Pramanavartika 3

अहेतुरूपविकलानेकरूपानिव स्वयम् । भेदेन प्रतिपद्येतेत्युक्तिर्भेदे नियुज्यते

aheturūpavikalānekarūpāniva svayam / bhedena pratipadyetetyuktirbhede niyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तस्या प्रतियती धीः भ्रान्त्यैकं वस्त्विवेक्षते । क्वचिन्निवेशनायार्थे विनिवर्त्य कुतश्चन

taṃ tasyā pratiyatī dhīḥ bhrāntyaikaṃ vastvivekṣate / kvacinniveśanāyārthe vinivartya kutaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धेः प्रयुज्यते शब्दस्तदर्थस्यावधारणात् । व्यर्थो ऽन्यथा प्रयोगः स्यात् तज्ज्ञेयादिपदेष्वपि

buddheḥ prayujyate śabdastadarthasyāvadhāraṇāt / vyartho 'nyathā prayogaḥ syāt tajjñeyādipadeṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारोपनीतेषु व्यवच्छेद्यो ऽस्ति कश्चन । निवेशनं च यो यस्माद् भिद्यते विनिवर्त्य तम्

vyavahāropanīteṣu vyavacchedyo 'sti kaścana / niveśanaṃ ca yo yasmād bhidyate vinivartya tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भेदे भिद्यमानानां समानाकारभासिनि । स चायमन्यव्यावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुनः

tadbhede bhidyamānānāṃ samānākārabhāsini / sa cāyamanyavyāvṛttyā gamyate tasya vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चिद् भाग इति प्रोक्तो रूपं नास्यापि किञ्चिन । तद्गतावेव शब्देभ्यो गम्यते ऽन्यनिवर्तनम्

kaścid bhāga iti prokto rūpaṃ nāsyāpi kiñcina / tadgatāveva śabdebhyo gamyate 'nyanivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र गम्यते कश्चिद् विशिष्टः केनचित् परः । न चापि शब्दो द्वयकृदन्योन्याभाव इत्यसौ

na tatra gamyate kaścid viśiṣṭaḥ kenacit paraḥ / na cāpi śabdo dvayakṛdanyonyābhāva ityasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरूपो रूपत्त्वेन दर्शनं बुद्धिविप्लवः । तेनैवापरमार्थो ऽसावन्यथा न हि वस्तुनः

arūpo rūpattvena darśanaṃ buddhiviplavaḥ / tenaivāparamārtho 'sāvanyathā na hi vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यावृत्तिर्वस्तु भवति भेदो ऽस्यास्मादितिरणात् । एकार्थश्लेषविच्छेद एको व्याप्रियते ध्वनिः

vyāvṛttirvastu bhavati bhedo 'syāsmāditiraṇāt / ekārthaśleṣaviccheda eko vyāpriyate dhvaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गं वा तत्र विच्छिन्नं वाच्यं वस्तु न किञ्चन । यस्याभिधानतो वस्तुसामर्थ्यादखिले गतिः

liṅgaṃ vā tatra vicchinnaṃ vācyaṃ vastu na kiñcana / yasyābhidhānato vastusāmarthyādakhile gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेन्नानाफलः शब्द एकाधारो भवत्यतः । विच्छेदं सूचयन्नेकमप्रतिक्षिप्य वर्तते

bhavennānāphalaḥ śabda ekādhāro bhavatyataḥ / vicchedaṃ sūcayannekamapratikṣipya vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदान्यत् तेन स व्याप्त एकत्वेन च भासते । सामानधिकरण्यं स्यात् तदा बुद्धयनुरोधतः

yadānyat tena sa vyāpta ekatvena ca bhāsate / sāmānadhikaraṇyaṃ syāt tadā buddhayanurodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुधर्मस्य संस्पर्शो विच्छेदकरणे ध्वनेः । स्यात् सत्यं स हि तत्रेति नैकवस्त्वभिधायिनि

vastudharmasya saṃsparśo vicchedakaraṇe dhvaneḥ / syāt satyaṃ sa hi tatreti naikavastvabhidhāyini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धावभासमानस्य दृश्यस्याभावनिश्चयात् । तेनान्यापोहविषयाः प्रोक्ताः सामान्यागोचराः

buddhāvabhāsamānasya dṛśyasyābhāvaniścayāt / tenānyāpohaviṣayāḥ proktāḥ sāmānyāgocarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दाश्च बुद्धयश्चैव वस्तुन्येषामसम्भवात् । एकत्वाद् वस्तुरूपस्य भिन्नरूपा मतिः कुतः

śabdāśca buddhayaścaiva vastunyeṣāmasambhavāt / ekatvād vasturūpasya bhinnarūpā matiḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकौ वा नैकस्यैकार्थगोचरौ । अभेदव्यवहाराश्च भेदे स्युरनिबन्धनाः

anvayavyatirekau vā naikasyaikārthagocarau / abhedavyavahārāśca bhede syuranibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र भावद् व्यावृत्तेर्नैते दोषाः प्रसङ्गिनः । एकाकार्येषु भावेषु तत्कार्यपरिचोदने

sarvatra bhāvad vyāvṛtternaite doṣāḥ prasaṅginaḥ / ekākāryeṣu bhāveṣu tatkāryaparicodane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरवाशक्तिवैफल्याद् भेदाख्यायाः समा श्रुतिः । कृता बृद्धैरतत्कार्यव्यावृत्तिविनिबन्धना

gauravāśaktivaiphalyād bhedākhyāyāḥ samā śrutiḥ / kṛtā bṛddhairatatkāryavyāvṛttivinibandhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भावे सर्वभावानां स्वस्वभावव्यवस्थितेः । यद् रूपं शाबलेयस्य बाहुलेयस्य नास्ति तत्

na bhāve sarvabhāvānāṃ svasvabhāvavyavasthiteḥ / yad rūpaṃ śābaleyasya bāhuleyasya nāsti tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतत्कार्यपरावृत्तिर्द्वयोरपि च विद्यते । अर्थाभेदेन च विना शब्दाभेदो न युज्यते

atatkāryaparāvṛttirdvayorapi ca vidyate / arthābhedena ca vinā śabdābhedo na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् तत्कार्यतापीष्टा तत्कार्यादेव भिन्नता । चक्षु रादौ यथा रूपविज्ञानैकफले क्वचित्

tasmāt tatkāryatāpīṣṭā tatkāryādeva bhinnatā / cakṣu rādau yathā rūpavijñānaikaphale kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषेरेण तत्कार्यचोदनसम्भवे सति । सकृत् सर्वप्रतीत्यर्थ कश्चित् सांकेतिकीं श्रुतिम्

aviśeṣereṇa tatkāryacodanasambhave sati / sakṛt sarvapratītyartha kaścit sāṃketikīṃ śrutim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्यादृते ऽपि तद्रू पसामान्याद् व्यतिरेकिणः । एकवृत्तेरनेको ऽपि यद्येकश्रुतिमान् भवेत्

kuryādṛte 'pi tadrū pasāmānyād vyatirekiṇaḥ / ekavṛtteraneko 'pi yadyekaśrutimān bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तिराधेयता व्यक्तिरिति तस्मिन्न युज्यते । नित्यस्यानुपकार्यस्वान्नाधारः प्रविसर्पतः

vṛttirādheyatā vyaktiriti tasminna yujyate / nityasyānupakāryasvānnādhāraḥ pravisarpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिस्तद्देशजननं कुण्डादेर्बदरादिषु । न सम्भवति साप्यत्र तदभावे ऽप्यवस्थितेः

śaktistaddeśajananaṃ kuṇḍāderbadarādiṣu / na sambhavati sāpyatra tadabhāve 'pyavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्थितिः साप्ययुक्तैव भेदाभेदविवेचने । विज्ञानोत्पत्तियोग्यत्वायात्मन्यन्यानुरोधि यत्

na sthitiḥ sāpyayuktaiva bhedābhedavivecane / vijñānotpattiyogyatvāyātmanyanyānurodhi yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् व्यङ्ग्यं योग्यतायाश्च कारणं कारकं मतम् । प्रागेवास्य च योग्यत्वे तदपेक्षा न युज्यते

tad vyaṅgyaṃ yogyatāyāśca kāraṇaṃ kārakaṃ matam / prāgevāsya ca yogyatve tadapekṣā na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यस्याविकार्यस्य तत्सामान्यवतः कुतः । अञ्जनादेरिव व्यक्तेः संस्कारो नेन्द्रियस्य च

sāmānyasyāvikāryasya tatsāmānyavataḥ kutaḥ / añjanāderiva vyakteḥ saṃskāro nendriyasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपत्तेरभिन्नत्वात् तद्भावाभावकालयोः । व्यञ्जकस्य च जातीनां जातिमत्ता यदीष्यते

pratipatterabhinnatvāt tadbhāvābhāvakālayoḥ / vyañjakasya ca jātīnāṃ jātimattā yadīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तो गोत्वादिना तद्वान् प्रदीपादिः प्रकाशकः । व्यक्तेरन्याथ वानन्या येषां जातिस्तु विद्यते

prāpto gotvādinā tadvān pradīpādiḥ prakāśakaḥ / vyakteranyātha vānanyā yeṣāṃ jātistu vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां व्यक्तिष्वपूर्वासु कथं सामान्यबुद्धयः । एकत्र तत्सतो ऽन्यत्र दर्शनासम्भवात् सतः

teṣāṃ vyaktiṣvapūrvāsu kathaṃ sāmānyabuddhayaḥ / ekatra tatsato 'nyatra darśanāsambhavāt sataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्यत्वे ऽन्वयाभावादन्यत्वे ऽप्यनपाश्रयात् । न याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत्

ananyatve 'nvayābhāvādanyatve 'pyanapāśrayāt / na yāti na ca tatrāsīdasti paścānna cāṃśavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिः । अन्यत्र वर्त्तमानस्य ततो ऽन्यस्थानजन्मनि

jahāti pūrva nādhāramaho vyasanasantatiḥ / anyatra varttamānasya tato 'nyasthānajanmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्मादचलतः स्थानाद् वृत्तिरित्यतियुक्तिमत् । यत्रासौ वर्त्तते भावस्तेन सम्बध्यते ऽपि न

svasmādacalataḥ sthānād vṛttirityatiyuktimat / yatrāsau varttate bhāvastena sambadhyate 'pi na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्देशिनञ्च व्याप्नोति किमप्येतन्महाद्भुतम् । व्यक्त्यैवैकत्र सा व्यक्ताअभेदात् सर्वत्रगा यदि

taddeśinañca vyāpnoti kimapyetanmahādbhutam / vyaktyaivaikatra sā vyaktāabhedāt sarvatragā yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र दृश्येताभेदात् सापि न व्यक्तपेक्षिणी । ब्यञ्जकस्याप्रतीतौ न व्यङ्ग्यं सम्यक् प्रतीयते

sarvatra dṛśyetābhedāt sāpi na vyaktapekṣiṇī / byañjakasyāpratītau na vyaṅgyaṃ samyak pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्ययः पुनः कस्मादिष्टः सामान्यतद्वतोः । पाचकादिष्वभिन्नेन विनाप्यर्थेन वाचकः

viparyayaḥ punaḥ kasmādiṣṭaḥ sāmānyatadvatoḥ / pācakādiṣvabhinnena vināpyarthena vācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदान्न हेतुः कर्मास्य न जातिः कर्मसंश्रयात् । श्रुत्यन्तरनिमित्तत्वात् स्थित्यभावाच्चकर्मणः

bhedānna hetuḥ karmāsya na jātiḥ karmasaṃśrayāt / śrutyantaranimittatvāt sthityabhāvāccakarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्बन्धान्न सामान्यं नायुक्तं शब्दकारणात् । अतिप्रसंगात् कर्मापि नासत् ज्ञानाभिधानयोः

asambandhānna sāmānyaṃ nāyuktaṃ śabdakāraṇāt / atiprasaṃgāt karmāpi nāsat jñānābhidhānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनैमित्तिकतापत्तेः न च शक्तिरनन्वयात् । सामान्यं पाचकत्वादि यदि प्रागेव तद् भवेत्

anaimittikatāpatteḥ na ca śaktirananvayāt / sāmānyaṃ pācakatvādi yadi prāgeva tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तं सत्तदिवन्नो चेन्न पश्चादविशेषतः । क्रियोपकारापेक्षस्य व्यञ्जकत्वे ऽविकारिणः

vyaktaṃ sattadivanno cenna paścādaviśeṣataḥ / kriyopakārāpekṣasya vyañjakatve 'vikāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नापेक्षातिशये ऽप्यस्य क्षणिकत्वात् क्रिया कुतः । तुल्ये भेदे यया जाति प्रत्यासत्त्या प्रसर्पति

nāpekṣātiśaye 'pyasya kṣaṇikatvāt kriyā kutaḥ / tulye bhede yayā jāti pratyāsattyā prasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिन्नान्यत्र सैवास्तु शब्दज्ञाननिबन्धनम् । न निवृत्तिं विहायास्ति यदि भावान्वयो ऽपरः

kvacinnānyatra saivāstu śabdajñānanibandhanam / na nivṛttiṃ vihāyāsti yadi bhāvānvayo 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य कार्यमन्यस्य न स्यादत्यन्तभेदतः । यद्येकात्मतयानेकः कार्यस्यैकस्य कारकः

ekasya kāryamanyasya na syādatyantabhedataḥ / yadyekātmatayānekaḥ kāryasyaikasya kārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मैकत्रापि वा सो ऽस्तीति व्यर्थाः स्युः सहकारिणः । नपैत्यभिन्नं तद् रूपं विशेषाः खल्वपायिनः

ātmaikatrāpi vā so 'stīti vyarthāḥ syuḥ sahakāriṇaḥ / napaityabhinnaṃ tad rūpaṃ viśeṣāḥ khalvapāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकापाये फलाभावाद् विशेषेभ्यस्तदुद्भवः । स पारमार्थिको भावो य एवार्थक्रियाक्षमः

ekāpāye phalābhāvād viśeṣebhyastadudbhavaḥ / sa pāramārthiko bhāvo ya evārthakriyākṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च नान्वेति योन्वेति न तस्मात् कार्यसम्भवः । तेनात्मनापि भेदे हि हेतुः कश्चिन्न चापरः

sa ca nānveti yonveti na tasmāt kāryasambhavaḥ / tenātmanāpi bhede hi hetuḥ kaścinna cāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावो ऽयमभेदे तु स्यातां नोशोद्भवौ सकृत् । भेदो ऽपि तेन नैवं चेत् य एकस्मिन् विनश्यति

svabhāvo 'yamabhede tu syātāṃ nośodbhavau sakṛt / bhedo 'pi tena naivaṃ cet ya ekasmin vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठत्यात्मा न तस्यातो न स्यात् सामान्यभेदधीः । निवृत्तेर्निःस्वभावत्वात् नास्थानस्थानकल्पना

tiṣṭhatyātmā na tasyāto na syāt sāmānyabhedadhīḥ / nivṛtterniḥsvabhāvatvāt nāsthānasthānakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपप्लवश्च सामान्यधियस्तेनाप्यदूषणा । यत् तस्य जनकं रूपं ततो ऽन्यो जनकः कथम्

upaplavaśca sāmānyadhiyastenāpyadūṣaṇā / yat tasya janakaṃ rūpaṃ tato 'nyo janakaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्ना विशेषा जनकाः अस्त्यभेदो ऽपि तेषु चेत् । तेन ते ऽजनकाः प्रोक्ताः प्रतिभासो ऽपि भेदकः

bhinnā viśeṣā janakāḥ astyabhedo 'pi teṣu cet / tena te 'janakāḥ proktāḥ pratibhāso 'pi bhedakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्यभाक् स एवार्थस्तस्य व्यावृत्तयो ऽपरे । तत् कार्यकारणं चोक्तं तत् स्वलक्षणमिष्यते

ananyabhāk sa evārthastasya vyāvṛttayo 'pare / tat kāryakāraṇaṃ coktaṃ tat svalakṣaṇamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्यागाप्तिफलाः सर्वाः पुरुषाणां प्रवृत्तयः । यथा भेदाविशेषे ऽपि न सर्व सर्वसाधनम्

tattyāgāptiphalāḥ sarvāḥ puruṣāṇāṃ pravṛttayaḥ / yathā bhedāviśeṣe 'pi na sarva sarvasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा भेदाविशेषे ऽपि न सर्व सर्वसाधनम् । भेदे हि कारकं किञ्चिद् वस्तुधर्मतया भवेत्

tathā bhedāviśeṣe 'pi na sarva sarvasādhanam / bhede hi kārakaṃ kiñcid vastudharmatayā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदे तु विरुध्यते तस्यैकस्य क्रियाक्रिये । भेदो ऽप्यस्त्यक्रियातश्चेद् न कुर्युः सहकारिणः

abhede tu virudhyate tasyaikasya kriyākriye / bhedo 'pyastyakriyātaśced na kuryuḥ sahakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायेणाथ कर्तृत्वं स किं तस्यैव वस्तुनः । अत्यन्तभेदाभेदौ तु स्यातां तद्वति वस्तुनि

paryāyeṇātha kartṛtvaṃ sa kiṃ tasyaiva vastunaḥ / atyantabhedābhedau tu syātāṃ tadvati vastuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यं वा तयोर्भेद्ः सदृशासदृशात्मनोः । तयोरपि भवेद् भेदो यदि येनात्मना तयोः

anyonyaṃ vā tayorbhedḥ sadṛśāsadṛśātmanoḥ / tayorapi bhaved bhedo yadi yenātmanā tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदः सामान्यमित्येतद् यदि भेदस्तदात्मना । भेद एव तथा च स्यान्निःसामान्यविशेषता

bhedaḥ sāmānyamityetad yadi bhedastadātmanā / bheda eva tathā ca syānniḥsāmānyaviśeṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदसामान्ययोर्यद्वद् घटादीनां परस्परम् । यमात्मानं पुरस्कृत्य पुरुषो ऽयं प्रवर्तते

bhedasāmānyayoryadvad ghaṭādīnāṃ parasparam / yamātmānaṃ puraskṛtya puruṣo 'yaṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्साध्यफलवाञ्छावान् भेदाभेदौ तदाश्रयौ । चिन्त्येते स्वात्मना भेदो व्यावृत्त्या च समानता

tatsādhyaphalavāñchāvān bhedābhedau tadāśrayau / cintyete svātmanā bhedo vyāvṛttyā ca samānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्त्येव वस्तु नान्वेति प्रवृत्त्यादिप्रसङ्गतः । एतेनैव यदह्रीकाः किमप्यश्लीलमाकुलम्

astyeva vastu nānveti pravṛttyādiprasaṅgataḥ / etenaiva yadahrīkāḥ kimapyaślīlamākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तं तदप्येकान्तसम्भवात् । सर्वस्योभयरूपत्वे तद्विशेषनिराकृतेः

pralapanti pratikṣiptaṃ tadapyekāntasambhavāt / sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति । अथास्त्यतिशयः कश्चिद् येन भेदेन वर्त्तते

codito dadhi khādeti kimuṣṭraṃ nābhidhāvati / athāstyatiśayaḥ kaścid yena bhedena varttate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव दधि सो ऽन्यत्र नास्तीत्यनुभयं परम् । सर्वात्मत्वे च सर्वेषां भिन्नौ स्यातां न धीध्वनी

sa eva dadhi so 'nyatra nāstītyanubhayaṃ param / sarvātmatve ca sarveṣāṃ bhinnau syātāṃ na dhīdhvanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदसंहारवादस्य तदभेदादसम्भवः । रूपाभावादभावस्य शब्दा रूपाभिधायिनः

bhedasaṃhāravādasya tadabhedādasambhavaḥ / rūpābhāvādabhāvasya śabdā rūpābhidhāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशंक्या एव सिद्धास्ते ऽतो व्यवच्छेदवाचकाः । उपाधिभेदापेक्षो वा स्वभावः केवलो ऽथ वा

nāśaṃkyā eva siddhāste 'to vyavacchedavācakāḥ / upādhibhedāpekṣo vā svabhāvaḥ kevalo 'tha vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते साध्यसिद्ध् यर्थ नाशे कार्यत्वसत्त्ववत् । सत्तास्वभावो हेतुश्चेत् सा सत्ता साध्यते कथम्

ucyate sādhyasiddh yartha nāśe kāryatvasattvavat / sattāsvabhāvo hetuścet sā sattā sādhyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्वयो हि भेदानां व्याहतो हेतुसाध्ययोःः । भावोपादानमात्रे तु साध्ये सामान्यधर्मिणि

ananvayo hi bhedānāṃ vyāhato hetusādhyayoḥḥ / bhāvopādānamātre tu sādhye sāmānyadharmiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यादनिषिद्धं च तादृशम् । उपात्तभेदे साध्ये ऽस्मिन् भवेद्धेतुरनन्वयः

na kaścidarthaḥ siddhaḥ syādaniṣiddhaṃ ca tādṛśam / upāttabhede sādhye 'smin bhaveddheturananvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तायां तेन साध्यायां विशेषः साधितो भवेत् । अपरामृष्टतद्भेदे वस्तुमात्रे तु साधने

sattāyāṃ tena sādhyāyāṃ viśeṣaḥ sādhito bhavet / aparāmṛṣṭatadbhede vastumātre tu sādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मात्रव्यापिनः साध्यस्यान्वयो न विहन्यते । नासिद्धे भावधर्मो ऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः

tanmātravyāpinaḥ sādhyasyānvayo na vihanyate / nāsiddhe bhāvadharmo 'sti vyabhicāryubhayāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो विरुद्धो ऽभावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् । सिद्धः स्वभावो गमको व्यापकस्तस्य निश्चितः

dharmo viruddho 'bhāvasya sā sattā sādhyate katham / siddhaḥ svabhāvo gamako vyāpakastasya niścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्यः स्वभावस्तस्यायं निवृत्तौ वा निवर्तकः । अनित्यत्वे यथा कार्यमकार्य वाविनाशिनि

gamyaḥ svabhāvastasyāyaṃ nivṛttau vā nivartakaḥ / anityatve yathā kāryamakārya vāvināśini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहेतुत्वाद् विनाशस्य स्वभावादनुबन्धिता । सापेक्षाणां हि भावानां नावश्यम्भावितेक्ष्यते

ahetutvād vināśasya svabhāvādanubandhitā / sāpekṣāṇāṃ hi bhāvānāṃ nāvaśyambhāvitekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुल्ये ऽपि हि तद्धेतोर्भवेत् क्वचिदसम्भवः । एतेन व्यभिचारित्वमुक्तं कार्याव्यवस्थितेः

bāhulye 'pi hi taddhetorbhavet kvacidasambhavaḥ / etena vyabhicāritvamuktaṃ kāryāvyavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां नाशहेतूनां हेतुमन्नाशवादिनाम् । असामर्थ्याच्च तद्धेतोर्भवत्येव स्वभावतः

sarveṣāṃ nāśahetūnāṃ hetumannāśavādinām / asāmarthyācca taddhetorbhavatyeva svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र नाम भवत्यस्मादन्यत्रापि स्वभावतः । या काचिद् भावविषयानुमितिर्द्विविधैव सा

yatra nāma bhavatyasmādanyatrāpi svabhāvataḥ / yā kācid bhāvaviṣayānumitirdvividhaiva sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसाध्ये कार्यभावाभ्यां सम्बन्धनियमात् तयोः । प्रवृत्तेर्बुद्धिपूर्वत्वात् तद्भावानुपलम्भने

svasādhye kāryabhāvābhyāṃ sambandhaniyamāt tayoḥ / pravṛtterbuddhipūrvatvāt tadbhāvānupalambhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्त्तितव्यं नेत्युक्तानुपलब्धेः प्रमाणता । शास्त्राधिकारे ऽसम्बद्धा बहवो ऽर्था अतीन्द्रियाः

pravarttitavyaṃ netyuktānupalabdheḥ pramāṇatā / śāstrādhikāre 'sambaddhā bahavo 'rthā atīndriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलिङ्गाश्च कथं तेषामभावो ऽनुपलब्धितः । सदसन्निश्चयफला नेति स्याद् वाप्रमाणता

aliṅgāśca kathaṃ teṣāmabhāvo 'nupalabdhitaḥ / sadasanniścayaphalā neti syād vāpramāṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणमपि काचित् स्याद् लिङ्गातिशयभाविनी । स्वभावज्ञापकाज्ञानस्यायं न्याय उदाहृतः

pramāṇamapi kācit syād liṅgātiśayabhāvinī / svabhāvajñāpakājñānasyāyaṃ nyāya udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्ये तु कारकाज्ञानम्भावस्यैव साधकम् । स्वभावानुपलम्भश्च स्वभावे ऽर्थस्य लिङ्गिनि

kārye tu kārakājñānambhāvasyaiva sādhakam / svabhāvānupalambhaśca svabhāve 'rthasya liṅgini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभावः प्रतीयेत हेतुना यदि केनचित् । दृश्यस्य दर्शनाभावकारणासम्भवे सति

tadabhāvaḥ pratīyeta hetunā yadi kenacit / dṛśyasya darśanābhāvakāraṇāsambhave sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावस्यानुपलब्धस्य भावाभावः प्रतीयते । विरुद्धस्य च भावस्य भावे तद्भावबाधनात्

bhāvasyānupalabdhasya bhāvābhāvaḥ pratīyate / viruddhasya ca bhāvasya bhāve tadbhāvabādhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विरुद्धोपलब्धौ स्यादसत्ताया विनिश्चयः । अनादिवासनोद्भूतविकल्पपरिनिष्ठितः

tadviruddhopalabdhau syādasattāyā viniścayaḥ / anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दार्थस्त्रिविधो धर्मी भावाभावोभयाश्रयः । तस्मिन् भावानुपादाने साध्ये ऽस्यानुपलम्भनम्

śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ / tasmin bhāvānupādāne sādhye 'syānupalambhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हेतुर्न तस्यवाभावः शब्दप्रयोगतः । परमार्थैकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना

tathā heturna tasyavābhāvaḥ śabdaprayogataḥ / paramārthaikatānatve śabdānāmanibandhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु दर्शनान्तरभेदिषु । अतीताजातयोर्वापि न च स्यादनृतार्थता

na syāt pravṛttirartheṣu darśanāntarabhediṣu / atītājātayorvāpi na ca syādanṛtārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचः कस्याश्चिदित्येषा बैद्धार्थविषया मता । शब्दार्थापह्नवे साध्ये धर्माधारनिराकृतेः

vācaḥ kasyāścidityeṣā baiddhārthaviṣayā matā / śabdārthāpahnave sādhye dharmādhāranirākṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न साध्यः समुदायः स्यात् सिद्धौ धर्मश्च केवलः । सदसत्पक्षभेदेन शब्दार्थानपवादिभिः

na sādhyaḥ samudāyaḥ syāt siddhau dharmaśca kevalaḥ / sadasatpakṣabhedena śabdārthānapavādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्वेव चित्यते ह् यत्र प्रतिबद्धः फलोदयः । अर्थक्रियासमर्थस्य विचारैः किं परीक्षया

vastveva cityate h yatra pratibaddhaḥ phalodayaḥ / arthakriyāsamarthasya vicāraiḥ kiṃ parīkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्ढस्य रूपे वैरूप्ये कामिन्याः किं परीक्षया । शब्दार्थः कल्पनाज्ञानविषयत्वेन कल्पितः

ṣaṇḍhasya rūpe vairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣayā / śabdārthaḥ kalpanājñānaviṣayatvena kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो वस्त्वाश्रयासिद्धिरस्योक्तो न्यायवादिना । नान्तरीयकताभावाच्छब्दानां वस्तुभिस्सह

dharmo vastvāśrayāsiddhirasyokto nyāyavādinā / nāntarīyakatābhāvācchabdānāṃ vastubhissaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचकाः । आप्तवादाविसंवादसामान्यादनुमानता

nārthasiddhistataste hi vaktrabhiprāyasūcakāḥ / āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बद्धानुगुणोपायं पुरुषार्थाभिधायकम् । परीक्षाधिकृतं वाक्यमतो ऽनधिकृतं परम्

sambaddhānuguṇopāyaṃ puruṣārthābhidhāyakam / parīkṣādhikṛtaṃ vākyamato 'nadhikṛtaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतक्षेणानुमानेन द्विविधेनाप्यबाधनम् । दृष्टादृष्टाथैरोरस्याविसंवादस्तदर्थयोः

pratakṣeṇānumānena dvividhenāpyabādhanam / dṛṣṭādṛṣṭāthairorasyāvisaṃvādastadarthayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्तवादाविसंवादसामान्यादनुमानता । बुद्धेरगत्याभिहिता निषिद्धाप्यस्य गोचरे

āptavādāvisaṃvādasāmānyādanumānatā / buddheragatyābhihitā niṣiddhāpyasya gocare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेयोपादेयतत्त्वस्य सोपायस्य प्रसिद्धितः । प्रधानार्थाविसंवादादनुमानं परत्र वा

heyopādeyatattvasya sopāyasya prasiddhitaḥ / pradhānārthāvisaṃvādādanumānaṃ paratra vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषातिशयापेक्षं यथार्थमपरे बिदुः । इष्टो ऽयमर्थः प्रत्येतुं शक्यः सो ऽतिशयो यदि

puruṣātiśayāpekṣaṃ yathārthamapare biduḥ / iṣṭo 'yamarthaḥ pratyetuṃ śakyaḥ so 'tiśayo yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमेवं न वेत्यन्यदोषा निर्दोषतापि वा । दुर्लभत्वात् प्रमाणानां दुर्बोधेत्यपरे विदुः

ayamevaṃ na vetyanyadoṣā nirdoṣatāpi vā / durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhetyapare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां सविपक्षत्वान्निर्ह्रासातिशयश्रिताम् । सात्मीभावात् तदभ्यासाद् दीयेरन्नास्रवाः क्वचित्

sarveṣāṃ savipakṣatvānnirhrāsātiśayaśritām / sātmībhāvāt tadabhyāsād dīyerannāsravāḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुपद्रवभूताथस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधा यत्नवप्वे ऽपि बुद्धेस्तस्पक्षपाततः

nirupadravabhūtāthasvabhāvasya viparyayaiḥ / na bādhā yatnavapve 'pi buddhestaspakṣapātataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वासां दोषजातीनां जातिः सत्कायदर्शनात् । साविद्या तत्र तत्स्नेहस्तस्माद् द्वेषादिसम्भवः

sarvāsāṃ doṣajātīnāṃ jātiḥ satkāyadarśanāt / sāvidyā tatra tatsnehastasmād dveṣādisambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहो निदानं दोषाणामत एवाभिधीयते । सत्कायदृष्टिरन्यत्र तत्प्रहाणे प्रहाणतः

moho nidānaṃ doṣāṇāmata evābhidhīyate / satkāyadṛṣṭiranyatra tatprahāṇe prahāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरां मिथ्यात्वहेतूनां दोषाणां पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं सत्यार्थमिति केचित् प्रचक्षते

girāṃ mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣāśrayāt / apauruṣeyaṃ satyārthamiti kecit pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरां सत्यत्वहेतूनां गुणानां पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं मिथ्यार्थ किं नेत्यन्ये प्रचक्षते

girāṃ satyatvahetūnāṃ guṇānāṃ puruṣāśrayāt / apauruṣeyaṃ mithyārtha kiṃ netyanye pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थज्ञानपनहेतुर्हि संकेतः पुरुषाश्रयः । गिरामपौरुषेयत्वे ऽप्यतो मिथ्यात्वसम्भवः

arthajñānapanaheturhi saṃketaḥ puruṣāśrayaḥ / girāmapauruṣeyatve 'pyato mithyātvasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धापौरुषेयत्वे स्यात् प्रतीतिरसंविदः । संकेतात् तदभिव्यक्तावसमर्थान्यकल्पना

sambandhāpauruṣeyatve syāt pratītirasaṃvidaḥ / saṃketāt tadabhivyaktāvasamarthānyakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरामेकार्थनियमे न स्यादर्थान्तरे गतिः । अनेकार्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसम्भवः

girāmekārthaniyame na syādarthāntare gatiḥ / anekārthābhisambandhe viruddhavyaktisambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपौरुषेयतायाश्च व्यर्था स्यात् परिकल्पना । वाच्यश्च हेतुर्भिन्नानां सम्बन्धस्य व्यवस्थितेः

apauruṣeyatāyāśca vyarthā syāt parikalpanā / vācyaśca heturbhinnānāṃ sambandhasya vyavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंस्कार्यतया पुम्भिः सर्वथा स्यान्निरर्थता । संस्कारोपगमे मुख्यं गजस्नानमिदं भवेत्

asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syānnirarthatā / saṃskāropagame mukhyaṃ gajasnānamidaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धिनामनित्यत्वान्न सम्बन्धे ऽस्ति नित्यता । नित्यस्यानुपकार्यत्वादकुर्वाणश्च नाश्रयः

sambandhināmanityatvānna sambandhe 'sti nityatā / nityasyānupakāryatvādakurvāṇaśca nāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थेरतः स शब्दानां संस्कार्यः पुरुषैर्धिया । अर्थैरेव सहोत्पादे न स्वभावविपर्ययः

artherataḥ sa śabdānāṃ saṃskāryaḥ puruṣairdhiyā / arthaireva sahotpāde na svabhāvaviparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्देषु युक्तः सम्बन्धे नायं दोषो विकल्पिते । नित्यत्वादाश्रयापाये ऽप्यनाशो यदि जातिवत्

śabdeṣu yuktaḥ sambandhe nāyaṃ doṣo vikalpite / nityatvādāśrayāpāye 'pyanāśo yadi jātivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्येष्वाश्रयसामथ्र्य किं येनेष्टः स चाश्रयः । ज्ञानोत्पादनहेतूनां सम्बन्धात् सहकारिणाम्

nityeṣvāśrayasāmathrya kiṃ yeneṣṭaḥ sa cāśrayaḥ / jñānotpādanahetūnāṃ sambandhāt sahakāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुत्पादनयोग्यत्वेनोत्पत्तिर्व्यक्तिरिष्यते । घटादिष्वपि युक्तिज्ञैः अविशेषे ऽविकारिणाम्

tadutpādanayogyatvenotpattirvyaktiriṣyate / ghaṭādiṣvapi yuktijñaiḥ aviśeṣe 'vikāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जकैः स्वैः कृतः को ऽर्थो व्यक्तास्तैस्ते यतो मताः । सम्बन्धस्य च वस्तुत्वे स्याद् भेदाद् बुद्धिचित्रता

vyañjakaiḥ svaiḥ kṛtaḥ ko 'rtho vyaktāstaiste yato matāḥ / sambandhasya ca vastutve syād bhedād buddhicitratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यामभेदे तावेव नातो ऽन्या वस्तुनो गतिः । भिन्नात्वाद् वस्तुरूपस्य सबन्धः कल्पनाकृतः

tābhyāmabhede tāveva nāto 'nyā vastuno gatiḥ / bhinnātvād vasturūpasya sabandhaḥ kalpanākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद् द्रव्यं स्यात् पराधीनं सम्बन्धो ऽन्यस्य वा कथम् । वर्णा निरर्थकाः सन्तः पदादि परिकल्पितम्

sad dravyaṃ syāt parādhīnaṃ sambandho 'nyasya vā katham / varṇā nirarthakāḥ santaḥ padādi parikalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्तुनि कथं वृत्तिः सम्बन्धस्यास्य वस्तुनः । अपौरुषेयतापीष्टा कर्तृणामस्मृतेः किल

avastuni kathaṃ vṛttiḥ sambandhasyāsya vastunaḥ / apauruṣeyatāpīṣṭā kartṛṇāmasmṛteḥ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.