Pramanavartika 3

सन्त्यस्याप्यनुवक्तार इति धिग् व्यापकं तमः । यथायमन्यतो ऽश्रुत्वा नेमं वर्णपदक्रमम्

santyasyāpyanuvaktāra iti dhig vyāpakaṃ tamaḥ / yathāyamanyato 'śrutvā nemaṃ varṇapadakramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुं समर्थः पुरुषस्तथान्यो ऽपीति कश्चन । अन्यो वा रचितो ग्रन्थः सम्प्रदायाद् ऋते परैः

vastuṃ samarthaḥ puruṣastathānyo 'pīti kaścana / anyo vā racito granthaḥ sampradāyād ṛte paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टः को ऽभिहितो येन सो ऽप्येवं नानुमीयते । यज्जातीयो यतः सिद्धः सो ऽविशिष्टो ऽग्निकाष्ठवत्

dṛṣṭaḥ ko 'bhihito yena so 'pyevaṃ nānumīyate / yajjātīyo yataḥ siddhaḥ so 'viśiṣṭo 'gnikāṣṭhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टहेतुरप्यन्यस्तद्भवः सम्प्रतीयते । तत्राप्रदर्श्य ये भेदं कार्यसामान्यदर्शनात्

adṛṣṭaheturapyanyastadbhavaḥ sampratīyate / tatrāpradarśya ye bhedaṃ kāryasāmānyadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतवः प्रवितन्यन्ते सर्वे ते व्यभिचारिणः । सर्वथानादिता सिध्येदेवं नापुरुषाश्रयः

hetavaḥ pravitanyante sarve te vyabhicāriṇaḥ / sarvathānāditā sidhyedevaṃ nāpuruṣāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादपौरुषेयत्वे स्यादन्यो ऽप्यनराश्रयः । म्लेच्छदिव्यवहाराणां नास्तिक्यवचसामपि

tasmādapauruṣeyatve syādanyo 'pyanarāśrayaḥ / mlecchadivyavahārāṇāṃ nāstikyavacasāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादित्वाद् तथाभावः पूर्वसंस्कारसन्ततेः । तादृशे ऽपौरुषेयत्वे कः सिद्धे ऽपि गुणो भवेत्

anāditvād tathābhāvaḥ pūrvasaṃskārasantateḥ / tādṛśe 'pauruṣeyatve kaḥ siddhe 'pi guṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थसंस्कारभेदानां दर्शनात् संशयः पुनः । अन्याविशेषाद् वर्णानां साधने कि फलं भवेत्

arthasaṃskārabhedānāṃ darśanāt saṃśayaḥ punaḥ / anyāviśeṣād varṇānāṃ sādhane ki phalaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यं भिन्नं न वर्णेभ्यो विद्यते ऽनुपलम्भतः । अनेकावयवात्मत्वे पृथक् तेषां निरर्थता

vākyaṃ bhinnaṃ na varṇebhyo vidyate 'nupalambhataḥ / anekāvayavātmatve pṛthak teṣāṃ nirarthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतद्रूपे च ताद्रूप्यं कल्पितं सिंहतादिवत् । प्रत्येकं सार्थकत्वे ऽपि मिथ्यानेकत्वकल्पना

atadrūpe ca tādrūpyaṃ kalpitaṃ siṃhatādivat / pratyekaṃ sārthakatve 'pi mithyānekatvakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकावयवगत्या च वाक्यार्थप्रतिपद् भवेत् । सकृच्छ्रुतौ च सर्वेषा कालभेदो न युज्यते

ekāvayavagatyā ca vākyārthapratipad bhavet / sakṛcchrutau ca sarveṣā kālabhedo na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वे ऽपि ह्यभिन्नस्य क्रमशो गत्यसम्भवात् । अनित्यं यत्नसम्भूतं पौरुषेयं कथं न तत्

ekatve 'pi hyabhinnasya kramaśo gatyasambhavāt / anityaṃ yatnasambhūtaṃ pauruṣeyaṃ kathaṃ na tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्योपलब्धिर्नित्यत्वे ऽप्यनावरणसम्भवात् । अश्रुतिर्विकलत्वाच्चेत् कस्यचित् सहकारिणः

nityopalabdhirnityatve 'pyanāvaraṇasambhavāt / aśrutirvikalatvāccet kasyacit sahakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काममन्यप्रतीक्षास्तु नियमस्तु विरुध्यते । सर्वत्रानुपलम्भः स्यात् तेषामव्यापिता यदि

kāmamanyapratīkṣāstu niyamastu virudhyate / sarvatrānupalambhaḥ syāt teṣāmavyāpitā yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामुपलम्भः स्यात् युगपद् व्यापिता यदि । संस्कृतस्योपलम्भे च कः संस्कर्त्ताविकारिणः

sarveṣāmupalambhaḥ syāt yugapad vyāpitā yadi / saṃskṛtasyopalambhe ca kaḥ saṃskarttāvikāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियस्य स्यात् संस्कारः श्रृणुयान्निखिलं च तत् । संस्कारभेदभिन्नत्वादेकार्थनियमो यदि

indriyasya syāt saṃskāraḥ śrṛṇuyānnikhilaṃ ca tat / saṃskārabhedabhinnatvādekārthaniyamo yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकशब्दसंधाते श्रुतिः कलकले कथम् । ध्वनथः केवलं तत्र श्रू यन्ते चेन्न वाचकाः

anekaśabdasaṃdhāte śrutiḥ kalakale katham / dhvanathaḥ kevalaṃ tatra śrū yante cenna vācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वनिभ्यो भिन्नमस्तीति श्रद्धेयमतिबह्विदम् । स्थितेष्वन्येषु शब्देषु श्रूयते वाचकः कथम्

dhvanibhyo bhinnamastīti śraddheyamatibahvidam / sthiteṣvanyeṣu śabdeṣu śrūyate vācakaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं वा शक्तिनियमाद् भिन्नध्वनिगतिर्भवेत् । ध्वनयः सम्मता यैस्ते दोषैः कैरप्यवाचकाः

kathaṃ vā śaktiniyamād bhinnadhvanigatirbhavet / dhvanayaḥ sammatā yaiste doṣaiḥ kairapyavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वनिभिर्व्यज्यमाने ऽस्मिन् वाचके ऽपि कथं न ते । वर्णानुपूर्वी वाक्यं चेन्न वर्णानामभेदतः

dhvanibhirvyajyamāne 'smin vācake 'pi kathaṃ na te / varṇānupūrvī vākyaṃ cenna varṇānāmabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां च न व्यवस्थानं क्रमान्तरविरोधतः । देशकालक्रमाभावो व्याप्तिनित्यत्ववर्णनात्

teṣāṃ ca na vyavasthānaṃ kramāntaravirodhataḥ / deśakālakramābhāvo vyāptinityatvavarṇanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्याव्यापितायां च दोषः प्रागेव कीर्तितः । व्यक्तिक्रमो ऽपि वाक्यं न नित्यव्यक्तिनिराकृतेः

anityāvyāpitāyāṃ ca doṣaḥ prāgeva kīrtitaḥ / vyaktikramo 'pi vākyaṃ na nityavyaktinirākṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापारदेव तत्सिद्धे कारणानां च कार्यता । स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धे ऽर्थे व्यञ्जको मतः

vyāpāradeva tatsiddhe kāraṇānāṃ ca kāryatā / svajñānenānyadhīhetuḥ siddhe 'rthe vyañjako mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा दीपो ऽन्यथा वापि को विशेषो ऽस्य कारकात् । करणानां समग्राणां व्यापारादुपलब्धितः

yathā dīpo 'nyathā vāpi ko viśeṣo 'sya kārakāt / karaṇānāṃ samagrāṇāṃ vyāpārādupalabdhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमेन च कार्यत्वं व्यञ्जके तदसम्भवात् । तद्रू पावरणानां च व्यक्तिस्ते विगमो यदि

niyamena ca kāryatvaṃ vyañjake tadasambhavāt / tadrū pāvaraṇānāṃ ca vyaktiste vigamo yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावे करणग्रामसामर्थ्य किं नु तद्भवेत् । शब्दविशेषादन्येषामपि व्यक्तिः प्रसज्यते

abhāve karaṇagrāmasāmarthya kiṃ nu tadbhavet / śabdaviśeṣādanyeṣāmapi vyaktiḥ prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाम्युपगमे सर्वकारणानां निरर्थता । साधनं प्रत्यभिज्ञानं सत्प्रयोगादि यन्मतम्

tathāmyupagame sarvakāraṇānāṃ nirarthatā / sādhanaṃ pratyabhijñānaṃ satprayogādi yanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुदाहरणं सर्वभावानां क्षणभङ्गतः । दूष्यः कुहेतुरन्यो ऽपि बुद्धेरपुरुषाश्रये

anudāharaṇaṃ sarvabhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgataḥ / dūṣyaḥ kuheturanyo 'pi buddherapuruṣāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाधाभ्युपेतप्रत्यक्षप्रतीतानुमितैः समम् । आनुपूर्व्याश्च वर्णेभ्यो भेदः स्फ़ोटेन चिन्तितः

bādhābhyupetapratyakṣapratītānumitaiḥ samam / ānupūrvyāśca varṇebhyo bhedaḥ sfoṭena cintitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पनारोपिता सा स्यात् कथं वापुरुषाश्रया । सत्तामात्रानुबन्धित्वात् नाशस्यानित्यता ध्वनेः

kalpanāropitā sā syāt kathaṃ vāpuruṣāśrayā / sattāmātrānubandhitvāt nāśasyānityatā dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नेरर्थान्तरोत्पत्तौ भवेत् काष्ठस्य दर्शनम् । अविनाशात् स एवास्य विनाश इति चेत् कथम्

agnerarthāntarotpattau bhavet kāṣṭhasya darśanam / avināśāt sa evāsya vināśa iti cet katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो ऽन्यस्य विनाशो ऽस्तु काष्ठं कस्मान्न दृश्यते । तत्परिग्रहतश्चेन्न तेनानावरणं यतः

anyo 'nyasya vināśo 'stu kāṣṭhaṃ kasmānna dṛśyate / tatparigrahataścenna tenānāvaraṇaṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशस्य विनाशित्वम् स्यादुत्पत्तेस्ततः पुनः । काष्ठस्य दर्शनम् हन्तृघाते चैत्रापुनर्भवः

vināśasya vināśitvam syādutpattestataḥ punaḥ / kāṣṭhasya darśanam hantṛghāte caitrāpunarbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथात्राप्येवमिति चेत् हन्तुर्नामरणत्वतः । अनन्यत्वे विनाशस्य स्यान्नाशः काष्ठमेव तु

yathātrāpyevamiti cet hanturnāmaraṇatvataḥ / ananyatve vināśasya syānnāśaḥ kāṣṭhameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तत्त्वादहेतुत्वं नातो ऽन्या विद्यते गतिः । अहेतुत्वे ऽपि नाशस्य नित्यत्वाद् भावनाशयोः

tasya tattvādahetutvaṃ nāto 'nyā vidyate gatiḥ / ahetutve 'pi nāśasya nityatvād bhāvanāśayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहभावप्रसङ्गश्चेदसतो नित्यता कुतः । असत्त्वे ऽभावनाशित्वप्रसङ्गो ऽपि न युज्यते

sahabhāvaprasaṅgaścedasato nityatā kutaḥ / asattve 'bhāvanāśitvaprasaṅgo 'pi na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशेन यस्माद् भावस्य न विनाशनमिष्यते । नश्यन् भावो ऽपरापेक्ष इति तज्ज्ञापनाय सा

nāśena yasmād bhāvasya na vināśanamiṣyate / naśyan bhāvo 'parāpekṣa iti tajjñāpanāya sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्था हेतुरुक्तास्या भेदमारोप्य चेतसा । स्वतो ऽपि भावे ऽभावस्य विकल्पश्चेदयं समः

avasthā heturuktāsyā bhedamāropya cetasā / svato 'pi bhāve 'bhāvasya vikalpaścedayaṃ samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्य किञ्चिद् भवति न भवत्येव केवलम् । भावे ह्येष विकल्पः स्याद् विद्येर्वस्त्वनुरिधतः

na tasya kiñcid bhavati na bhavatyeva kevalam / bhāve hyeṣa vikalpaḥ syād vidyervastvanuridhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भावो भवतीत्युक्तमभावो भवतीति न । अपेक्ष्येत परः कार्य यदि विद्येत किञ्चन

na bhāvo bhavatītyuktamabhāvo bhavatīti na / apekṣyeta paraḥ kārya yadi vidyeta kiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदकिञ्चित्करं वस्तु किं केनचिदपेक्ष्यते । एतेनाहेतुकत्वे ऽपि ह्यभूत्वा नाशभावतः

yadakiñcitkaraṃ vastu kiṃ kenacidapekṣyate / etenāhetukatve 'pi hyabhūtvā nāśabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तानाअशित्वदोषस्य प्रत्याख्यातं प्रसञ्जनम् । यथा केषाञ्चिदेवेष्टः प्रतिघो जन्मिनां यथा

sattānāaśitvadoṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam / yathā keṣāñcideveṣṭaḥ pratigho janmināṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशः स्वभावो भावानां नानुत्पत्तिमतां यदि । स्वभावनियमाद्धेतोः स्वभावनियमः फले

nāśaḥ svabhāvo bhāvānāṃ nānutpattimatāṃ yadi / svabhāvaniyamāddhetoḥ svabhāvaniyamaḥ phale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानित्ये रूपभेदो ऽस्ति भेदकानामभावतः । प्रत्याख्येयात एवैषां सम्बन्धस्यापि नित्यता

nānitye rūpabhedo 'sti bhedakānāmabhāvataḥ / pratyākhyeyāta evaiṣāṃ sambandhasyāpi nityatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धदोषैः प्रागुक्तैः शब्दशक्तिश्च दूषिता । नापौरुषेयमित्येव यथार्थज्ञानसाधनम्

sambandhadoṣaiḥ prāguktaiḥ śabdaśaktiśca dūṣitā / nāpauruṣeyamityeva yathārthajñānasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टो ऽन्यथापि वह्न्यादिरदुष्टः पुरुषागसा । न ज्ञानहेतुतैव स्यात् तस्मिन्नकृतके मते

dṛṣṭo 'nyathāpi vahnyādiraduṣṭaḥ puruṣāgasā / na jñānahetutaiva syāt tasminnakṛtake mate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्येभ्यो वस्तुसामर्थ्यात् न हि जन्मास्ति कस्यचित् । विकल्पवासनोद्भूताः समारोपितगोचराः

nityebhyo vastusāmarthyāt na hi janmāsti kasyacit / vikalpavāsanodbhūtāḥ samāropitagocarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायन्ते बुद्धयस्तत्र केवलं नार्थगोचराः । मिथ्यात्वं कृतकेष्वेव दृष्टमित्यकृतं वचः

jāyante buddhayastatra kevalaṃ nārthagocarāḥ / mithyātvaṃ kṛtakeṣveva dṛṣṭamityakṛtaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यार्थ व्यतिरेकस्य विरोधिव्यापनाद् यदि । हेतावसम्भवे ऽनुक्ते भावस्तस्यापि शङ्क्यते

satyārtha vyatirekasya virodhivyāpanād yadi / hetāvasambhave 'nukte bhāvastasyāpi śaṅkyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धानां पदार्थानामपि व्यापकदर्शनात् । नासत्तासिद्धिरित्युक्तं सर्वतो ऽनुपलम्भनात्

viruddhānāṃ padārthānāmapi vyāpakadarśanāt / nāsattāsiddhirityuktaṃ sarvato 'nupalambhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असिद्धायामसत्तायां सन्दिग्धा व्यतिरेकिता । अन्वयो व्यतिरेको वा सत्त्वं वा साध्यधर्मिणि

asiddhāyāmasattāyāṃ sandigdhā vyatirekitā / anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhyadharmiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निश्चयफलैर्जानैः सिद्ध्यन्ति यदि साधनम् । यत्र साध्यविपक्षस्य वर्ण्यते व्यतिरेकिता

tanniścayaphalairjānaiḥ siddhyanti yadi sādhanam / yatra sādhyavipakṣasya varṇyate vyatirekitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एवास्य सपक्षः स्यात् सर्वो हेतुरतोन्वयी । समयत्वे हि मन्त्राणां कस्यचित् कार्यसाधनम्

sa evāsya sapakṣaḥ syāt sarvo heturatonvayī / samayatve hi mantrāṇāṃ kasyacit kāryasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापि भावशक्तिः स्यादन्यथाप्यविशेषतः । क्रमस्यार्थान्तरत्वं च पूर्वमेव निराकृतम्

athāpi bhāvaśaktiḥ syādanyathāpyaviśeṣataḥ / kramasyārthāntaratvaṃ ca pūrvameva nirākṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं तदर्थसिद्धिः स्यादसामर्थ्यमपेक्षणे । सर्वस्य साधनं ते स्युर्भावशक्तिर्यदीदृशी

nityaṃ tadarthasiddhiḥ syādasāmarthyamapekṣaṇe / sarvasya sādhanaṃ te syurbhāvaśaktiryadīdṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोक्तृभेदापेक्षा च नासंस्कार्यस्य युज्यते । संस्कार्यस्यापि भावस्य वस्तुभेदो हि भेदकः

prayoktṛbhedāpekṣā ca nāsaṃskāryasya yujyate / saṃskāryasyāpi bhāvasya vastubhedo hi bhedakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोक्तृभेदान्नियमः शक्तौ न समये भवेत् । अनाधेयविशेषाणां कि कुर्वाणः प्रयोजकः

prayoktṛbhedānniyamaḥ śaktau na samaye bhavet / anādheyaviśeṣāṇāṃ ki kurvāṇaḥ prayojakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगो यद्यभिव्यक्तिः सा प्रागेव निराकृता । व्यक्तिश्च बुद्धिः सा यस्मात् स फलैर्यदि युज्जते

prayogo yadyabhivyaktiḥ sā prāgeva nirākṛtā / vyaktiśca buddhiḥ sā yasmāt sa phalairyadi yujjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याच्छ्रोतुः फलसम्बन्धो वक्ता हि व्यक्तिकारणम् । अनभिव्यक्तशब्दानां करणानां प्रयोजनम्

syācchrotuḥ phalasambandho vaktā hi vyaktikāraṇam / anabhivyaktaśabdānāṃ karaṇānāṃ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोजपो वा व्यर्थः स्याच्छब्दो हि श्रोत्रगोचरः । पारम्पर्येण तज्जत्वात् तद्व् यक्तिः सापि चेन्मतिः

manojapo vā vyarthaḥ syācchabdo hi śrotragocaraḥ / pāramparyeṇa tajjatvāt tadv yaktiḥ sāpi cenmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽपि तथा स्युस्तदर्था चेदसिद्धं कल्पनान्वयात् । स्वसामान्यस्वभावानामेकभावविवक्षया

te 'pi tathā syustadarthā cedasiddhaṃ kalpanānvayāt / svasāmānyasvabhāvānāmekabhāvavivakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तेः समयकाराणामविरोधो न वस्तुनि । आनुपूर्व्यामसत्यां स्यात् सरो रस इति श्रुतो

ukteḥ samayakārāṇāmavirodho na vastuni / ānupūrvyāmasatyāṃ syāt saro rasa iti śruto

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कार्यभेद इति चेद् अस्ति सा पुरुषाश्रया । यो यद्वर्णसमुत्थानज्ञानजाज्ज्ञानतो ध्वनिः

na kāryabheda iti ced asti sā puruṣāśrayā / yo yadvarṇasamutthānajñānajājjñānato dhvaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते तदुपाधिः स श्रु त्या समवसीयते । तज्ज्ञानजनितज्ञानः स श्रु तावपटुश्रुतिः

jāyate tadupādhiḥ sa śru tyā samavasīyate / tajjñānajanitajñānaḥ sa śru tāvapaṭuśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेक्ष्य तस्मृतिं पश्चात् स्मृतिमाधत्त आत्मनि । इत्येषा पौरुषेय्येव तद्धेतुग्राहिचेतसाम्

apekṣya tasmṛtiṃ paścāt smṛtimādhatta ātmani / ityeṣā pauruṣeyyeva taddhetugrāhicetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणता वर्णेष्वानुपूर्वीति कथ्यते । अन्यदेव ततो रूपं तद्वर्णानां पदे पदे

kāryakāraṇatā varṇeṣvānupūrvīti kathyate / anyadeva tato rūpaṃ tadvarṇānāṃ pade pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृ संस्कारतो भिन्नं सहितं कार्यभेदकृत् । सा चानुपूर्वी वर्णानां प्रवृत्ता रचनाकृतः

kartṛ saṃskārato bhinnaṃ sahitaṃ kāryabhedakṛt / sā cānupūrvī varṇānāṃ pravṛttā racanākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छाविरुद्धसिद्धीनां स्थितक्रमविरोधतः । कार्यकारणतासिद्धेः पुम्भ्यो वर्णक्रमस्य च

icchāviruddhasiddhīnāṃ sthitakramavirodhataḥ / kāryakāraṇatāsiddheḥ pumbhyo varṇakramasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वो वर्णक्रमः पुभ्यो दहनेन्धनयुक्तिवत् । असाधारणता सिद्धा मन्त्राख्यक्रमकारिणाम्

sarvo varṇakramaḥ pubhyo dahanendhanayuktivat / asādhāraṇatā siddhā mantrākhyakramakāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसां ज्ञानप्रभावाभ्यामन्येषां तदभावतः । ये ऽपि तन्त्रविदः केचिद् मन्त्रान् कांश्चन कुवंते

puṃsāṃ jñānaprabhāvābhyāmanyeṣāṃ tadabhāvataḥ / ye 'pi tantravidaḥ kecid mantrān kāṃścana kuvaṃte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभोः प्रभावस्तेषां स तदुक्तन्यायवृत्तितः । कृतकाः पौरुषेयाश्च मन्त्रा वाच्याः फलेप्सुना

prabhoḥ prabhāvasteṣāṃ sa taduktanyāyavṛttitaḥ / kṛtakāḥ pauruṣeyāśca mantrā vācyāḥ phalepsunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्तिसाधनं पुंसामनेनैव निराकृतम् । बुद्धीन्द्रियोक्तिपुं स्त्वादिसाधनं यत्तु वर्ण्यते

aśaktisādhanaṃ puṃsāmanenaiva nirākṛtam / buddhīndriyoktipuṃ stvādisādhanaṃ yattu varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणाभं यथार्थास्ति न हि शेषवतो गतिः । अर्थो ऽयं नायमर्थो न इति शब्दा वदन्ति न

pramāṇābhaṃ yathārthāsti na hi śeṣavato gatiḥ / artho 'yaṃ nāyamartho na iti śabdā vadanti na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्प्यो ऽयमर्थः पुरुषैस्ते च रागादिसंयुताः । तत्रैकस्तत्त्वविन्नान्य इति भेदश्च किंकृतः

kalpyo 'yamarthaḥ puruṣaiste ca rāgādisaṃyutāḥ / tatraikastattvavinnānya iti bhedaśca kiṃkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्व्त् पुंस्त्वे कथमपि ज्ञानी कश्चित् कथ न वः । यस्य प्रमाणमविसंवादि वचनं सो ऽर्थविद् यदि

tadvt puṃstve kathamapi jñānī kaścit katha na vaḥ / yasya pramāṇamavisaṃvādi vacanaṃ so 'rthavid yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्यत्यन्तपरोक्षेषु प्रामाणस्यास्ति सम्भवः । यस्य प्रामाणसंवादि वचनं तत्कृतं वचः

na hyatyantaparokṣeṣu prāmāṇasyāsti sambhavaḥ / yasya prāmāṇasaṃvādi vacanaṃ tatkṛtaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आगम् इति प्राप्तं निरर्थापौरुषेयता । यद्यत्यन्तपरोक्षे ऽर्थे ऽनागमज्ञानसम्भवः

sa āgam iti prāptaṃ nirarthāpauruṣeyatā / yadyatyantaparokṣe 'rthe 'nāgamajñānasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीन्द्रियार्थवित् कश्चिदस्तीत्यभिमतं भवेत् । स्वयं रागादिमान्नार्थ वेत्ति वेदस्य नान्यतः

atīndriyārthavit kaścidastītyabhimataṃ bhavet / svayaṃ rāgādimānnārtha vetti vedasya nānyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वेदयति वदो ऽपि वेदार्थस्य कुतो गतिः । तेनाग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ

na vedayati vado 'pi vedārthasya kuto gatiḥ / tenāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खादेत् श्वमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमा । प्रसिद्धो लोकवादश्चेत् तत्र को ऽतीन्द्रियार्थदृक्

khādet śvamāṃsamityeṣa nārtha ityatra kā pramā / prasiddho lokavādaścet tatra ko 'tīndriyārthadṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकार्थेषु शब्देषु येनार्थो ऽयं विवेचितः । स्वर्गोर्वश्यादिशब्दश्च दृष्टो ऽरूढार्थवाचकः

anekārtheṣu śabdeṣu yenārtho 'yaṃ vivecitaḥ / svargorvaśyādiśabdaśca dṛṣṭo 'rūḍhārthavācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दान्तरेषु तादृक्षु तादृश्येवास्तु कल्पना । प्रसिद्धिश्च नृणां वादः प्रमाणं स च नेष्यते

śabdāntareṣu tādṛkṣu tādṛśyevāstu kalpanā / prasiddhiśca nṛṇāṃ vādaḥ pramāṇaṃ sa ca neṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च भूयो ऽर्थगतिः किमेतद् द्विष्ठकामितम् । अथ प्रसिद्धिमुल्लंध्य कल्पने न निबन्धनम्

tataśca bhūyo 'rthagatiḥ kimetad dviṣṭhakāmitam / atha prasiddhimullaṃdhya kalpane na nibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धेरप्रमाणत्वात् तद्ग्रहे किं निबन्धनम् । उत्पादिता प्रसिद्ध्यैव शंका शब्दार्थनिश्चये

prasiddherapramāṇatvāt tadgrahe kiṃ nibandhanam / utpāditā prasiddhyaiva śaṃkā śabdārthaniścaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान्नानार्थवृत्तित्वं शब्दानां तत्र दृश्यते । अन्यथासम्भवाभवात् नानाशक्तेः स्वयं ध्वनेः

yasmānnānārthavṛttitvaṃ śabdānāṃ tatra dṛśyate / anyathāsambhavābhavāt nānāśakteḥ svayaṃ dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं शंकया भाव्यं नियामकमपश्यताम् । एष स्थाणुरयं मार्ग इति वक्तीति कश्चन

avaśyaṃ śaṃkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām / eṣa sthāṇurayaṃ mārga iti vaktīti kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यः स्वयं ब्रवीमीति तयोर्भेदः परीक्ष्यताम् । सर्वत्र योग्यस्यैकार्थद्योतने नियमः कुतः

anyaḥ svayaṃ bravīmīti tayorbhedaḥ parīkṣyatām / sarvatra yogyasyaikārthadyotane niyamaḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञाता वातीन्द्रियाः केन विवक्षावचनाद् ऋते । विवक्षानियमे हेतुः संकेतस्तत्प्रकाशनः

jñātā vātīndriyāḥ kena vivakṣāvacanād ṛte / vivakṣāniyame hetuḥ saṃketastatprakāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपौरुषेयै सा नास्ति तस्य सैकार्थता कुतः । स्वभावनियमे ऽन्यत्र न योज्येत तया पुनः

apauruṣeyai sā nāsti tasya saikārthatā kutaḥ / svabhāvaniyame 'nyatra na yojyeta tayā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतश्च निरर्थः स्याद् व्यक्तौ च नियमः कुतः । यत्र स्वातन्त्र्यमिच्छाया नियमो नाम तत्र कः

saṃketaśca nirarthaḥ syād vyaktau ca niyamaḥ kutaḥ / yatra svātantryamicchāyā niyamo nāma tatra kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्योतयेत् तेन संकेतो नेष्टामेवास्य योग्यताम् । यस्मात् किलेदृशं सत्यं यथाग्निः शीतनोदनः

dyotayet tena saṃketo neṣṭāmevāsya yogyatām / yasmāt kiledṛśaṃ satyaṃ yathāgniḥ śītanodanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यं वेदैकदेशत्वादन्यदप्यपरो ब्रवीत् । रसवत् तुल्यरूपत्वादेकभाण्डे च पाकवत्

vākyaṃ vedaikadeśatvādanyadapyaparo bravīt / rasavat tulyarūpatvādekabhāṇḍe ca pākavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषवद् व्यभिचारित्वात् क्षिप्तं न्यायविदेदृशम् । नित्यस्य पुंसः कर्तृत्वं नित्यान् भावानतीन्द्रियान्

śeṣavad vyabhicāritvāt kṣiptaṃ nyāyavidedṛśam / nityasya puṃsaḥ kartṛtvaṃ nityān bhāvānatīndriyān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एब्न्रियान् विषमं हेतुं भावानां विषमां स्थितिम् । निवृत्तिं च प्रमाणाभ्यामन्यद् वा व्यस्तगोचरम्

ebnriyān viṣamaṃ hetuṃ bhāvānāṃ viṣamāṃ sthitim / nivṛttiṃ ca pramāṇābhyāmanyad vā vyastagocaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धमागमापेक्षेणानुमानेन वा वदत् । विरोधमसमाधाय शास्त्रार्थ चाप्रदर्श्य सः

viruddhamāgamāpekṣeṇānumānena vā vadat / virodhamasamādhāya śāstrārtha cāpradarśya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यार्थ प्रतिजानानो जयेद् धार्ष्ट्येन बन्धकीम् । सिध्येत् प्रमाणं यद्येवम् अप्रमाणमथेह किम्

satyārtha pratijānāno jayed dhārṣṭyena bandhakīm / sidhyet pramāṇaṃ yadyevam apramāṇamatheha kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्योकं नास्ति सत्यार्थ पुरुषे बहुभाषीणि । नायं स्वभावः कार्य वा वस्तूनां वक्तरि ध्वनिः

na hyokaṃ nāsti satyārtha puruṣe bahubhāṣīṇi / nāyaṃ svabhāvaḥ kārya vā vastūnāṃ vaktari dhvaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च तद्व्यतिरिक्तस्य विद्यते ऽव्यभिचारिता । प्रवृत्तिर्वाचकानां च वाच्यदृष्टिकृतेति चेत्

na ca tadvyatiriktasya vidyate 'vyabhicāritā / pravṛttirvācakānāṃ ca vācyadṛṣṭikṛteti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परविरुद्धार्था कथमेकत्र सा भवेत् । वस्तुभिर्नागमास्तेन कर्थाञ्चान्नान्तरीयकाः

parasparaviruddhārthā kathamekatra sā bhavet / vastubhirnāgamāstena karthāñcānnāntarīyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपत्तुर्न सिध्यन्ति कुतस्तेभ्यो ऽर्थनिश्चयः । तस्मान्न तन्निवृत्त्यापि भावाभावः प्रसिध्यति

pratipatturna sidhyanti kutastebhyo 'rthaniścayaḥ / tasmānna tannivṛttyāpi bhāvābhāvaḥ prasidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.