Pramanavartika 4

नोदाहरणमेवेकमधिकृत्येदमुच्यते । लक्षणत्वात् तथा वृक्षो धात्रीत्युक्तौ च बाधनात्

nodāharaṇamevekamadhikṛtyedamucyate / lakṣaṇatvāt tathā vṛkṣo dhātrītyuktau ca bādhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि लोके दृष्टत्वात् कर्पूररजतादिषु । समयाद् वर्तमानस्य कासाधारणतापि वा

atrāpi loke dṛṣṭatvāt karpūrarajatādiṣu / samayād vartamānasya kāsādhāraṇatāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तस्य क्वचित् सिध्येत् सिद्धं वस्तुबलेन तत् । प्रतीतिसिद्धोपगमे ऽशशिन्यप्यनिवारणम्

yadi tasya kvacit sidhyet siddhaṃ vastubalena tat / pratītisiddhopagame 'śaśinyapyanivāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य बस्तुनि सिद्धस्य शशिन्यप्यनिवारणम् । तद्वस्त्वभावे शशिनि वारणे ऽपि न दुष्यति

tasya bastuni siddhasya śaśinyapyanivāraṇam / tadvastvabhāve śaśini vāraṇe 'pi na duṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादवस्तुनियतसंकेतबलभाविनाम् । योग्याः पदार्था धर्माणामिच्छाया अनिरिधनात्

tasmādavastuniyatasaṃketabalabhāvinām / yogyāḥ padārthā dharmāṇāmicchāyā aniridhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां योग्यतां विरुन्धानं संकेताप्रतिषेधजा । प्रतिहन्ति प्रतीत्याख्या योग्यताविषये ऽनुमा

tāṃ yogyatāṃ virundhānaṃ saṃketāpratiṣedhajā / pratihanti pratītyākhyā yogyatāviṣaye 'numā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दानामर्थमियमः संकेतानुविधायिनाम् । नेत्यनेनोक्तमत्रैषां प्रतिषेधो विरुध्यते

śabdānāmarthamiyamaḥ saṃketānuvidhāyinām / netyanenoktamatraiṣāṃ pratiṣedho virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैमित्तिक्याः श्रुतेरर्थमर्थ वा पारमार्थिकम् । शब्दानां प्रतिरुन्धानो ऽबाधनार्हो हि वर्णितः

naimittikyāḥ śruterarthamartha vā pāramārthikam / śabdānāṃ pratirundhāno 'bādhanārho hi varṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विषयभेदस्य दर्शानाय पृथक्कृता । अनुमानाबहिर्भू ता प्रतीतिरपि पूर्ववत्

tasmād viṣayabhedasya darśānāya pṛthakkṛtā / anumānābahirbhū tā pratītirapi pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धयोः पृथगाख्याने दर्शयंश्च प्रयोजनम् । एते सहेतुके प्राह नानुमाध्यक्षबाधने

siddhayoḥ pṛthagākhyāne darśayaṃśca prayojanam / ete sahetuke prāha nānumādhyakṣabādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्यध्यक्षबाधायां नानारूपतया ध्वनौ । प्रसिद्धस्य श्रुतौ रूपं यदेव प्रतिभासते

atrāpyadhyakṣabādhāyāṃ nānārūpatayā dhvanau / prasiddhasya śrutau rūpaṃ yadeva pratibhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वयं शबलाभासस्यादृष्तेर्बुद्धिजन्मनः । तदर्थार्थोक्तिरस्येव क्षेपे ऽध्यक्षेण बाधनम्

advayaṃ śabalābhāsasyādṛṣterbuddhijanmanaḥ / tadarthārthoktirasyeva kṣepe 'dhyakṣeṇa bādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव रूपं तत्रार्थः शेष व्यावृत्तिलक्षणम् । अवस्तुभूतं सामान्यमतस्तन्नाक्षगोचरः

tadeva rūpaṃ tatrārthaḥ śeṣa vyāvṛttilakṣaṇam / avastubhūtaṃ sāmānyamatastannākṣagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन सामान्यधर्माणामप्रत्यक्षत्वसिद्धितः । प्रतिक्षेपे ऽप्यबाधेति श्रावणोक्त्या प्रकाशितम्

tena sāmānyadharmāṇāmapratyakṣatvasiddhitaḥ / pratikṣepe 'pyabādheti śrāvaṇoktyā prakāśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथावाच्यरूपत्वात् सिद्ध्या तस्य समाश्रयात् । बाधनात् तद्बलेनोक्तः श्रावणेनाक्षगोचरः

sarvathāvācyarūpatvāt siddhyā tasya samāśrayāt / bādhanāt tadbalenoktaḥ śrāvaṇenākṣagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र वादिनो धर्मो यः स्वसाध्यतयेप्सितः । तद्धर्मवति बाधा स्यान्नान्यधर्मेण धर्मिणि

sarvatra vādino dharmo yaḥ svasādhyatayepsitaḥ / taddharmavati bādhā syānnānyadharmeṇa dharmiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथास्योपरोधः को बाधिते ऽन्यत्र धर्मिणि । गतार्थे लक्षणेनास्मिन् स्वधर्मिवचनं पुनः

anyathāsyoparodhaḥ ko bādhite 'nyatra dharmiṇi / gatārthe lakṣaṇenāsmin svadharmivacanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाधायां धर्मिणो ऽपि स्याद् बाधेत्यस्य प्रसिद्धये । आश्रयस्य विरोधन तदाश्रिताविरोधनात्

bādhāyāṃ dharmiṇo 'pi syād bādhetyasya prasiddhaye / āśrayasya virodhana tadāśritāvirodhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथैवंविधो धर्मः साध्य इत्यभिधानतः । तद्बाधामेव मन्येत स्वधर्मिग्रहणं ततः

anyathaivaṃvidho dharmaḥ sādhya ityabhidhānataḥ / tadbādhāmeva manyeta svadharmigrahaṇaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वेतदप्यर्थशिद्धं सत्यं केचित्तु धर्मिणः । केवलस्योपरोधे ऽपि दोषवत्तमुपागताः

nanvetadapyarthaśiddhaṃ satyaṃ kecittu dharmiṇaḥ / kevalasyoparodhe 'pi doṣavattamupāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा परैरनुत्पाद्यापूर्वरूपं न खादिकम् । सकृच्छब्दाद्यहेतुत्वादित्युक्ते प्राह दूषकः

yathā parairanutpādyāpūrvarūpaṃ na khādikam / sakṛcchabdādyahetutvādityukte prāha dūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वद् वस्तुस्वभावो ऽसन् धर्मी व्योमादिरित्यपि । नैवमिष्टस्य साध्यस्य बाधा काचन विद्यते

tadvad vastusvabhāvo 'san dharmī vyomādirityapi / naivamiṣṭasya sādhyasya bādhā kācana vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयस्यापि हि साध्यत्वे साध्यधर्मोपरोधि यत् । बाधनं धर्मिणास्तत्र बाधेत्येतेन वर्णितम्

dvayasyāpi hi sādhyatve sādhyadharmoparodhi yat / bādhanaṃ dharmiṇāstatra bādhetyetena varṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव धर्मिणो ऽप्यत्र साध्यत्वात् केवलस्य न । यद्येवमत्र बाधा स्यात् नान्यानुत्पाद्यशक्तिकः

tathaiva dharmiṇo 'pyatra sādhyatvāt kevalasya na / yadyevamatra bādhā syāt nānyānutpādyaśaktikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकृच्छब्दाद्यहेतुत्वात् सुखादिरिति पूर्ववत् । विरोधिता भवेदत्र हेतुरैकान्तिको यदि

sakṛcchabdādyahetutvāt sukhādiriti pūrvavat / virodhitā bhavedatra heturaikāntiko yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमक्रीयनित्यतयोरविरोधाद् विपक्षतः । व्यावृत्तेः संशयान्नायं शेषवद् भेद इष्यते

kramakrīyanityatayoravirodhād vipakṣataḥ / vyāvṛtteḥ saṃśayānnāyaṃ śeṣavad bheda iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयमिष्टो यतो धर्मः साध्यस्तस्मात् तदाश्रयः । बाध्यो न केवलो नान्यसंश्रयो वेति सूचितम्

svayamiṣṭo yato dharmaḥ sādhyastasmāt tadāśrayaḥ / bādhyo na kevalo nānyasaṃśrayo veti sūcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं श्रुत्यान्यधर्माणां बाधा बाधेति कथ्यते । तथा स्वधर्मिणान्यस्तधर्मिणो ऽपीति कथ्यते

svayaṃ śrutyānyadharmāṇāṃ bādhā bādheti kathyate / tathā svadharmiṇānyastadharmiṇo 'pīti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसाधनदोषेण पक्ष एवोपरोध्यते । तथापि पक्षदोषत्वं प्रतिज्ञामात्रभाविनः

sarvasādhanadoṣeṇa pakṣa evoparodhyate / tathāpi pakṣadoṣatvaṃ pratijñāmātrabhāvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरावयापेक्षो यो दोषः सो ऽनुबध्यते । तेनेत्युक्तमतो पक्षदोषो ऽसिद्धाश्रयादिकः

uttarāvayāpekṣo yo doṣaḥ so 'nubadhyate / tenetyuktamato pakṣadoṣo 'siddhāśrayādikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मिधर्मविशेषाणां स्वरूपस्य च धर्मिणः । बाधा साध्याङ्गभूतानामनेनैवोपदर्शिता

dharmidharmaviśeṣāṇāṃ svarūpasya ca dharmiṇaḥ / bādhā sādhyāṅgabhūtānāmanenaivopadarśitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोदाहृतिदिङ्मात्रमुच्यते ऽर्थस्य दृष्टये । द्रव्यलक्षणयुक्तो ऽन्यः संयोगे ऽर्थो ऽस्ति दृष्टिभाक्

tatrodāhṛtidiṅmātramucyate 'rthasya dṛṣṭaye / dravyalakṣaṇayukto 'nyaḥ saṃyoge 'rtho 'sti dṛṣṭibhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृश्यस्य विशिष्टस्य प्रतिज्ञा निष्प्रयोजना । इष्टो ह्यवयवी कार्य दृष्ट्वादृश्येष्वसम्भवि

adṛśyasya viśiṣṭasya pratijñā niṣprayojanā / iṣṭo hyavayavī kārya dṛṣṭvādṛśyeṣvasambhavi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशिष्टस्य चान्यस्य साधने सिद्धसाधनम् ॥ गुरुत्वाधोगती स्यातां यद्यस्य स्यात् तुलानतिः

aviśiṣṭasya cānyasya sādhane siddhasādhanam // gurutvādhogatī syātāṃ yadyasya syāt tulānatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निर्गुणक्रियस्तस्मात् समवायि न कारणम् । तत एव न दृश्यो ऽसावदृष्टेः कार्यरूपयोः

tannirguṇakriyastasmāt samavāyi na kāraṇam / tata eva na dṛśyo 'sāvadṛṣṭeḥ kāryarūpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्बाधान्यविशेषस्य नान्तरीयकभाविनः । आसूक्ष्माद् द्रव्यमालायास्तोल्यत्वादंशुपातवत्

tadbādhānyaviśeṣasya nāntarīyakabhāvinaḥ / āsūkṣmād dravyamālāyāstolyatvādaṃśupātavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यान्तरगुरुत्वस्य गतिर्नेत्यपरो ऽब्रवीत् । तस्य क्रमेणं संयुक्ते पांशुराशौ सकृद् युते

dravyāntaragurutvasya gatirnetyaparo 'bravīt / tasya krameṇaṃ saṃyukte pāṃśurāśau sakṛd yute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदः स्याद् गौरवे तस्मात् पृथक् सह च तोलिते । सुवर्नमाषकादीनां संख्यासाम्यं न युज्यते

bhedaḥ syād gaurave tasmāt pṛthak saha ca tolite / suvarnamāṣakādīnāṃ saṃkhyāsāmyaṃ na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्षपादा महाराशेरुत्तरोत्तरवृद्धिमत् । गौरवं कार्यमालाया यदि नैवोपलभ्यते

sarṣapādā mahārāśeruttarottaravṛddhimat / gauravaṃ kāryamālāyā yadi naivopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ सर्षपाद् गौरवं तु दुर्लक्षितमनल्पकम् । तोल्यं तत्कारणं कार्यगौरवानुपलक्षणात्

ā sarṣapād gauravaṃ tu durlakṣitamanalpakam / tolyaṃ tatkāraṇaṃ kāryagauravānupalakṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वदृष्ट्ॐ ऽशुवत् सो ऽर्थो न च तत्कार्यमीक्ष्यते । गुरुत्वागतिवत् सर्वतद्गुणानुपलक्षणात्

nanvadṛṣṭoṃ 'śuvat so 'rtho na ca tatkāryamīkṣyate / gurutvāgativat sarvatadguṇānupalakṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माषकादेरनाधिक्यम् अनतिः सोपलक्षणम् । यथास्वमक्षेणादृष्टे रूपादावधिकाधिके

māṣakāderanādhikyam anatiḥ sopalakṣaṇam / yathāsvamakṣeṇādṛṣṭe rūpādāvadhikādhike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्युपायः स्ववागाद्यबाधायाः सम्भवेन तु । उदाहरणमप्यन्यदिशा गम्यं यथोक्त्या

abhyupāyaḥ svavāgādyabādhāyāḥ sambhavena tu / udāharaṇamapyanyadiśā gamyaṃ yathoktyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिकालविषयत्वात् तु कृत्यानामतथात्मकम् । तथा परं प्रति न्यस्तं साध्यं नेष्टं तदापि तत्

trikālaviṣayatvāt tu kṛtyānāmatathātmakam / tathā paraṃ prati nyastaṃ sādhyaṃ neṣṭaṃ tadāpi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययनाधिकारे तु सर्वासिद्धवरोधिनी । यस्मात् साध्यश्रुतिर्नेष्टं विशेषमवलम्बते

pratyayanādhikāre tu sarvāsiddhavarodhinī / yasmāt sādhyaśrutirneṣṭaṃ viśeṣamavalambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाप्रसिद्धदृष्टान्तहेतुदाहरणं कृतम् । अन्यथा शशश्रृङ्गादौ सर्वासिद्धे ऽपि साध्यता

tenāprasiddhadṛṣṭāntahetudāharaṇaṃ kṛtam / anyathā śaśaśrṛṅgādau sarvāsiddhe 'pi sādhyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य चाप्रसिद्धत्वात् कथञ्चित् तेन न क्षमाः । कर्मादिभेदोपक्षेपपरिहारविवेचने

sarvasya cāprasiddhatvāt kathañcit tena na kṣamāḥ / karmādibhedopakṣepaparihāravivecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागसिद्धस्वभावत्वात् साध्यो ऽवयव इत्यसत् । तुल्या सिद्धान्तता ते हि येनोपगमलक्षणाः

prāgasiddhasvabhāvatvāt sādhyo 'vayava ityasat / tulyā siddhāntatā te hi yenopagamalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदायस्य साध्यत्वे ऽप्यन्योन्यस्य विशेषणम् । साध्यं द्वयं तदासिद्धं हेतुदृष्टान्तलक्षणम्

samudāyasya sādhyatve 'pyanyonyasya viśeṣaṇam / sādhyaṃ dvayaṃ tadāsiddhaṃ hetudṛṣṭāntalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्भवात् साध्यशब्दो धर्मिवृत्तिर्यदीष्यते । शास्त्रेणालं यथायोगं लोक एव प्रवर्त्तताम्

asambhavāt sādhyaśabdo dharmivṛttiryadīṣyate / śāstreṇālaṃ yathāyogaṃ loka eva pravarttatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधनाख्यानसामर्थ्यात् तदर्थे साध्यता मता । हेत्वादिवचनैर्व्याप्तेरनाशंक्यं च साधनम्

sādhanākhyānasāmarthyāt tadarthe sādhyatā matā / hetvādivacanairvyāpteranāśaṃkyaṃ ca sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वावधारणे तेन प्रतिज्ञालक्षणाभिधा । ब्यर्था व्यप्तिफला सोक्तिः सामर्थ्याद् गम्यते ततः

pūrvāvadhāraṇe tena pratijñālakṣaṇābhidhā / byarthā vyaptiphalā soktiḥ sāmarthyād gamyate tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धतेष्टासम्बन्धो ऽनुपकारसहास्थिती । एवं सर्वाङ्गदोषाणां प्रतिज्ञादोषता भवेत्

viruddhateṣṭāsambandho 'nupakārasahāsthitī / evaṃ sarvāṅgadoṣāṇāṃ pratijñādoṣatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षदोषः परापेक्षो नेति च प्रतिपादितम् । इष्टासम्भव्यसिद्धश्च स एव स्यान्निराकृतः

pakṣadoṣaḥ parāpekṣo neti ca pratipāditam / iṣṭāsambhavyasiddhaśca sa eva syānnirākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्यत्वसहेतुत्वे शब्द एवं प्रकीर्त्तयेत् । दष्टान्ताख्यानतो ऽन्यत् किमस्त्यत्रार्थानुदर्शनम्

anityatvasahetutve śabda evaṃ prakīrttayet / daṣṭāntākhyānato 'nyat kimastyatrārthānudarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषभिन्नामाख्याय सामान्यस्यानुवर्तने । न तद्व्याप्तिः फलं वा किं सामान्येनानुवर्तने

viśeṣabhinnāmākhyāya sāmānyasyānuvartane / na tadvyāptiḥ phalaṃ vā kiṃ sāmānyenānuvartane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यान्निराकरणं शब्दे स्थितेनैवेत्यतो ऽब्रवीत् । विरुद्धविषये ऽन्यस्मिन् वदन्नाहान्यतां श्रुतेः

syānnirākaraṇaṃ śabde sthitenaivetyato 'bravīt / viruddhaviṣaye 'nyasmin vadannāhānyatāṃ śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च भेदाप्रतिक्षेपात् सामान्यानां न विद्यते । वृक्षो न शिंशपैवेति यथा प्रकरणे क्वचित्

sa ca bhedāpratikṣepāt sāmānyānāṃ na vidyate / vṛkṣo na śiṃśapaiveti yathā prakaraṇe kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वश्रुतेरेकवृत्तिनिषेधः स्यान्न चेयता । सो ऽसवः सर्वभेदानामतत्त्वे तदसम्भवात्

sarvaśruterekavṛttiniṣedhaḥ syānna ceyatā / so 'savaḥ sarvabhedānāmatattve tadasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञाप्यज्ञापकयोर्भेदात् धर्मिणो हेतुभाविनः । असिद्धेर्जापकत्वस्य धर्म्यसिद्धः स्वसाधने

jñāpyajñāpakayorbhedāt dharmiṇo hetubhāvinaḥ / asiddherjāpakatvasya dharmyasiddhaḥ svasādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मधर्मिविवेकस्य सर्वभावेष्वसिद्धितः । सर्वत्र दोषस्तुल्यश्चेन्न संवृत्त्या विशेषतः

dharmadharmivivekasya sarvabhāveṣvasiddhitaḥ / sarvatra doṣastulyaścenna saṃvṛttyā viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमार्थविचारेषु तथाभूताप्रसिद्धितः । तत्त्वान्यत्वं पदार्थेषु सांवृतेषु निषिध्यते

paramārthavicāreṣu tathābhūtāprasiddhitaḥ / tattvānyatvaṃ padārtheṣu sāṃvṛteṣu niṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानानुमेयार्थव्यहारस्थितिस्त्वियम् । भेदं प्रत्ययसंसिद्धमवलम्ब्य च कल्प्यते

anumānānumeyārthavyahārasthitistviyam / bhedaṃ pratyayasaṃsiddhamavalambya ca kalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथास्वं भेदनिष्ठेषू प्रत्ययेषू विवेकिनः । धर्मी धर्माश्च भासन्ते व्यवहारस्तदाश्रयः

yathāsvaṃ bhedaniṣṭheṣū pratyayeṣū vivekinaḥ / dharmī dharmāśca bhāsante vyavahārastadāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारोपनीतो ऽत्र स एवाश्लिष्टभेदधीः । साध्यः साधनतां नीतस्तेनासिद्धः प्रकाशितः

vyavahāropanīto 'tra sa evāśliṣṭabhedadhīḥ / sādhyaḥ sādhanatāṃ nītastenāsiddhaḥ prakāśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदसामान्ययोर्धर्मभेदादंगांगिता ततः । यथानित्यः प्रयत्नोत्थः प्रत्यत्नोत्थतया ध्वनिः

bhedasāmānyayordharmabhedādaṃgāṃgitā tataḥ / yathānityaḥ prayatnotthaḥ pratyatnotthatayā dhvaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षाङ्गत्वे ऽप्यबाधत्वान्नासिद्धिर्भिन्नधर्मिणि । यथाश्वो न विषाणित्वादेष पिण्डो विषाणवान्

pakṣāṅgatve 'pyabādhatvānnāsiddhirbhinnadharmiṇi / yathāśvo na viṣāṇitvādeṣa piṇḍo viṣāṇavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यकालाङ्गता वा न निवृत्तेरुपलक्ष्य तत् । विशेषो ऽपि प्रतिज्ञार्थो धर्मभेदान्न युज्यते

sādhyakālāṅgatā vā na nivṛtterupalakṣya tat / viśeṣo 'pi pratijñārtho dharmabhedānna yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षधर्मप्रभेदेन सुखग्रहणसिद्धये । हेतुप्रकरणार्थस्य सूत्रसंक्षेप उच्यते

pakṣadharmaprabhedena sukhagrahaṇasiddhaye / hetuprakaraṇārthasya sūtrasaṃkṣepa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयोगं योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचकः

ayogaṃ yogamaparairatyantāyogameva ca / vyavacchinatti dharmasya nipāto vyatirecakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषणविशेष्याभ्यां क्रियया च सहोदितः । विवक्षातो ऽप्रयोगे ऽपि सर्वो ऽर्थो ऽयं प्रतीयते

viśeṣaṇaviśeṣyābhyāṃ kriyayā ca sahoditaḥ / vivakṣāto 'prayoge 'pi sarvo 'rtho 'yaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवच्छेदफलं वाक्यं यतश्चैत्रो धनुर्धरः । पार्थो धनुर्धरो नीलं सरोजमिति वा यथा

vyavacchedaphalaṃ vākyaṃ yataścaitro dhanurdharaḥ / pārtho dhanurdharo nīlaṃ sarojamiti vā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतियोगिव्यच्छेदस्तत्राप्यर्थेषु गम्यते । तथा प्रसिद्धेः समार्थ्यास् विवक्षानुगमाद् ध्वनेः

pratiyogivyacchedastatrāpyartheṣu gamyate / tathā prasiddheḥ samārthyās vivakṣānugamād dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदयोगव्यवच्छेदाद् धर्मी धर्मविशेषणम् । तद्विशिष्टतया धर्मो न निरन्वयदोषभाक्

tadayogavyavacchedād dharmī dharmaviśeṣaṇam / tadviśiṣṭatayā dharmo na niranvayadoṣabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावकार्यसिद्ध्यर्थ द्वौ द्वौ हेतुविपर्ययौ । विवादाद् भेदसामान्ये शेषो व्यावृत्तिसाधनः

svabhāvakāryasiddhyartha dvau dvau hetuviparyayau / vivādād bhedasāmānye śeṣo vyāvṛttisādhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि स्वभावादन्येन व्याप्तिर्गम्यस्य कारणे । सम्भवाद् व्यभिचारस्य द्विधावृतिफलं ततः

na hi svabhāvādanyena vyāptirgamyasya kāraṇe / sambhavād vyabhicārasya dvidhāvṛtiphalaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं प्राक् सतो नियमेन न । तस्यावृत्यक्षशब्देषु सर्वथानुपयोगतः

prayatnānantaraṃ jñānaṃ prāk sato niyamena na / tasyāvṛtyakṣaśabdeṣu sarvathānupayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिन्तिरपेक्षस्य कार्याकृतिविरोधतः । कादाचित्कफलं सिद्धं तल्लिङ्गं ज्ञानमीदृशम्

kadācintirapekṣasya kāryākṛtivirodhataḥ / kādācitkaphalaṃ siddhaṃ talliṅgaṃ jñānamīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावतैव सिद्धे ऽपि स्वभावस्य पृथक् कृतिः । कार्येण सह निर्देशे मा ज्ञासीत् सर्वमीदृशम्

etāvataiva siddhe 'pi svabhāvasya pṛthak kṛtiḥ / kāryeṇa saha nirdeśe mā jñāsīt sarvamīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्युत्पत्त्यर्था च हेतूक्तिरुक्तार्थानुमितौ कृता । अत्र प्रभेद आख्यातः लक्षणं तु न भिद्यते

vyutpattyarthā ca hetūktiruktārthānumitau kṛtā / atra prabheda ākhyātaḥ lakṣaṇaṃ tu na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनात्र कार्यलिङ्गेन स्वभावो ऽप्येकदेशभाक् । सदृशोदाहृतिश्चातः प्रत्यत्नाद् व्यक्तिजन्मनः

tenātra kāryaliṅgena svabhāvo 'pyekadeśabhāk / sadṛśodāhṛtiścātaḥ pratyatnād vyaktijanmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्नान्तरीका सत्ता यो वात्मन्यविभागवान् । स तेनाव्यभिचारी स्यादित्यर्थ तत्प्रभेदनम्

yannāntarīkā sattā yo vātmanyavibhāgavān / sa tenāvyabhicārī syādityartha tatprabhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोग्यादिषु येष्वस्ति प्रतोइबन्धो न तादृशः । न ते हेतव इत्युक्तं व्यभिचारस्य सम्भवात्

saṃyogyādiṣu yeṣvasti pratoibandho na tādṛśaḥ / na te hetava ityuktaṃ vyabhicārasya sambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सति वा प्रतिबन्धे ऽस्तु स एव गतिसाधनः । नियमो ह्यविनाभावो नियतश्च न साधनम्

sati vā pratibandhe 'stu sa eva gatisādhanaḥ / niyamo hyavinābhāvo niyataśca na sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकान्तिकत्वं व्यावृत्तेरविनाभाव उच्यते । तच्च नाप्रतिबद्धेषु तत एवान्वयस्थितिः

ekāntikatvaṃ vyāvṛtteravinābhāva ucyate / tacca nāpratibaddheṣu tata evānvayasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्मत्वे हेतुभावे वा सिद्धे हि व्यतिरेकिता । सिध्येदतो ऽविशेषे न व्यतिरेका न वान्वयः

svātmatve hetubhāve vā siddhe hi vyatirekitā / sidhyedato 'viśeṣe na vyatirekā na vānvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टिमात्रमादाय केवलं व्यतिरेकिता । उक्तो ऽनैकान्तिकस्तस्मादन्यथा गमको भवेत

adṛṣṭimātramādāya kevalaṃ vyatirekitā / ukto 'naikāntikastasmādanyathā gamako bhaveta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाद्यभावो नैरात्म्यव्यापीति विनिवर्त्तने । आत्मनो विनिवर्त्तेत प्राणादिर्यदि तच्च न

prāṇādyabhāvo nairātmyavyāpīti vinivarttane / ātmano vinivartteta prāṇādiryadi tacca na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्य विनिवृत्त्यान्यविनिवृत्तेरयोगतः । तदात्मा तत्प्रसूतिश्चेत् नतद् आत्मोपलम्भने

anyasya vinivṛttyānyavinivṛtterayogataḥ / tadātmā tatprasūtiścet natad ātmopalambhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योपलब्धावगतावगतौ च प्रसिध्यति । ते चात्यन्तपरोक्षस्य दृष्ट्यदृष्टी न सिध्यतः

tasyopalabdhāvagatāvagatau ca prasidhyati / te cātyantaparokṣasya dṛṣṭyadṛṣṭī na sidhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्रादृष्टरूपस्य घटादौ नेति वा कुतः । अज्ञातव्यतिरेकस्य व्यावृत्तेर्व्यापिता कुतः

anyatrādṛṣṭarūpasya ghaṭādau neti vā kutaḥ / ajñātavyatirekasya vyāvṛttervyāpitā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणादेश्च क्वचिद् दृष्ट्या सत्त्वासत्त्वं प्रतीयते । तथात्मा यदि दृश्येत सत्त्वासत्त्वं प्रतीयते

prāṇādeśca kvacid dṛṣṭyā sattvāsattvaṃ pratīyate / tathātmā yadi dṛśyeta sattvāsattvaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य हेतोरभावेन घटे प्राणो दृश्यते । देहे ऽपि यद्यसौ न स्याद् युक्तो देहे न सम्भवः

yasya hetorabhāvena ghaṭe prāṇo dṛśyate / dehe 'pi yadyasau na syād yukto dehe na sambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्ने ऽपि किञ्चित् साधर्म्याद् यदि तत्त्वं प्रतीयते । प्रमेयत्वाद् घटादीनां सात्मत्वं किन्न मीयते

bhinne 'pi kiñcit sādharmyād yadi tattvaṃ pratīyate / prameyatvād ghaṭādīnāṃ sātmatvaṃ kinna mīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिष्टेश्चेत् प्रमाणं हि सर्वेष्टीनां निबन्धनम् । भावाभावव्यवस्थां कः कर्तु तेन विना प्रभुः

aniṣṭeścet pramāṇaṃ hi sarveṣṭīnāṃ nibandhanam / bhāvābhāvavyavasthāṃ kaḥ kartu tena vinā prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतीच्छायत्नजः प्राणनिमेषादिस्तदुद्भवः । विषयेन्द्रियचित्तेभ्यः ताः स्वजातिसमुद्भवाः

smṛtīcchāyatnajaḥ prāṇanimeṣādistadudbhavaḥ / viṣayendriyacittebhyaḥ tāḥ svajātisamudbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यप्रत्ययापेक्षा अन्वयव्यतिरेकभाक् । एतावत्याभावो ऽयमनवस्थान्यकल्पने

anyonyapratyayāpekṣā anvayavyatirekabhāk / etāvatyābhāvo 'yamanavasthānyakalpane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावणत्वेन तत् तुल्यं प्राणादि व्यभिचारतः । न तस्य व्यभिचारित्वाद् व्यतिरेके ऽपि चेत् कथम्

śrāvaṇatvena tat tulyaṃ prāṇādi vyabhicārataḥ / na tasya vyabhicāritvād vyatireke 'pi cet katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाध्यादेव विश्लेषस्तस्य नन्वेवमुच्यते । साध्ये ऽनुवृत्त्यभावो ऽर्थात् तस्यान्यत्राप्यसौ समः

nāsādhyādeva viśleṣastasya nanvevamucyate / sādhye 'nuvṛttyabhāvo 'rthāt tasyānyatrāpyasau samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाध्यादेव विच्छेद इति साध्ये ऽस्तितोच्यते । अर्थापत्त्यात एवोक्तमेकेनोभयदर्शनम्

asādhyādeva viccheda iti sādhye 'stitocyate / arthāpattyāta evoktamekenobhayadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृगव्यभिचारो ऽतो ऽनन्वयिषु न सिध्यति । प्रतिषेधनिषेधश्च विधानात् कीदृशो ऽपरः

īdṛgavyabhicāro 'to 'nanvayiṣu na sidhyati / pratiṣedhaniṣedhaśca vidhānāt kīdṛśo 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तिर्नासतः साध्यादसाध्येष्वेव नो ततः । नेति सैव निवृत्तिः किं निवृत्तेरसतो मता

nivṛttirnāsataḥ sādhyādasādhyeṣveva no tataḥ / neti saiva nivṛttiḥ kiṃ nivṛtterasato matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्त्यभावस्तु बिधिर्वस्तुभावो ऽसतो ऽपि सन् । वस्त्वभावस्तु नास्तीति पश्य बान्ध्यविजृम्भितम्

nivṛttyabhāvastu bidhirvastubhāvo 'sato 'pi san / vastvabhāvastu nāstīti paśya bāndhyavijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तिर्यदि तस्मिन्न हेतोर्वृत्तिः किमिष्यते । सापि न प्रतिषेधो ऽयं निवृत्तिः किं निषिध्यते

nivṛttiryadi tasminna hetorvṛttiḥ kimiṣyate / sāpi na pratiṣedho 'yaṃ nivṛttiḥ kiṃ niṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधानं प्रतिषेधं च मुक्त्वा शाब्दो ऽस्ति नापरः । व्यवहारः स चासत्सु नेति प्राप्तात्र मूकता

vidhānaṃ pratiṣedhaṃ ca muktvā śābdo 'sti nāparaḥ / vyavahāraḥ sa cāsatsu neti prāptātra mūkatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां च न निषेधो ऽस्ति सो ऽसत्सु च न विद्यते । जगत्यनेन न्यायेन नञर्थः प्रलयं गतः

satāṃ ca na niṣedho 'sti so 'satsu ca na vidyate / jagatyanena nyāyena nañarthaḥ pralayaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालनिषेधश्चेद् यथास्ति स निषिध्यते । न था न यथा सो ऽस्ति तथापि न निषिध्यते

deśakālaniṣedhaśced yathāsti sa niṣidhyate / na thā na yathā so 'sti tathāpi na niṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादाश्रित्य शब्दार्थ भावाभावसमाश्रम् । अबाह्याश्रयमत्रेष्टं सर्व विधिनिषेधनम्

tasmādāśritya śabdārtha bhāvābhāvasamāśram / abāhyāśrayamatreṣṭaṃ sarva vidhiniṣedhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां स धर्मि सम्बद्धः ख्यात्यभवो ऽपि तादृशः । शब्दप्रवृत्तेरस्तीति सो ऽपीष्टो व्यवहारभाक्

tābhyāṃ sa dharmi sambaddhaḥ khyātyabhavo 'pi tādṛśaḥ / śabdapravṛtterastīti so 'pīṣṭo vyavahārabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा स्यात् पदार्थानां विधानप्रतिषेधने । एकधर्मस्य सर्वात्मविधानप्ररिषेधनम्

anyathā syāt padārthānāṃ vidhānapratiṣedhane / ekadharmasya sarvātmavidhānaprariṣedhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनानात्मतया भेदे नानाविधिनिषेधवत् । एकधर्मिण्यसंहारो विधानप्रतिषेधयोः

anānātmatayā bhede nānāvidhiniṣedhavat / ekadharmiṇyasaṃhāro vidhānapratiṣedhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकधर्मिणमुद्दिश्य नानाधर्मसमाश्रयम् । विधावेकस्य तद्भाजामिवान्येषामुपेक्षकम्

ekadharmiṇamuddiśya nānādharmasamāśrayam / vidhāvekasya tadbhājāmivānyeṣāmupekṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषेधे तद्विविक्तं च तदन्येषामपेक्षकम् । व्यवहारमसत्यार्थ प्रकल्पयति धीर्यथा

niṣedhe tadviviktaṃ ca tadanyeṣāmapekṣakam / vyavahāramasatyārtha prakalpayati dhīryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तथैवाविकल्पार्थभेदाश्रयमुपागताः । अनादिवासनोद्भूतं बाधन्ते ऽर्थ न लौकिकम्

taṃ tathaivāvikalpārthabhedāśrayamupāgatāḥ / anādivāsanodbhūtaṃ bādhante 'rtha na laukikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्फलो ऽतत्फलश्चार्थे भिन्न एकस्ततस्ततः । तैस्तैरुपप्लवैर्नीतः सञ्चयापचयैरिव

tatphalo 'tatphalaścārthe bhinna ekastatastataḥ / taistairupaplavairnītaḥ sañcayāpacayairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतद्वानपि सम्बन्धात् कुतश्चिदुपनीयते । दृष्टिं भेदाश्रयैस्ते ऽपि तस्मादज्ञातविप्लवाः

atadvānapi sambandhāt kutaścidupanīyate / dṛṣṭiṃ bhedāśrayaiste 'pi tasmādajñātaviplavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तासाधनवृत्तेश्च सन्दिग्धः स्यादसन्न सः । असत्वं चाभ्युपगमादप्रमानं न युज्यते

sattāsādhanavṛtteśca sandigdhaḥ syādasanna saḥ / asatvaṃ cābhyupagamādapramānaṃ na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतो व्यतिरेके ऽपि सपक्षाद् विनिवर्त्तनम् । सन्दिग्घं तस्य सन्देहाद् विपक्षाद् विनिवर्त्तनम्

asato vyatireke 'pi sapakṣād vinivarttanam / sandigghaṃ tasya sandehād vipakṣād vinivarttanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्र नियमे सिद्धे सिध्यत्यन्यनिवर्त्तनम् । द्वैराश्ये सति दृष्टेषु स्याद्दृष्टे ऽपि संशयः

ekatra niyame siddhe sidhyatyanyanivarttanam / dvairāśye sati dṛṣṭeṣu syāddṛṣṭe 'pi saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तिव्यापिनो ऽप्यर्थाः सन्ति तज्जातिभाविनः । क्वचिन्न नियमो ऽदृष्ट्या पार्थिवालोहलेख्यवत्

avyaktivyāpino 'pyarthāḥ santi tajjātibhāvinaḥ / kvacinna niyamo 'dṛṣṭyā pārthivālohalekhyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.