḥ / paśyād bhāvānna hetutvaṃ phale 'pyekāntatā kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्य धूमो हुतभुजः कायधर्मानुवृत्तितः । तस्याभावे तु स भवन् हेतुमतां विलङ्घयेत्
kārya dhūmo hutabhujaḥ kāyadharmānuvṛttitaḥ / tasyābhāve tu sa bhavan hetumatāṃ vilaṅghayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वाहेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातश्च भावानां कादाचित्कस्य सम्भवः
nityaṃ sattvamasattvaṃ vāhetoranyānapekṣaṇāt / apekṣātaśca bhāvānāṃ kādācitkasya sambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निस्वभावः शक्रम्य मूर्धा यद्यग्निरेव सः । अथानग्निस्वभावो ऽसौ धूमस्तत्र कथं भवेत्
agnisvabhāvaḥ śakramya mūrdhā yadyagnireva saḥ / athānagnisvabhāvo 'sau dhūmastatra kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमहेतुस्वभावो हि वह्निस्तच्छक्तिभेदवान् । अधूमहेतोर्धूमस्य भावे स स्यादहेतुकः
dhūmahetusvabhāvo hi vahnistacchaktibhedavān / adhūmahetordhūmasya bhāve sa syādahetukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्वयव्यतिरेकाद् यो यस्य दृष्टो ऽनुवर्तकः । स्वभावस्तस्य तद्धेतुरतो भिन्नान्न सम्भवः
anvayavyatirekād yo yasya dṛṣṭo 'nuvartakaḥ / svabhāvastasya taddheturato bhinnānna sambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावे ऽप्यविनाभावो भावमात्रानुरोधिनि । तद्भावे स्वयम्भावस्याभावः स्यादभेदतः
svabhāve 'pyavinābhāvo bhāvamātrānurodhini / tadbhāve svayambhāvasyābhāvaḥ syādabhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद् व्यावृत्तिभागिनः
sarve bhāvāḥ svabhāvena svasvabhāvavyavasthiteḥ / svabhāvaparabhāvābhyāṃ yasmād vyāvṛttibhāginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् यतो यतो ऽर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः । जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगाहिनः
tasmād yato yato 'rthānāṃ vyāvṛttistannibandhanāḥ / jātibhedāḥ prakalpyante tadviśeṣāvagāhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् विशेषो यो येन धर्मेण सम्प्रतीयते । न द शक्यस्ततो ऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः
tasmād viśeṣo yo yena dharmeṇa sampratīyate / na da śakyastato 'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । को ऽन्यो भागो न दृष्टः स्याद् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते
ekasyārthasvabhāvasya pratyakṣasya sataḥ svayam / ko 'nyo bhāgo na dṛṣṭaḥ syād yaḥ pramāṇaiḥ parīkṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात्
no ced bhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram / śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः । भ्रान्तेर्निश्चीयते नेति साधनं सम्प्रवर्तते
tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa evākhilo guṇaḥ / bhrānterniścīyate neti sādhanaṃ sampravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुग्रहे ऽमनुमानाच्च धर्मस्यैकस्य निश्चये । सर्वग्रहो ह्यपोहे तु नायं दोषः प्रसज्यते
vastugrahe 'manumānācca dharmasyaikasya niścaye / sarvagraho hyapohe tu nāyaṃ doṣaḥ prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादपोहविषयमिति लिङ्गं प्रकीर्तितम् । अन्यथा धर्मिणः सिद्धवसिद्धं किमतः परम्
tasmādapohaviṣayamiti liṅgaṃ prakīrtitam / anyathā dharmiṇaḥ siddhavasiddhaṃ kimataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित् सामान्यविषयं दृष्टे ज्ञानमलिङ्गजम् । कथमन्योपोहविषयं तन्मात्रापोहगोचरम्
kvacit sāmānyaviṣayaṃ dṛṣṭe jñānamaliṅgajam / kathamanyopohaviṣayaṃ tanmātrāpohagocaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चयारोपमनसिर्बाध्यबाधकभावतः । समारोपविवेके ऽस्य प्रवृत्तिरिति गम्यते
niścayāropamanasirbādhyabādhakabhāvataḥ / samāropaviveke 'sya pravṛttiriti gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावन्त्ॐ ऽशसमारोपास्तन्निरासे विनिश्चयाः । तावन्त एव शब्दाश्च तेन ते भिन्नगोचराः
yāvantoṃ 'śasamāropāstannirāse viniścayāḥ / tāvanta eva śabdāśca tena te bhinnagocarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथैकेन शब्देन व्याप्त एकत्र वस्तुनि । बुद्ध् या वा नान्यविसय इति पर्यायता भवेत्
anyathaikena śabdena vyāpta ekatra vastuni / buddh yā vā nānyavisaya iti paryāyatā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यापि नानोपाधेर्धीर्ग्राहिकार्थस्य भेदिनः । नानोपाध्युपकाराङ्गशक्त्यभिन्नात्मनो ग्रहे
yasyāpi nānopādherdhīrgrāhikārthasya bhedinaḥ / nānopādhyupakārāṅgaśaktyabhinnātmano grahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वात्मनोपकार्यस्य को भेदः स्यादनिश्चितः । तयोरात्मनि सम्बन्धादेकज्ञाने द्वयग्रहः
sarvātmanopakāryasya ko bhedaḥ syādaniścitaḥ / tayorātmani sambandhādekajñāne dvayagrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मोपकारशक्तीनां भेदे तास्तस्य किं यदि । नोपकारस्ततस्तासां तदा स्यादनवस्थितिः
dharmopakāraśaktīnāṃ bhede tāstasya kiṃ yadi / nopakārastatastāsāṃ tadā syādanavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकोपकारके ग्राह्ये नोपकारास्ततो ऽपरे । दृष्टे तस्मिन्नदृष्टाश्च तद्ग्रहे सकलग्रहः
ekopakārake grāhye nopakārāstato 'pare / dṛṣṭe tasminnadṛṣṭāśca tadgrahe sakalagrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थ गृहीते ऽप्यन्यदिष्यते । तद्व्यवच्छेदविषयं सिद्धं तद्वत् ततो ऽपरम्
yadi bhrāntinivṛttyartha gṛhīte 'pyanyadiṣyate / tadvyavacchedaviṣayaṃ siddhaṃ tadvat tato 'param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असमारोपविषये वृत्ते रपि च निश्चयैः । यन्न निश्चीयते रूपं तत् तेषां विषयः कथम्
asamāropaviṣaye vṛtte rapi ca niścayaiḥ / yanna niścīyate rūpaṃ tat teṣāṃ viṣayaḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षेण गृहीते ऽपि विशेर्षे ऽशविबर्जिते । यद्विशेषावसाये ऽस्ति प्रत्ययः स प्रतीयते
pratyakṣeṇa gṛhīte 'pi viśerṣe 'śavibarjite / yadviśeṣāvasāye 'sti pratyayaḥ sa pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापि चान्यव्यावृत्तिरन्यव्यावृत्त इत्यपि । शब्दाश्च निश्चयाश्चैव निमित्तमनुरिन्धते
tatrāpi cānyavyāvṛttiranyavyāvṛtta ityapi / śabdāśca niścayāścaiva nimittamanurindhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोरेकाभिधाने ऽपि बिभक्तिर्व्यतिरेकिणी । भिन्नमर्थमिवान्वेति वाच्यलेशविशेषतः
dvayorekābhidhāne 'pi bibhaktirvyatirekiṇī / bhinnamarthamivānveti vācyaleśaviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदान्तरप्रतिक्षे पाप्रतिक्षेपौ तयोर्द्वयोः । पदं संकेतभेदस्य ज्ञातृवाञ्छानुरिधिनः
bhedāntarapratikṣe pāpratikṣepau tayordvayoḥ / padaṃ saṃketabhedasya jñātṛvāñchānuridhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदो ऽयमेव सर्वत्र द्रव्यभावाभिधायिनोः । शब्दयोओर्न तयोर्वाच्ये विशेषस्तेन कश्चन
bhedo 'yameva sarvatra dravyabhāvābhidhāyinoḥ / śabdayoorna tayorvācye viśeṣastena kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिज्ञापयिषुरर्थ तं तद्धितेन तं तद्धितेन कृतापि वा । अन्तेन वा यदि ब्रू यात् भेदो नास्ति ततः परः
jijñāpayiṣurartha taṃ taddhitena taṃ taddhitena kṛtāpi vā / antena vā yadi brū yāt bhedo nāsti tataḥ paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनान्यापोहविषये तद्वत्पक्षोपवर्णनम् । प्रत्याख्यातं पृथक्त्वे हि स्याद् दोषो जातितद्वतोः
tenānyāpohaviṣaye tadvatpakṣopavarṇanam / pratyākhyātaṃ pṛthaktve hi syād doṣo jātitadvatoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषां वस्तुवशा वाचो न वोइवक्षापराश्रयाः । षष्ठीवचनभेदादि चोद्यं तान् प्रति युक्तिमत्
yeṣāṃ vastuvaśā vāco na voivakṣāparāśrayāḥ / ṣaṣṭhīvacanabhedādi codyaṃ tān prati yuktimat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षितवाह्यार्थ तत् तथा वाचकं वचः
yad yathā vācakatvena vaktṛbhirviniyamyate / anapekṣitavāhyārtha tat tathā vācakaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाराः षण्णगरीत्यादौ भेदाभेदव्यवस्थितेः । खस्य स्वभावः खत्वं चेत्यत्र वा किं निबन्धनम्
dārāḥ ṣaṇṇagarītyādau bhedābhedavyavasthiteḥ / khasya svabhāvaḥ khatvaṃ cetyatra vā kiṃ nibandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पररूपं स्वरूपेण यया संव्रियते धिया । एकार्थप्रतिभासिन्या भावानाश्रित्य भेदिनः
pararūpaṃ svarūpeṇa yayā saṃvriyate dhiyā / ekārthapratibhāsinyā bhāvānāśritya bhedinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया संवृतनानात्वाः संवृत्या भेदिनः स्वयम् । अभेदिन इवाभान्ति भावा रूपेण केनचित्
tayā saṃvṛtanānātvāḥ saṃvṛtyā bhedinaḥ svayam / abhedina ivābhānti bhāvā rūpeṇa kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या अभिप्रायवशात् सामान्यं सत् प्रकीर्तितम् । तदसत् परमार्थेन यथा सङ्कल्पितं तया
tasyā abhiprāyavaśāt sāmānyaṃ sat prakīrtitam / tadasat paramārthena yathā saṅkalpitaṃ tayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तयो नानुयन्त्यन्यसनुयायि न भासते । ज्ञानादव्यतिरिक्तं वा कथमर्थान्तरं व्रजेत्
vyaktayo nānuyantyanyasanuyāyi na bhāsate / jñānādavyatiriktaṃ vā kathamarthāntaraṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्मिथ्याविकल्पो ऽयमर्थेष्वेकात्मताग्रहः । इतरेतरभेदो ऽस्य बीजं संज्ञा यदर्थिका
tasmānmithyāvikalpo 'yamartheṣvekātmatāgrahaḥ / itaretarabhedo 'sya bījaṃ saṃjñā yadarthikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्ये काथसाधने । भेदे ऽपि नियताः केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत्
ekapratyavamarśārthajñānādye kāthasādhane / bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरादिशमने काश्चित् सह प्रत्येकमेव वा । दृष्टा यथा वौषधयो नानात्वे ऽपि न चापराः
jvarādiśamane kāścit saha pratyekameva vā / dṛṣṭā yathā vauṣadhayo nānātve 'pi na cāparāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविशेषान्न सामान्यमविशेषप्रसङ्गतः । तासां क्षेत्रादिभेदे ऽपि ध्रौव्याच्चानुपकारतः
aviśeṣānna sāmānyamaviśeṣaprasaṅgataḥ / tāsāṃ kṣetrādibhede 'pi dhrauvyāccānupakārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्स्वभावग्रहाद् या धीस्तदर्थे वाप्यनर्थिका । विकल्पिकातत्कार्यार्थभेदनिष्ठा प्रजायते
tatsvabhāvagrahād yā dhīstadarthe vāpyanarthikā / vikalpikātatkāryārthabhedaniṣṭhā prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां यद्रू पमाभाति बाह्यमेकमिवान्यतः । व्यावृत्तमिव निस्तत्त्वं परीक्षानङ्गभावतः
tasyāṃ yadrū pamābhāti bāhyamekamivānyataḥ / vyāvṛttamiva nistattvaṃ parīkṣānaṅgabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्था ज्ञाननिविष्टास्त एवं व्यावृत्तरूपकाः । अभिन्ना इव चाभान्ति व्यावृत्ताः पुनरन्यतः
arthā jñānaniviṣṭāsta evaṃ vyāvṛttarūpakāḥ / abhinnā iva cābhānti vyāvṛttāḥ punaranyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एव तेषां सामान्यसमानाधारगोचरैः । ज्ञानाभिधानैर्मिथ्यार्थो व्यवहारः प्रतन्यते
ta eva teṣāṃ sāmānyasamānādhāragocaraiḥ / jñānābhidhānairmithyārtho vyavahāraḥ pratanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च सर्वः पदार्थानामन्योन्याभावसंश्रयः । तेनान्यापोहविषयो वस्तुमाभस्य चाश्रयः
sa ca sarvaḥ padārthānāmanyonyābhāvasaṃśrayaḥ / tenānyāpohaviṣayo vastumābhasya cāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रास्ति वस्तुसम्बन्धो यथोक्तानुमितौ यथा । नान्यत्र भ्रान्तिसाम्ये ऽपि दीपतेजो मणौ यथा
yatrāsti vastusambandho yathoktānumitau yathā / nānyatra bhrāntisāmye 'pi dīpatejo maṇau yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैककार्यो ऽनेको ऽपि तदकार्यान्यताश्रयः । एकत्वेनाभिधाज्ञानैर्व्यवहारः प्रतार्यते
tatraikakāryo 'neko 'pi tadakāryānyatāśrayaḥ / ekatvenābhidhājñānairvyavahāraḥ pratāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽनेककृदेको ऽपि तद्भावपरिदीपने । अतत्कार्यार्थभेदेन नानाधर्मा प्रतीयते
tato 'nekakṛdeko 'pi tadbhāvaparidīpane / atatkāryārthabhedena nānādharmā pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाप्रतीति कथितः शब्दार्थो ऽसावसन्नपि । समानाधिकरण्यं च वस्तुन्यस्य न सम्भवः
yathāpratīti kathitaḥ śabdārtho 'sāvasannapi / samānādhikaraṇyaṃ ca vastunyasya na sambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मधर्मिव्यस्थानं भेदो ऽभेदश्च यादृशः । असमीक्षिततत्त्वार्थो यथा लोके प्रतीयते
dharmadharmivyasthānaṃ bhedo 'bhedaśca yādṛśaḥ / asamīkṣitatattvārtho yathā loke pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तथैव समाश्रित्य साध्यसाधनंसंस्थितिः । परमार्थावताराय विद्वद्भिरवकल्प्यते
taṃ tathaiva samāśritya sādhyasādhanaṃsaṃsthitiḥ / paramārthāvatārāya vidvadbhiravakalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसृज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतो ऽर्थाः पारमार्थिकाः । रूपमेकमनेकं च तेषु बुद्धेरुपप्लवः
saṃsṛjyante na bhidyante svato 'rthāḥ pāramārthikāḥ / rūpamekamanekaṃ ca teṣu buddherupaplavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदस्ततो ऽयं बौद्धे ऽर्थे सामान्यं भेद इत्यपि । तस्यैव चान्यव्यावृत्त्या धर्मभेदः प्रकल्प्यते
bhedastato 'yaṃ bauddhe 'rthe sāmānyaṃ bheda ityapi / tasyaiva cānyavyāvṛttyā dharmabhedaḥ prakalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यसाधनसंकल्पे वस्तुदर्शनहानितः । भेदः सामान्यसंसृष्टो ग्राह्यो नात्र स्वलक्षणम्
sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanahānitaḥ / bhedaḥ sāmānyasaṃsṛṣṭo grāhyo nātra svalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानभिन्नाद्याकारैर्न तद् ग्राह्यं कथंचन । भेदानां बहुभेदानां तत्रैकस्मिन्नयोगतः
samānabhinnādyākārairna tad grāhyaṃ kathaṃcana / bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्रू पं सर्वतो भिन्नं तथा तत्प्रतिपादिका । न श्रुतिः कल्पना वास्ति समान्येनैव वृत्तितः
tadrū paṃ sarvato bhinnaṃ tathā tatpratipādikā / na śrutiḥ kalpanā vāsti samānyenaiva vṛttitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दाः संकेतितं प्राहुर्व्यवहाराय स स्मृतः । तदा स्वलक्षणं नास्ति संकेतस्तेन तत्र न
śabdāḥ saṃketitaṃ prāhurvyavahārāya sa smṛtaḥ / tadā svalakṣaṇaṃ nāsti saṃketastena tatra na
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि प्रवर्त्तेत पुमान् विज्ञायार्थक्रियाक्षमान् । तत्साधनायेत्यर्थेषु संयोज्यन्ते ऽभिधाक्रियाः
api pravartteta pumān vijñāyārthakriyākṣamān / tatsādhanāyetyartheṣu saṃyojyante 'bhidhākriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रानर्थक्रियायोग्या जातिस्तद्वानलं स च । साक्षान्न योज्यते कस्मादानन्त्याच्चेदिदं समम्
tatrānarthakriyāyogyā jātistadvānalaṃ sa ca / sākṣānna yojyate kasmādānantyāccedidaṃ samam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः । तद्वद्दोषस्य साम्याच्चेदस्तु जातिरलं परा
tatkāriṇāmatatkāribhedasāmye na kiṃ kṛtaḥ / tadvaddoṣasya sāmyāccedastu jātiralaṃ parā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदन्यपरिहारेण प्रवर्तेतेति च ध्वनिः । उच्यते तेन तेभ्यो ऽस्याव्यवच्छेदे कथं च सः
tadanyaparihāreṇa pravarteteti ca dhvaniḥ / ucyate tena tebhyo 'syāvyavacchede kathaṃ ca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवच्छेदो ऽस्ति चेदस्य नन्वेतावत् प्रयोजनम् । शब्दानामिति किं तत्र सामान्येनापरेण वः
vyavacchedo 'sti cedasya nanvetāvat prayojanam / śabdānāmiti kiṃ tatra sāmānyenāpareṇa vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानाद्यर्थक्रियां तां तां दृष्ट्वा भेदे ऽपि कुवतः । अर्थां स्तदन्यविश्लेषविषयैर्ध्वनिभिः सह
jñānādyarthakriyāṃ tāṃ tāṃ dṛṣṭvā bhede 'pi kuvataḥ / arthāṃ stadanyaviśleṣaviṣayairdhvanibhiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोज्य प्रत्यभिज्ञानं कुर्यादप्यन्यदर्शने । परस्यापि न सा बुद्धिः सामान्यादेव केवलात्
saṃyojya pratyabhijñānaṃ kuryādapyanyadarśane / parasyāpi na sā buddhiḥ sāmānyādeva kevalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं तन्मात्रविज्ञाने व्यक्त्यज्ञानप्रसङ्गतः । तदा कदाचित् सम्बद्धस्यागृहीतस्य तद्वतः
nityaṃ tanmātravijñāne vyaktyajñānaprasaṅgataḥ / tadā kadācit sambaddhasyāgṛhītasya tadvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत्तानिश्चयो न स्याद् व्यवहारस्ततः कथम् । एकवस्तुसहायाश्चेद् व्यक्तयो ज्ञानकारणम्
tadvattāniścayo na syād vyavahārastataḥ katham / ekavastusahāyāśced vyaktayo jñānakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेकं वस्तु किं तासां नानात्वं समपोहति । नानात्वाच्चैकविज्ञानहेतुता तासु नेष्यते
tadekaṃ vastu kiṃ tāsāṃ nānātvaṃ samapohati / nānātvāccaikavijñānahetutā tāsu neṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकमपि यद्ये कमपेक्ष्याभिन्नबुद्धिकृत् । ताभिर्विनापि प्रत्यकं क्रियमाणां धियं प्रति
anekamapi yadye kamapekṣyābhinnabuddhikṛt / tābhirvināpi pratyakaṃ kriyamāṇāṃ dhiyaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनैकेनापि सामर्थ्य तासां नेत्यग्रहो धिया । नीलादेर्नेत्रविज्ञाने पृथक् सामर्थ्यदर्शनात्
tenaikenāpi sāmarthya tāsāṃ netyagraho dhiyā / nīlādernetravijñāne pṛthak sāmarthyadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिसिद्धिः समूहे ऽपि नैवं व्यक्तेः कथञ्चन । तासामन्यतामापेक्ष्यं तच्चेच्छक्तं न केवलम्
śaktisiddhiḥ samūhe 'pi naivaṃ vyakteḥ kathañcana / tāsāmanyatāmāpekṣyaṃ taccecchaktaṃ na kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेकमुपकुर्युस्ताः कथमेकां धियं च न । कार्य च तासां प्राप्तो ऽसौ जननं यदुपक्रिया
tadekamupakuryustāḥ kathamekāṃ dhiyaṃ ca na / kārya ca tāsāṃ prāpto 'sau jananaṃ yadupakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिन्नप्रतिभासा धीर्न भिन्नेष्विति चेन्मतम् । प्रतिभासो धिया भिन्नः समाना इति तद्ग्रहात्
abhinnapratibhāsā dhīrna bhinneṣviti cenmatam / pratibhāso dhiyā bhinnaḥ samānā iti tadgrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं ता भिन्नधीग्राह्याः समाश्चेदेककार्यता । सादृश्यं ननु धीः कार्य तासां सा च विभिद्यते
kathaṃ tā bhinnadhīgrāhyāḥ samāścedekakāryatā / sādṛśyaṃ nanu dhīḥ kārya tāsāṃ sā ca vibhidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद् धीरभेदिनी । एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता
ekapratyavamarśasya hetutvād dhīrabhedinī / ekadhīhetubhāvena vyaktīnāmapyabhinnatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चातत्कार्यविश्लेषस्तदन्यस्यानुवर्तिनः । अदृष्टेः प्रतिषेधाच्च संकेतस्तद्विदर्थिकः
sā cātatkāryaviśleṣastadanyasyānuvartinaḥ / adṛṣṭeḥ pratiṣedhācca saṃketastadvidarthikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतत्कारिविवेकेन प्रवृत्त्यर्थतया श्रुतिः । अकार्यकृति तत्कारितुल्यरूपावभासिनीम्
atatkārivivekena pravṛttyarthatayā śrutiḥ / akāryakṛti tatkāritulyarūpāvabhāsinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धियं वस्तुपृथग्भावमात्रबीजामनर्थिकाम् । जनयन्त्यप्यतत्कारिपरिहाराङ्गभावतः
dhiyaṃ vastupṛthagbhāvamātrabījāmanarthikām / janayantyapyatatkāriparihārāṅgabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुभेदाश्रयाच्चार्थे न विसंवादिका मता । ततो ऽन्यापोहविषया तत्कर्त्राश्रितभावतः
vastubhedāśrayāccārthe na visaṃvādikā matā / tato 'nyāpohaviṣayā tatkartrāśritabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवृक्षव्यतिरेकेण वृक्षार्थग्रहणे द्वयम् । अन्योन्याश्रयमित्येकग्रहाभावे द्वयाग्रहः
avṛkṣavyatirekeṇa vṛkṣārthagrahaṇe dvayam / anyonyāśrayamityekagrahābhāve dvayāgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्केतासम्भवस्तस्मादिति केचित् प्रचक्षते । तेषामवृक्षाः संङ्केते व्यवच्छिन्ना न वा यदि
saṅketāsambhavastasmāditi kecit pracakṣate / teṣāmavṛkṣāḥ saṃṅkete vyavacchinnā na vā yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवच्छिन्नाः कथं ज्ञाताः प्राग्वृक्षग्रहणादृते । अनिराकरणे तेषां संकेते व्यवहारिणाम्
vyavacchinnāḥ kathaṃ jñātāḥ prāgvṛkṣagrahaṇādṛte / anirākaraṇe teṣāṃ saṃkete vyavahāriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्यात् तत्परिहारेण प्रवृत्तिर्वृ क्षभेदवत् । अविधाय निषिध्यान्यत् प्रदर्श्यैकं पुरः स्थितम्
na syāt tatparihāreṇa pravṛttirvṛ kṣabhedavat / avidhāya niṣidhyānyat pradarśyaikaṃ puraḥ sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षो ऽयमिति संकेतः क्रियते तत् प्रपद्यते । व्यवहारे ऽपि तेनायमदोष इति चेत् तरुः
vṛkṣo 'yamiti saṃketaḥ kriyate tat prapadyate / vyavahāre 'pi tenāyamadoṣa iti cet taruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयमप्ययमेवेति प्रसङ्गो न निवर्तते । एकप्रत्यवमर्शाख्ये ज्ञाने एकत्र हि स्थितः
ayamapyayameveti prasaṅgo na nivartate / ekapratyavamarśākhye jñāne ekatra hi sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपत्ता तदतद्धेतूनर्थान् विभजते स्वयम् । तद्बुद्धिवर्तिनो भावान् भातो हेतुतया धियः
prapattā tadataddhetūnarthān vibhajate svayam / tadbuddhivartino bhāvān bhāto hetutayā dhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.