Pramanavartika 4

भावे विरोधस्यादृष्टे कः सन्देहं निवारयेत् । क्वचिद् विनियमात् को ऽन्यस्तत्कार्यात्मतया स च

bhāve virodhasyādṛṣṭe kaḥ sandehaṃ nivārayet / kvacid viniyamāt ko 'nyastatkāryātmatayā sa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरात्म्यादपि तेनास्य सन्दिग्धं विनिवर्तनम् । अस्तु नाम तथाप्यात्मा नानैरात्म्यात् प्रसिध्यति

narātmyādapi tenāsya sandigdhaṃ vinivartanam / astu nāma tathāpyātmā nānairātmyāt prasidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनासौ व्यतिरेकस्य नाभावं भावमिच्छति । यथा नाव्यतिरेके ऽपि प्राणादिर्न सपक्षतः

yenāsau vyatirekasya nābhāvaṃ bhāvamicchati / yathā nāvyatireke 'pi prāṇādirna sapakṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपक्षाव्यतिरेकी चेद्धेतुर्हेतुरतोन्वयी । नान्व्य्यव्यतिरेकी चेदनैरात्म्यं न सात्मकम्

sapakṣāvyatirekī ceddheturheturatonvayī / nānvyyavyatirekī cedanairātmyaṃ na sātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्नान्तरीयकः स्वात्मा यस्य सिद्धः प्रवृत्तिषु । निवर्त्तकः स एवातः प्रवृत्तौ च प्रवर्तकः

yannāntarīyakaḥ svātmā yasya siddhaḥ pravṛttiṣu / nivarttakaḥ sa evātaḥ pravṛttau ca pravartakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्तरीयकता सा च साधनं सधपेक्षते । कार्येदृष्टिरदृष्टिश्च कार्यकारणता हि सा

nāntarīyakatā sā ca sādhanaṃ sadhapekṣate / kāryedṛṣṭiradṛṣṭiśca kāryakāraṇatā hi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तरस्य तद्भावे भावानियमतो ऽगतिः । अभावासम्भवात् तेषामभावे नित्यभाविनः

arthāntarasya tadbhāve bhāvāniyamato 'gatiḥ / abhāvāsambhavāt teṣāmabhāve nityabhāvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यस्वभावभेदानां कारणेभ्यः समुद्भवात् । तैर्विना भवतो ऽन्यस्मात् तज्जं रूपं कथं भवेत्

kāryasvabhāvabhedānāṃ kāraṇebhyaḥ samudbhavāt / tairvinā bhavato 'nyasmāt tajjaṃ rūpaṃ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामग्रीशक्तिभेदाद्धि वस्तूनां विश्वरूपता । सा चेन्न भेदिका प्राप्तमेकरूपमिदं जगत्

sāmagrīśaktibhedāddhi vastūnāṃ viśvarūpatā / sā cenna bhedikā prāptamekarūpamidaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदकाभेदकत्वे स्याद् व्याहता भिन्नरूपता । एकस्य नानारूपत्वे द्वे रूपे पावकेतरौ

bhedakābhedakatve syād vyāhatā bhinnarūpatā / ekasya nānārūpatve dve rūpe pāvaketarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तस्या जननं रूपमन्यस्य यदि सैव सा । न तस्या जननं रूपं तदस्याः सम्भवेत् कथम्

tat tasyā jananaṃ rūpamanyasya yadi saiva sā / na tasyā jananaṃ rūpaṃ tadasyāḥ sambhavet katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वभावौ नियतावन्योन्यं हेतुकार्ययोः । तस्मात् स्वदृष्टाविव तद् दृष्टे कार्ये ऽपि गम्यते

tataḥ svabhāvau niyatāvanyonyaṃ hetukāryayoḥ / tasmāt svadṛṣṭāviva tad dṛṣṭe kārye 'pi gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं कथमनेकस्मात् क्लेदवद् दुग्धवारिणः । द्रवशक्तेः यतः क्लेदः सा त्वेकैव द्वयोरपि

ekaṃ kathamanekasmāt kledavad dugdhavāriṇaḥ / dravaśakteḥ yataḥ kledaḥ sā tvekaiva dvayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नाभिन्नः किमस्यात्मा भिन्नो ऽथ द्रवता कथम् । अभिन्नेत्युच्यते बुद्धेस्तद्रूपाया अभेदतः

bhinnābhinnaḥ kimasyātmā bhinno 'tha dravatā katham / abhinnetyucyate buddhestadrūpāyā abhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वद् भेदे ऽपि दहनो दहनप्रत्ययाश्रयः । येनांशेनादधद् धूमं तेनांशेन तथा गतिः

tadvad bhede 'pi dahano dahanapratyayāśrayaḥ / yenāṃśenādadhad dhūmaṃ tenāṃśena tathā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दहनप्रत्ययाङ्गादेवान्यापेक्षात् समुद्भवात् । धूमो ऽतद्व्यभिचारीति तद्वत् कार्य तथापरम्

dahanapratyayāṅgādevānyāpekṣāt samudbhavāt / dhūmo 'tadvyabhicārīti tadvat kārya tathāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमेन्धनविकाराङ्गतापदे दहनस्थितेः । अनग्निचेदधूमो ऽसौ स धूमश्चेत् स पावकः

dhūmendhanavikārāṅgatāpade dahanasthiteḥ / anagnicedadhūmo 'sau sa dhūmaścet sa pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्तरीयकता ज्ञेया यथास्वं हेत्वपेक्षया । स्वभावस्य यथोक्तं प्राग् विनाशकृतकत्वयोः

nāntarīyakatā jñeyā yathāsvaṃ hetvapekṣayā / svabhāvasya yathoktaṃ prāg vināśakṛtakatvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहेतुत्वगतिन्यायः सर्वो ऽयं व्यतिरेकिणः । अभ्यूह्यः श्रावणात्वोक्तेः कृतायाः साम्यदृष्टये

ahetutvagatinyāyaḥ sarvo 'yaṃ vyatirekiṇaḥ / abhyūhyaḥ śrāvaṇātvokteḥ kṛtāyāḥ sāmyadṛṣṭaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुस्वभावनुवृत्यैवार्थनिवृत्तिवर्णनात् । सन्देहहेतुताख्यात्या दृश्ये ऽर्थे सेति सूचितम्

hetusvabhāvanuvṛtyaivārthanivṛttivarṇanāt / sandehahetutākhyātyā dṛśye 'rthe seti sūcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनङ्गीकृतवस्त्वंशो निषेधः साध्यते ऽनया । वस्तुन्यपि तु पूर्वाभ्यां पर्युदासो विधानतः

anaṅgīkṛtavastvaṃśo niṣedhaḥ sādhyate 'nayā / vastunyapi tu pūrvābhyāṃ paryudāso vidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोपलभ्येष्वस्तित्वमुपलब्धेर्न चापरम् । इत्यज्ञ्ज्ञापनायैकानुपाख्योदाहृतिर्मता

tatropalabhyeṣvastitvamupalabdherna cāparam / ityajñjñāpanāyaikānupākhyodāhṛtirmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयासत्त्वतस्त्र विषयि प्रतिषिध्यते । ज्ञानाभिधानसन्देहं यथा दाहादपावकः

viṣayāsattvatastra viṣayi pratiṣidhyate / jñānābhidhānasandehaṃ yathā dāhādapāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथान्या नोपलभ्येषु नास्तितानुपलम्भभनात् । तज्ज्ञानशब्दाः साध्यन्ते तद्भावात् तन्निबन्धनाः

tathānyā nopalabhyeṣu nāstitānupalambhabhanāt / tajjñānaśabdāḥ sādhyante tadbhāvāt tannibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धो हि व्यवहारो ऽयं दृश्यादृष्टावसन्निति । तस्याः सिद्धावसन्दिग्धौ तत्कायत्वे ऽपि धीध्वनी

siddho hi vyavahāro 'yaṃ dṛśyādṛṣṭāvasanniti / tasyāḥ siddhāvasandigdhau tatkāyatve 'pi dhīdhvanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यमाने ऽपि विषये मोहादत्राननुब्रुवन् । केवलं सिद्धसाधर्म्यात् स्मार्यते समयं परः

vidyamāne 'pi viṣaye mohādatrānanubruvan / kevalaṃ siddhasādharmyāt smāryate samayaṃ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणता यद्वत् साध्यते दृष्ट्यदृष्टितः । कार्यादिशब्दा हि तयोर्व्यवहाराय कल्पिताः

kāryakāraṇatā yadvat sādhyate dṛṣṭyadṛṣṭitaḥ / kāryādiśabdā hi tayorvyavahārāya kalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणात् कार्यसंसिद्धिः स्वभावान्तर्गमादियम् । हेतुप्रेभेदाख्याने न दर्शितोदाहृतिः पृथक्

kāraṇāt kāryasaṃsiddhiḥ svabhāvāntargamādiyam / hetuprebhedākhyāne na darśitodāhṛtiḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकोपलम्भानुभवादिदं नोपलभे इति । बुद्धेरुपलभे वेति कल्पिकायाः समुद्भवः

ekopalambhānubhavādidaṃ nopalabhe iti / buddherupalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषो गम्यते ऽर्थानां विशिष्टादेव वेदनात् । स्तथाभूतात्मसम्पत्तिर्भेदधीहेतुरस्य च

viśeṣo gamyate 'rthānāṃ viśiṣṭādeva vedanāt / stathābhūtātmasampattirbhedadhīheturasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् स्वतो धियोर्भेदसिद्धिस्ताभ्यां तदर्थयोः । अन्यथा ह्यनवस्थातो भेदः सिघ्येन्न कस्यचित्

tasmāt svato dhiyorbhedasiddhistābhyāṃ tadarthayoḥ / anyathā hyanavasthāto bhedaḥ sighyenna kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टरूपानुभवादन्यथान्यनिराक्रिया । तद्विशिष्टोपलम्भो ऽतः तस्याप्यनुपलम्भनम्

viśiṣṭarūpānubhavādanyathānyanirākriyā / tadviśiṣṭopalambho 'taḥ tasyāpyanupalambhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनुपलम्भो ऽयं स्वयं प्रत्यक्षतो गतः । स्वमात्रवृत्तेर्गमकस्तभावव्यवस्थितेः

tasmādanupalambho 'yaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ / svamātravṛttergamakastabhāvavyavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथार्थस्य नास्तित्वं गम्यते ऽनुपलम्भतः । उपलम्भस्य नास्तित्वमन्येनेत्यनबस्थितिः

anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate 'nupalambhataḥ / upalambhasya nāstitvamanyenetyanabasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृश्ये निश्चयायोगात् स्थितिरन्यत्र बाध्यते । यथालिङ्गो ऽन्यसत्त्वेषु विकल्पादिर्न सिध्यति

adṛśye niścayāyogāt sthitiranyatra bādhyate / yathāliṅgo 'nyasattveṣu vikalpādirna sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिश्चयफला ह्येषा नालं व्यावृत्तिसाधने । आद्याधिक्रियते हेतोर्निश्चितेनैव साधने

aniścayaphalā hyeṣā nālaṃ vyāvṛttisādhane / ādyādhikriyate hetorniścitenaiva sādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः स्वयं प्रयोगेषु स्वरूपं वा प्रयुज्यते । अर्थबाधनरूपं वा भावे भावादभावतः

tasyāḥ svayaṃ prayogeṣu svarūpaṃ vā prayujyate / arthabādhanarūpaṃ vā bhāve bhāvādabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यभेदसिद्धेर्वा ध्रू वभावबिमाशवत् । प्रमाणान्तरबाधाद् वा सापेक्षध्रु वभाववत्

anyonyabhedasiddhervā dhrū vabhāvabimāśavat / pramāṇāntarabādhād vā sāpekṣadhru vabhāvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेत्वन्तरसमुत्थस्य सन्निधौ नियतः कुतः । भावहेतुभवत्वे किं पारम्पर्यपरिश्रमैः

hetvantarasamutthasya sannidhau niyataḥ kutaḥ / bhāvahetubhavatve kiṃ pāramparyapariśramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशनं जनयित्वान्यं स हेतुस्तस्य नाशकः । तमेव नश्वरं भावं जनयेद् यदि किं भवेत्

nāśanaṃ janayitvānyaṃ sa hetustasya nāśakaḥ / tameva naśvaraṃ bhāvaṃ janayed yadi kiṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मोपकारकः कः स्यात् तस्य सिद्धत्मनः सतः । नात्मोपकारकः कः स्यात् तेन यः समपेक्ष्यते

ātmopakārakaḥ kaḥ syāt tasya siddhatmanaḥ sataḥ / nātmopakārakaḥ kaḥ syāt tena yaḥ samapekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपेक्षश्च किं भावो ऽतथाभूतः कदाचन । यथा न क्षेपभागिष्टः स एवोद्भूतनाशकः

anapekṣaśca kiṃ bhāvo 'tathābhūtaḥ kadācana / yathā na kṣepabhāgiṣṭaḥ sa evodbhūtanāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणमप्यनपेक्षत्वे भावो भावस्य नेति चेत् । भावो हि स तथा भूतो ऽभाव भावस्तथा कथम्

kṣaṇamapyanapekṣatve bhāvo bhāvasya neti cet / bhāvo hi sa tathā bhūto 'bhāva bhāvastathā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ऽपरापेक्षतद्भावास्तद्भावनियता हि ते । असम्भवद्विबन्धा च समग्री कार्यकर्मणि

ye 'parāpekṣatadbhāvāstadbhāvaniyatā hi te / asambhavadvibandhā ca samagrī kāryakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.