Library·Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu·2·2.3
सात्त्विकाख्या तृतीय-लहरी कृष्न-सम्बन्धिभिः साक्टात् किञ्चिद् वा व्यवधानतः । भावैश् चित्तम् इहाक्रान्तं सत्त्वम् इत्य् उच्यते बुधैः
sāttvikākhyā tṛtīya-laharī kṛṣna-sambandhibhiḥ sākṭāt kiñcid vā vyavadhānataḥ | bhāvaiś cittam ihākrāntaṃ sattvam ity ucyate budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वाद् अस्मात् समुत्पन्ना ये ये भावास् ते तु सात्त्विकाः । स्निग्धा दिग्धास् तथा रुक्षा इत्य् अमी त्रिविधा मताः
sattvād asmāt samutpannā ye ye bhāvās te tu sāttvikāḥ | snigdhā digdhās tathā rukṣā ity amī trividhā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्निग्धाः-- स्निग्धास् तु सात्त्विका मुख्या गौणाश् चेति द्विधा मताः
tatra snigdhāḥ-- snigdhās tu sāttvikā mukhyā gauṇāś ceti dvidhā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मुख्याः-- आक्रमान् मुख्यया रत्या मुख्याः स्युः सात्त्विका अमी । विज्ञेयः कृष्ण-सम्बन्धः साक्षाद् एवात्र सूरिभिः
tatra mukhyāḥ-- ākramān mukhyayā ratyā mukhyāḥ syuḥ sāttvikā amī | vijñeyaḥ kṛṣṇa-sambandhaḥ sākṣād evātra sūribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- कुन्दैर् मुकुन्दाय मुदा सृजन्ती स्रजां वरां कुन्द-विडम्बि-दन्ती । बभूव गान्धर्व-रसेन वेणोर् गान्धर्विका स्पन्दन-शून्य-गात्री
yathā-- kundair mukundāya mudā sṛjantī srajāṃ varāṃ kunda-viḍambi-dantī | babhūva gāndharva-rasena veṇor gāndharvikā spandana-śūnya-gātrī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्यः स्तम्भो ऽयम् इत्थं ते ज्ञेयाः स्वेदादयो ऽपि च
mukhyaḥ stambho 'yam itthaṃ te jñeyāḥ svedādayo 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ गौणाः-- रत्याक्रमणतः प्रोक्ता गौणास् ते गौण-भूतया । अत्र कृष्णस्य सम्बन्धः स्यात् किञ्चिद् व्यवधानतः
atha gauṇāḥ-- ratyākramaṇataḥ proktā gauṇās te gauṇa-bhūtayā | atra kṛṣṇasya sambandhaḥ syāt kiñcid vyavadhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- स्व-विलोचन-चातकाम्बुदे पुरि नीते पुरुषोत्तमे पुरा । अतिताम्र-मुखी सगद्गदं नृपम् आक्रोशति गोकुलेश्वरी
yathā-- sva-vilocana-cātakāmbude puri nīte puruṣottame purā | atitāmra-mukhī sagadgadaṃ nṛpam ākrośati gokuleśvarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमौ गौणौ वैवर्ण्य-स्वर-भेदौ । अथ दिग्धाः-- रति-द्वय-विनाभूतैर् भावैर् मनस आक्रमात् । जने जात-रतौ दिग्धास् ते चेद् रत्य्-अनुगामिनः
imau gauṇau vaivarṇya-svara-bhedau | atha digdhāḥ-- rati-dvaya-vinābhūtair bhāvair manasa ākramāt | jane jāta-ratau digdhās te ced raty-anugāminaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- पूतनाम् इह निशाम्य निशायां सा निशान्त-लुठद्-उद्भट-गात्रीम् । कम्पिताङ्ग-लतिका व्रज-राज्ञी पुत्रम् आकुल-मतिर् विचिनोति
yathā-- pūtanām iha niśāmya niśāyāṃ sā niśānta-luṭhad-udbhaṭa-gātrīm | kampitāṅga-latikā vraja-rājñī putram ākula-matir vicinoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कम्पो रत्य्-अनुगामित्वाद् असौ दिग्ध इतीर्यते
kampo raty-anugāmitvād asau digdha itīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्षाः-- मधुराश्चर्य-तद्-वार्तोत्पन्नैर् मुद्-विस्मयादिभिः । जाता भक्तोपमे रुक्षा रति-शून्ये जने क्वचित्
rukṣāḥ-- madhurāścarya-tad-vārtotpannair mud-vismayādibhiḥ | jātā bhaktopame rukṣā rati-śūnye jane kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- भोगैक-साधन-जुषा रति-गन्ध-शून्यं स्वं चेष्टया हृदयम् अत्र विवृण्वतो ऽपि । उल्लासिनः सपदि माधव-केलि-गीतैस् तस्याङ्गम् उत्पुलकितं मधुरैस् तदासीत्
yathā-- bhogaika-sādhana-juṣā rati-gandha-śūnyaṃ svaṃ ceṣṭayā hṛdayam atra vivṛṇvato 'pi | ullāsinaḥ sapadi mādhava-keli-gītais tasyāṅgam utpulakitaṃ madhurais tadāsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्ष एष रोमाञ्चाः-- रुक्षो ऽयं रति-शून्यत्वाद् रोमाञ्चं कथितो बुधैः । मुमुक्षु-प्रभृतौ पूर्वं यो रताभ्यास ईरितः
rukṣa eṣa romāñcāḥ-- rukṣo 'yaṃ rati-śūnyatvād romāñcaṃ kathito budhaiḥ | mumukṣu-prabhṛtau pūrvaṃ yo ratābhyāsa īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तं सत्त्वीभवत् प्राणे न्यस्यत्य् आत्मानम् उद्भटम् । प्राणस् तु विक्रियां गच्छन् देहं विक्षोभयत्य् अलम् । तदा स्तम्भादयो भावा भक्त-देहे भवन्त्य् अमी
cittaṃ sattvībhavat prāṇe nyasyaty ātmānam udbhaṭam | prāṇas tu vikriyāṃ gacchan dehaṃ vikṣobhayaty alam | tadā stambhādayo bhāvā bhakta-dehe bhavanty amī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्चाः स्वर-भेदो ऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यम् अश्रु प्रलय इत्य् अष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः
te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo 'tha vepathuḥ | vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारि क्ष्मादि-भूतानि प्राणो जात्व् अवलम्बते । कदाचित् स्व-प्रधानः सन् देहे चरति सर्वतः
catvāri kṣmādi-bhūtāni prāṇo jātv avalambate | kadācit sva-pradhānaḥ san dehe carati sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भं भूमि-स्थितः प्राणस् तनोत्य् अश्रु-जलाश्रयः । तेजस्थः स्वेद-वैवर्ण्ये प्रलयं वियद्-आश्रयः
stambhaṃ bhūmi-sthitaḥ prāṇas tanoty aśru-jalāśrayaḥ | tejasthaḥ sveda-vaivarṇye pralayaṃ viyad-āśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्थ एव क्रमान् मन्द-मध्य-तीव्रत्व-भेद-भाक् । रोमाञ्च-कम्प-वैवर्ण्याण्य् अत्र त्रीणि तनोत्य् असौ
svastha eva kramān manda-madhya-tīvratva-bheda-bhāk | romāñca-kampa-vaivarṇyāṇy atra trīṇi tanoty asau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिर् अन्तश् च विक्षोभ-विधायित्वाद् अतः स्फुटम् । प्रोक्तानुभावतामीषां भावता च मनीषिभिः
bahir antaś ca vikṣobha-vidhāyitvād ataḥ sphuṭam | proktānubhāvatāmīṣāṃ bhāvatā ca manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्तम्भः-- स्तम्भो हर्ष-भयाश्चर्य-विषादामर्ष-सम्भवः । तत्र वाग्-आदि-राहित्यं नैश्चल्यं शून्यतादयः
tatra stambhaḥ-- stambho harṣa-bhayāścarya-viṣādāmarṣa-sambhavaḥ | tatra vāg-ādi-rāhityaṃ naiścalyaṃ śūnyatādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र हर्षाद्, यथा तृतीये (३।२।१४)-- यस्यानुराग-प्लुत-हास-रास- लीलावलोक-प्रतिलब्ध-मानाः । व्रज-स्त्रियो दृग्भिर् अनुप्रवृत्त- धियो ऽवतस्थुः किल कृत्य-शेषाः
tatra harṣād, yathā tṛtīye (3.2.14)-- yasyānurāga-pluta-hāsa-rāsa- līlāvaloka-pratilabdha-mānāḥ | vraja-striyo dṛgbhir anupravṛtta- dhiyo 'vatasthuḥ kila kṛtya-śeṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयाद्, यथा-- गिरि-सन्निभ-मल्ल-चक्र-रुद्धं पुरतः प्राण-परार्धतः परार्ध्यम् । तनयं जननी समीक्ष्य शुष्यन् नयना हन्त बभूव निश्चलाङ्गी
bhayād, yathā-- giri-sannibha-malla-cakra-ruddhaṃ purataḥ prāṇa-parārdhataḥ parārdhyam | tanayaṃ jananī samīkṣya śuṣyan nayanā hanta babhūva niścalāṅgī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्चर्याद्, यथा श्री-दशमे (१०।१३।५६)-- ततो ऽतिकुतुकोद्वृत्य- स्तिमितैकादशेन्द्रियः । तद्-धाम्नाभूद् अजस् तूष्णीं पूर्-देव्य्-अन्तीव पुत्रिका
āścaryād, yathā śrī-daśame (10.13.56)-- tato 'tikutukodvṛtya- stimitaikādaśendriyaḥ | tad-dhāmnābhūd ajas tūṣṇīṃ pūr-devy-antīva putrikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- शिशोः श्यामस्य पश्यन्ती शैलम् अभ्रंलिहं करे । तत्र चित्रार्पितेवासीद् गोष्ठी गोष्ठ-निवासिनाम्
yathā vā-- śiśoḥ śyāmasya paśyantī śailam abhraṃlihaṃ kare | tatra citrārpitevāsīd goṣṭhī goṣṭha-nivāsinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषादाद्, यथा-- बक-सोदर-दानवोदरे पूरतः प्रेक्ष्य विशन्तम् अच्युतम् । दिविषन्-निकरो विषण्ण-धीः प्रकटं चित्रपटायते दिवि
viṣādād, yathā-- baka-sodara-dānavodare pūrataḥ prekṣya viśantam acyutam | diviṣan-nikaro viṣaṇṇa-dhīḥ prakaṭaṃ citrapaṭāyate divi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्षाद्, यथा-- कर्तुम् इच्छति मुर-द्विषे पुरः पत्रि-मोक्षम् अकृपे कृपी-सुते । सत्वरो ऽपि रिपु-निष्क्रये रुषा निष्क्रियः क्षणम् अभूत् कपि-ध्वजः
amarṣād, yathā-- kartum icchati mura-dviṣe puraḥ patri-mokṣam akṛpe kṛpī-sute | satvaro 'pi ripu-niṣkraye ruṣā niṣkriyaḥ kṣaṇam abhūt kapi-dhvajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्वेदः-- स्वेदो हर्ष-भय-क्रोधादि-जः क्लेद-करस् तनोः
atha svedaḥ-- svedo harṣa-bhaya-krodhādi-jaḥ kleda-karas tanoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र हर्षाद्, यथा-- किम् अत्र सूर्यातपम् आक्षिपन्ती मुग्धाक्षि चातुर्यम् उरीकरोषि । ज्ञातं पुरः प्रेक्ष्य सरोरुहाक्षं स्विन्नासि भिन्ना कुसुमायुधेन
tatra harṣād, yathā-- kim atra sūryātapam ākṣipantī mugdhākṣi cāturyam urīkaroṣi | jñātaṃ puraḥ prekṣya saroruhākṣaṃ svinnāsi bhinnā kusumāyudhena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयाद्, यथा-- कुतुकाद् अभिमन्यु-वेषिणं हरिम् आक्रुश्य गिरा प्रगल्भया । विदिताकृतिर् आकुलः क्षणाद् अजनि स्विन्न-तनुः स रक्तकः
bhayād, yathā-- kutukād abhimanyu-veṣiṇaṃ harim ākruśya girā pragalbhayā | viditākṛtir ākulaḥ kṣaṇād ajani svinna-tanuḥ sa raktakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधाद्, यथा-- यज्ञस्य भङ्गाद् अतिवृष्टि-कारिणं समीक्ष्य शक्रं सरुषो गरुत्मतः । घनोपरिष्टाद् अपि तिष्ठतस् तदा निपेतुर् अङ्गाद् घन-नीर-बिन्दवः
krodhād, yathā-- yajñasya bhaṅgād ativṛṣṭi-kāriṇaṃ samīkṣya śakraṃ saruṣo garutmataḥ | ghanopariṣṭād api tiṣṭhatas tadā nipetur aṅgād ghana-nīra-bindavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ रोमाञ्चः-- रोमाञ्चो ऽयं किलाश्चर्य-हर्षोत्साह-भयादिजः । रोम्णाम् अभ्युद्गमस् तत्र गात्र-संस्पर्शनादयः
atha romāñcaḥ-- romāñco 'yaṃ kilāścarya-harṣotsāha-bhayādijaḥ | romṇām abhyudgamas tatra gātra-saṃsparśanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आश्चर्याद्, यथा-- डिम्भस्य जृम्भां भजतस् त्रीलोकीं विलोक्य वैलक्ष्यवती मुखान्तः । बभूव गोष्ठेन्द्र-कुटुम्बिनीयं तनु-रुहैः कुड्मलिताङ्ग-यष्टिः
tatra āścaryād, yathā-- ḍimbhasya jṛmbhāṃ bhajatas trīlokīṃ vilokya vailakṣyavatī mukhāntaḥ | babhūva goṣṭhendra-kuṭumbinīyaṃ tanu-ruhaiḥ kuḍmalitāṅga-yaṣṭiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (१०।३०।१०)-- किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्ग-रुहैर् विभासि । अप्य् अङ्घ्रि-सम्भव उरुक्रम-विक्रमाद् वा आहो वराह-वपुषः परिरम्भणेन
harṣād, yathā śrī-daśame (10.30.10)-- kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghri- sparśotsavotpulakitāṅga-ruhair vibhāsi | apy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vā āho varāha-vapuṣaḥ parirambhaṇena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहाद्, यथा-- शृङ्गं केलिर् अणारम्भे रणयत्य् अघ-मर्दने । श्रीदाम्नो योद्धु-कामस्य रेमे रोमाञ्चितं वपुः
utsāhād, yathā-- śṛṅgaṃ kelir aṇārambhe raṇayaty agha-mardane | śrīdāmno yoddhu-kāmasya reme romāñcitaṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयाद्, यथा-- विश्व-रूप-धरम् अद्भुताकृतिं प्रेक्ष्य तत्र पुरुषोत्तमं पुरः । अर्जुनः सपदि शुष्यद्-आननः शिश्रिये विकट-कण्टकां तनुम्
bhayād, yathā-- viśva-rūpa-dharam adbhutākṛtiṃ prekṣya tatra puruṣottamaṃ puraḥ | arjunaḥ sapadi śuṣyad-ānanaḥ śiśriye vikaṭa-kaṇṭakāṃ tanum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्वर-भेदः-- विसाद-विस्मयामर्ष-हर्ष-भीत्य्-आदि-सम्भवम् । वैस्वर्यं स्वर-भेदः स्याद् एष गद्गदिकादिकृत्
atha svara-bhedaḥ-- visāda-vismayāmarṣa-harṣa-bhīty-ādi-sambhavam | vaisvaryaṃ svara-bhedaḥ syād eṣa gadgadikādikṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र विषादाद्, यथा-- व्रज-राज्ञि रथात् पुरो हरिं स्वयम् इत्य् अर्ध-विशीर्ण-जल्पया । ह्रियम् एणदृशा गुराव् अपि श्लथयन्त्या किल रोदिता सखी
tatra viṣādād, yathā-- vraja-rājñi rathāt puro hariṃ svayam ity ardha-viśīrṇa-jalpayā | hriyam eṇadṛśā gurāv api ślathayantyā kila roditā sakhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मयाद्, यथा श्री-दशमे (१०।१३।६४)-- शनैर् अथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दम् उद्वीक्ष्य विनम्र-कन्धरः । कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः स-वेपथुर् गद्गदयैलतेलया
vismayād, yathā śrī-daśame (10.13.64)-- śanair athotthāya vimṛjya locane mukundam udvīkṣya vinamra-kandharaḥ | kṛtāñjaliḥ praśrayavān samāhitaḥ sa-vepathur gadgadayailatelayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्षाद्, यथा तत्रैव (१०।२९।३०)-- प्रेष्ठं प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तद्-अर्थ-विनिवर्तित-सर्व-कामाः । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भ-गद्गद-गिरो ऽब्रुवतानुरक्ताः
amarṣād, yathā tatraiva (10.29.30)-- preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tad-artha-vinivartita-sarva-kāmāḥ | netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit saṃrambha-gadgada-giro 'bruvatānuraktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षाद्, यथा तत्रैव (१०।३९।५६-५७)-- हृष्यत्-तनूरुहो भाव-परिक्लिन्नात्म-लोचनः ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वम् आलम्ब्य सात्वतः । प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलि-पुटः शनैः
harṣād, yathā tatraiva (10.39.56-57)-- hṛṣyat-tanūruho bhāva-pariklinnātma-locanaḥ || girā gadgadayāstauṣīt sattvam ālambya sātvataḥ | praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjali-puṭaḥ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीतेर्, यथा-- त्वय्य् अर्पितं वितर वेणुम् इति प्रमादी श्रुत्वा मद्-ईरितम् उदीर्ण-विवर्ण-भावः । तूर्णं बभूव गुरु-गद्गद-रुद्ध-कण्ठः पत्री मुकुन्द तद् अनेन स हारितो ऽस्ति
bhīter, yathā-- tvayy arpitaṃ vitara veṇum iti pramādī śrutvā mad-īritam udīrṇa-vivarṇa-bhāvaḥ | tūrṇaṃ babhūva guru-gadgada-ruddha-kaṇṭhaḥ patrī mukunda tad anena sa hārito 'sti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वेपथुः-- वित्रासामर्ष-हर्षाद्यैर् वेपथुर् गात्र-लौल्य-कृत्
atha vepathuḥ-- vitrāsāmarṣa-harṣādyair vepathur gātra-laulya-kṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वित्रासेन, यथा-- शङ्ख-चूडम् अधिरूढ-विक्रमं प्रेक्ष्य विस्तृत-भुजं जिघृक्षया । हा व्रजेन्द्र-तनयेति-वादिनी कम्प-सम्पदम् अधत्त राधिका
tatra vitrāsena, yathā-- śaṅkha-cūḍam adhirūḍha-vikramaṃ prekṣya vistṛta-bhujaṃ jighṛkṣayā | hā vrajendra-tanayeti-vādinī kampa-sampadam adhatta rādhikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्षेण, यथा-- कृष्णाधिक्षेप-जातेन व्याकुलो नकुलाम्बुजः । चकम्पे द्राग् अमर्षेण भू-कम्पे गिरिराड् इव
amarṣeṇa, yathā-- kṛṣṇādhikṣepa-jātena vyākulo nakulāmbujaḥ | cakampe drāg amarṣeṇa bhū-kampe girirāḍ iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षेण, यथा-- विहससि कथं हताशे पश्य भयेनाद्य कम्पमानास्मि । चञ्चलम् उपसीदन्तं निवारय व्रज-पतेस् तनयम्
harṣeṇa, yathā-- vihasasi kathaṃ hatāśe paśya bhayenādya kampamānāsmi | cañcalam upasīdantaṃ nivāraya vraja-pates tanayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वैवर्ण्यम्-- विषाद-रोष-भीत्य्-आदेर् वैवर्ण्यं वर्ण-विक्रिया । भाव-ज्ञैर् अत्र मालिन्य-कार्श्याद्याः परिकीर्तिताः
atha vaivarṇyam-- viṣāda-roṣa-bhīty-āder vaivarṇyaṃ varṇa-vikriyā | bhāva-jñair atra mālinya-kārśyādyāḥ parikīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र विषादाद्, यथा-- श्वेतीकृताखिल-जनं विरहेण तवाधुना । गोकुलं कृष्ण देवर्षेः श्वेतद्वीप-भ्रमं दधे
tatra viṣādād, yathā-- śvetīkṛtākhila-janaṃ viraheṇa tavādhunā | gokulaṃ kṛṣṇa devarṣeḥ śvetadvīpa-bhramaṃ dadhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोषाद्, यथा-- कंस-शत्रुम् अभियुञ्जतः पुरो वीक्ष्य कंस-सहजान् उदायुधान् । श्री-बलस्य सखि तस्य रुष्यतः प्रोद्यद्-इन्दु-निभम् आननं बभौ
roṣād, yathā-- kaṃsa-śatrum abhiyuñjataḥ puro vīkṣya kaṃsa-sahajān udāyudhān | śrī-balasya sakhi tasya ruṣyataḥ prodyad-indu-nibham ānanaṃ babhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीतेर्, यथा-- रक्षिते व्रज-कुले बकारिणा पर्वतं वर-मुदस्य लीलया । कालिमा बल-रिपोर् मुखे भवन्न् ऊचिवान् मनसि भीतिम् उत्थिताम्
bhīter, yathā-- rakṣite vraja-kule bakāriṇā parvataṃ vara-mudasya līlayā | kālimā bala-ripor mukhe bhavann ūcivān manasi bhītim utthitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषादे श्वेतिमा प्रोक्ता धौसर्यं कालिमा क्वचित् । रोषे तु रक्तिमा भीत्यां कालिमा क्वापि शुक्लिमा
viṣāde śvetimā proktā dhausaryaṃ kālimā kvacit | roṣe tu raktimā bhītyāṃ kālimā kvāpi śuklimā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तिमा लक्ष्यते व्यक्तो हर्षोद्रेके ऽपि कुत्रचित् । अत्रासार्वत्रिकत्वेन नैवास्योदाहृतिः कृता
raktimā lakṣyate vyakto harṣodreke 'pi kutracit | atrāsārvatrikatvena naivāsyodāhṛtiḥ kṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अश्रु-- हर्ष-रोष-विषादाद्यैर् अश्रु नेत्रे जलोद्गमः । हर्षजे ऽश्रुणि शीतत्वम् औष्ण्यं रोषादि-सम्भवे । सर्वत्र नयन-क्षोभ-राग-संमार्जनादयः
atha aśru-- harṣa-roṣa-viṣādādyair aśru netre jalodgamaḥ | harṣaje 'śruṇi śītatvam auṣṇyaṃ roṣādi-sambhave | sarvatra nayana-kṣobha-rāga-saṃmārjanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र हर्षेण, यथा-- गोविन्द-प्रेक्षणाक्षेपि-बाष्प-पूराभिवर्षिणम् । उच्चैर् अनिन्दद् आनन्दम् अरविन्द-विलोचना
atra harṣeṇa, yathā-- govinda-prekṣaṇākṣepi-bāṣpa-pūrābhivarṣiṇam | uccair anindad ānandam aravinda-vilocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोषेण, यथा हरि-वंशे (२।६६।२४)-- तस्याः सुस्राव नेत्राभ्यां वारि प्रणय-कोपजम् । कुशेशय-पलाशाभ्याम् अवश्याय-जलं यथा
roṣeṇa, yathā hari-vaṃśe (2.66.24)-- tasyāḥ susrāva netrābhyāṃ vāri praṇaya-kopajam | kuśeśaya-palāśābhyām avaśyāya-jalaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- भीमस्य चेदीश-वधं विधित्सो रेजे ऽश्रु-विस्रावि रुषोपरक्तम् । उद्यन्-मुखं वारि-कणावकीर्णं सान्ध्य-त्विषा ग्रस्तम् इवेन्दु-बिम्बम्
yathā vā-- bhīmasya cedīśa-vadhaṃ vidhitso reje 'śru-visrāvi ruṣoparaktam | udyan-mukhaṃ vāri-kaṇāvakīrṇaṃ sāndhya-tviṣā grastam ivendu-bimbam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषादेन, यथा श्री-दशमे (१०।६०।२३)-- पदा सुजातेन नखारुण-श्रिया भुवं लिखन्त्य् अश्रुभिर् अञ्जनासितैः । आसिञ्चती कुङ्कुम-रूषितौ स्तनौ तस्थाव् अधो-मुख्य् अतिदुःख-रुद्ध-वाक्
viṣādena, yathā śrī-daśame (10.60.23)-- padā sujātena nakhāruṇa-śriyā bhuvaṃ likhanty aśrubhir añjanāsitaiḥ | āsiñcatī kuṅkuma-rūṣitau stanau tasthāv adho-mukhy atiduḥkha-ruddha-vāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रलयः-- प्रलयः सुख-दुःखाभ्यां चेष्टा-ज्ञान-निराकृतिः । अत्रानुभावाः कथिता मही-निपतनादयः
atha pralayaḥ-- pralayaḥ sukha-duḥkhābhyāṃ ceṣṭā-jñāna-nirākṛtiḥ | atrānubhāvāḥ kathitā mahī-nipatanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सुखेन, यथा-- मिलन्तं हरिम् आलोक्य लता-पुञ्जाद् अतर्कितम् । ज्ञप्ति-शून्य-मना रेजे निश्चलाङ्गी व्रजाङ्गना
tatra sukhena, yathā-- milantaṃ harim ālokya latā-puñjād atarkitam | jñapti-śūnya-manā reje niścalāṅgī vrajāṅganā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखेन, यथा श्री-दशमे (१०।३९।१५)-- अन्याश् च तद्-अनुध्यान-निवृत्ताशेष-वृत्तयः । नाभ्यजानन् इमं लोकम् आत्म-लोकं गता इव
duḥkhena, yathā śrī-daśame (10.39.15)-- anyāś ca tad-anudhyāna-nivṛttāśeṣa-vṛttayaḥ | nābhyajānan imaṃ lokam ātma-lokaṃ gatā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे हि सत्त्व-मूलत्वाद् भावा यद्यपि सात्त्विकाः । तथाप्य् अमीषां सत्त्वैक-मूलत्वात् सात्त्विक-प्रथा
sarve hi sattva-mūlatvād bhāvā yadyapi sāttvikāḥ | tathāpy amīṣāṃ sattvaika-mūlatvāt sāttvika-prathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वस्य तारतम्यात् प्राण-तनु-क्षोभ-तारतम्यं स्यात् । तत एव तारतम्यं सर्वेषां सात्त्विकानां स्यात्
sattvasya tāratamyāt prāṇa-tanu-kṣobha-tāratamyaṃ syāt | tata eva tāratamyaṃ sarveṣāṃ sāttvikānāṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमायितास् ते ज्वलिता दीप्ता उद्दीप्त-संज्ञिताः । वृद्धिं यथोत्तरं यान्तः सात्त्विकाः स्युश् चतुर्-विधाः
dhūmāyitās te jvalitā dīptā uddīpta-saṃjñitāḥ | vṛddhiṃ yathottaraṃ yāntaḥ sāttvikāḥ syuś catur-vidhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा भूरि-काल-व्यापित्वं बह्व्-अङ्ग-व्यापिताऽपि च । स्वरूपेण तथोत्कर्ष इति वृद्धिस् त्रिधा भवेत्
sā bhūri-kāla-vyāpitvaṃ bahv-aṅga-vyāpitā'pi ca | svarūpeṇa tathotkarṣa iti vṛddhis tridhā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र नेत्राम्बु-वैस्वर्य-वर्जानाम् एव युज्यते । बह्व्-अङ्ग-व्यापितामीषां तयोः कापि विशिष्टता
tatra netrāmbu-vaisvarya-varjānām eva yujyate | bahv-aṅga-vyāpitāmīṣāṃ tayoḥ kāpi viśiṣṭatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राश्रूणां दृग्-औच्छून्य-कारित्वम् अवदातता । तथा तारातिवैचित्री-वैलक्षण्य-विधायिता । वैस्वर्ण्यस्य तु भिन्नत्वे कौण्ठ्य-व्याकुलतादयः
tatrāśrūṇāṃ dṛg-aucchūnya-kāritvam avadātatā | tathā tārātivaicitrī-vailakṣaṇya-vidhāyitā | vaisvarṇyasya tu bhinnatve kauṇṭhya-vyākulatādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नत्वं स्थान-विभ्रंशः कौण्ठ्यं स्यात् सन्न-कण्ठता । व्याकुलत्वं तु नानोच्च-नीच-गुप्त-विलुप्तता
bhinnatvaṃ sthāna-vibhraṃśaḥ kauṇṭhyaṃ syāt sanna-kaṇṭhatā | vyākulatvaṃ tu nānocca-nīca-gupta-viluptatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायो धूमायिता एव रुक्षास् तिष्ठन्ति सात्त्विकाः । स्निग्धास् तु प्रायशः सर्वे चतुर्धैव भवन्त्य् अमी
prāyo dhūmāyitā eva rukṣās tiṣṭhanti sāttvikāḥ | snigdhās tu prāyaśaḥ sarve caturdhaiva bhavanty amī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महोत्सवादि-वृत्तेषु सद्-गोष्ठी-ताण्डवादिषु । ज्वलन्त्य् उल्लासिनः क्वापि ते रुक्षा अपि कस्यचित्
mahotsavādi-vṛtteṣu sad-goṣṭhī-tāṇḍavādiṣu | jvalanty ullāsinaḥ kvāpi te rukṣā api kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वानन्द-चमत्कार-हेतुर् भावो वरो रतिः । एते हि तद्-विनाभावान् न चमत्कारिताश्रयाः
sarvānanda-camatkāra-hetur bhāvo varo ratiḥ | ete hi tad-vinābhāvān na camatkāritāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र धूमायिताः-- अद्वितीया अमी भावा अथवा स-द्वितीयकाः । ईषद्-व्यक्ता अपह्नोतुं शक्या धूमायिता मताः
tatra dhūmāyitāḥ-- advitīyā amī bhāvā athavā sa-dvitīyakāḥ | īṣad-vyaktā apahnotuṃ śakyā dhūmāyitā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- आकर्णयन्न् अघहराम् अघ-वैरि-कीर्तिं पक्ष्माग्र-मिश्र-विरलाश्रुर् अभूत् पुरोधाः । यष्टा दरोच्छ्वसित-लोम-कपोलम् ईषत्- प्रस्विन्न-नासिकम् उवाह मुखारविन्दम्
yathā-- ākarṇayann aghaharām agha-vairi-kīrtiṃ pakṣmāgra-miśra-viralāśrur abhūt purodhāḥ | yaṣṭā darocchvasita-loma-kapolam īṣat- prasvinna-nāsikam uvāha mukhāravindam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ज्वलिताः-- ते द्वौ त्रयो वा युगपद् यान्तः सुप्रकटां दशाम् । शक्याः कृच्छ्रेण निह्नोतुं ज्वलिता इति कीर्तिताः
atha jvalitāḥ-- te dvau trayo vā yugapad yāntaḥ suprakaṭāṃ daśām | śakyāḥ kṛcchreṇa nihnotuṃ jvalitā iti kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- न गुञ्जाम् आदातुं प्रभवति करः कम्प-तरलो दृशौ सास्रे पिञ्छं न परिचिनुतं सत्वर-कृति । क्षमाव् ऊरू स्तब्धौ पदम् अपि न गन्तुं तव सखे वनाद् वंशी-ध्वाने परिसरम् अवाप्ते श्रवणयोः
yathā-- na guñjām ādātuṃ prabhavati karaḥ kampa-taralo dṛśau sāsre piñchaṃ na paricinutaṃ satvara-kṛti | kṣamāv ūrū stabdhau padam api na gantuṃ tava sakhe vanād vaṃśī-dhvāne parisaram avāpte śravaṇayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- निरुद्धं बाष्पाम्भः कथम् अपि मया गद्गद-गिरो ह्रिया सद्यो गूढाः सखि विघटितो वेपथुर् अपि । गिरि-द्रोण्यां वेणौ ध्वनति निपुणैर् इङ्गित-मये तथाप्य् ऊहाञ्चक्रे मम मनसि रागः परिजनैः
yathā vā-- niruddhaṃ bāṣpāmbhaḥ katham api mayā gadgada-giro hriyā sadyo gūḍhāḥ sakhi vighaṭito vepathur api | giri-droṇyāṃ veṇau dhvanati nipuṇair iṅgita-maye tathāpy ūhāñcakre mama manasi rāgaḥ parijanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दीप्ताः-- प्रौढां त्रि-चतुरा व्यक्तिं पञ्च वा युगपद्-गताः । संवरीतुम् अशक्यास् ते दीप्ता धीरैर् उदाहृताः
atha dīptāḥ-- prauḍhāṃ tri-caturā vyaktiṃ pañca vā yugapad-gatāḥ | saṃvarītum aśakyās te dīptā dhīrair udāhṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- न शक्तिम् उपवीणने चिरम् अधत्त कम्पाकुलो न गद्गद-निरुद्ध-वाक् प्रभुर् अभूद् उपश्लोकने । क्षमो ऽजनि न वीक्षणे विगलद्-अश्रु-पुरः पुरो मधु-द्विषि परिस्फुरत्य् अवशम्-मूर्तिर् आसीन् मुनिः
yathā-- na śaktim upavīṇane ciram adhatta kampākulo na gadgada-niruddha-vāk prabhur abhūd upaślokane | kṣamo 'jani na vīkṣaṇe vigalad-aśru-puraḥ puro madhu-dviṣi parisphuraty avaśam-mūrtir āsīn muniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- किम् उन्मीलत्य् अस्रे कुसुमज-रजो गञ्जसि मुधा स-रोमाञ्चे कम्पे हिमम् अनिलम् आक्रोशसि कुतः । किम् ऊरु-स्तम्भे वा वन-विहरणं द्वेक्षि सखि ते निराबाधा राधे वदति मदनाधिं स्वर-भिदा
yathā vā-- kim unmīlaty asre kusumaja-rajo gañjasi mudhā sa-romāñce kampe himam anilam ākrośasi kutaḥ | kim ūru-stambhe vā vana-viharaṇaṃ dvekṣi sakhi te nirābādhā rādhe vadati madanādhiṃ svara-bhidā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ उद्दीप्ताः-- एकदा व्यक्तिम् आपन्नाः पञ्च-षाः सर्व एव वा । आरूढा परमोत्कर्षम् उद्दीप्ता इति कीर्तिताः
atha uddīptāḥ-- ekadā vyaktim āpannāḥ pañca-ṣāḥ sarva eva vā | ārūḍhā paramotkarṣam uddīptā iti kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- अद्य स्विद्यति वेपते पुलकिभिर् निस्पन्दताम् अङ्गकैर् धत्ते काकुभिर् आकुलं विलपति म्लायत्य् अनल्पोष्मभिः । स्तिम्यत्य् अम्बुभिर् अम्बक-स्तवकितैः पीताम्बरोड्डामरं सद्यस् तद्-विरहेण मुह्यति मुहुर् गोष्ठाधिवासी जनः
yathā-- adya svidyati vepate pulakibhir nispandatām aṅgakair dhatte kākubhir ākulaṃ vilapati mlāyaty analpoṣmabhiḥ | stimyaty ambubhir ambaka-stavakitaiḥ pītāmbaroḍḍāmaraṃ sadyas tad-viraheṇa muhyati muhur goṣṭhādhivāsī janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्दीप्ता एव सूद्दिप्ता महा-भावे भवन्त्य् अमी । सर्व एव परां कोटिं सात्त्विका यत्र बिभ्रति
uddīptā eva sūddiptā mahā-bhāve bhavanty amī | sarva eva parāṃ koṭiṃ sāttvikā yatra bibhrati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च-- अथात्र सात्त्विकाभासा विलिख्यन्ते चतुर्-विधाः
kiṃ ca-- athātra sāttvikābhāsā vilikhyante catur-vidhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्य्-आभास-भवास् ते तु सत्त्वाभास-भवास् तथा । निःसत्त्वाश् च प्रतीपाश् च यथा-पूर्वम् अमी वराः
raty-ābhāsa-bhavās te tu sattvābhāsa-bhavās tathā | niḥsattvāś ca pratīpāś ca yathā-pūrvam amī varāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आद्याः-- मुमुक्षु-प्रमुखेष्व् आद्या रत्य्-आभासात् पुरोदितात्
tatra ādyāḥ-- mumukṣu-pramukheṣv ādyā raty-ābhāsāt puroditāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- वाराणसी-निवासी कश्चिद् अयं व्याहरन् हरेश् चरितम् । यति-गोष्ठ्याम् उत्पुलकः सिञ्चति गण्ड-द्वयीम् अस्रैः
yathā-- vārāṇasī-nivāsī kaścid ayaṃ vyāharan hareś caritam | yati-goṣṭhyām utpulakaḥ siñcati gaṇḍa-dvayīm asraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सत्त्वाभास-भवाः-- मुद्-विस्मयादेर् आभासः प्रोद्यन् जात्या श्लथे हृदि । सत्त्वाभास इति प्रोक्तः सत्त्वाभास-भवास् ततः
atha sattvābhāsa-bhavāḥ-- mud-vismayāder ābhāsaḥ prodyan jātyā ślathe hṛdi | sattvābhāsa iti proktaḥ sattvābhāsa-bhavās tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- जरन्-मीमांसकस्यापि शृण्वतः कृष्ण-विभ्रमम् । हृष्टायमान-मनसो बभूवोत्पुलकं वपुः
yathā-- jaran-mīmāṃsakasyāpi śṛṇvataḥ kṛṣṇa-vibhramam | hṛṣṭāyamāna-manaso babhūvotpulakaṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- मुकुन्द-चरितामृत-प्रसर-वर्षिणस् ते मया कथं कथन-चातुरी-मधुरिमा गुरुर् वर्ण्यताम् । मुहूर्तम् अतद्-अर्थिनो ऽपि विषयिणो ऽपि यस्याननान् निशम्य विजयं प्रभोर् दधति बाष्प-धाराम् अमी
yathā vā-- mukunda-caritāmṛta-prasara-varṣiṇas te mayā kathaṃ kathana-cāturī-madhurimā gurur varṇyatām | muhūrtam atad-arthino 'pi viṣayiṇo 'pi yasyānanān niśamya vijayaṃ prabhor dadhati bāṣpa-dhārām amī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ निःसत्त्वाः-- निसर्ग-पिच्छिल-स्वान्ते तद्-अभ्यास-परे ऽपि च । सत्त्वाभासं विनापि स्युः क्वाप्य् अश्रु-पुलकादयः
atha niḥsattvāḥ-- nisarga-picchila-svānte tad-abhyāsa-pare 'pi ca | sattvābhāsaṃ vināpi syuḥ kvāpy aśru-pulakādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- निशमयतो हरि-चरितं न हि सुख-दुःखादयो ऽस्य हृदि भावाः । अनभिनिवेशाज् जाता कथम् अस्रवद् अस्रम् अश्रान्तम्
yathā-- niśamayato hari-caritaṃ na hi sukha-duḥkhādayo 'sya hṛdi bhāvāḥ | anabhiniveśāj jātā katham asravad asram aśrāntam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्या शिथिलं येषां मनः पिच्छिलम् एव वा । तेष्व् एव सात्त्विकाभासः प्रायः संसदि जायते
prakṛtyā śithilaṃ yeṣāṃ manaḥ picchilam eva vā | teṣv eva sāttvikābhāsaḥ prāyaḥ saṃsadi jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रतीपाः-- हिताद् अन्यस्य कृष्णस्य प्रतीपाः क्रुद्-भयादिभिः
atha pratīpāḥ-- hitād anyasya kṛṣṇasya pratīpāḥ krud-bhayādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र क्रुधा, यथा हरि-वंशे (२।३०।६३) *च्रितिचल् एदितिओन्, ७६।१६ -- तस्य प्रस्फुरितौष्ठस्य रक्ताधर-तटस्य च । वक्त्रं कंसस्य रोषेण रक्त-सूर्यायते तदा
tatra krudhā, yathā hari-vaṃśe (2.30.63) *Critical edition, 76.16 -- tasya prasphuritauṣṭhasya raktādhara-taṭasya ca | vaktraṃ kaṃsasya roṣeṇa rakta-sūryāyate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयेन, यथा-- म्लानाननः कृष्णम् अवेक्ष्य रङ्गे सिष्वेद मल्लस् त्व् अधि-भाल-शुक्ति । मुक्ति-श्रियां सुष्ठु पुरो मिलन्त्याम् अत्यादरात् पाद्यम् इवाजहार
bhayena, yathā-- mlānānanaḥ kṛṣṇam avekṣya raṅge siṣveda mallas tv adhi-bhāla-śukti | mukti-śriyāṃ suṣṭhu puro milantyām atyādarāt pādyam ivājahāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- प्रवाच्यमाने पुरतः पुराणे निशम्य कंसस्य भयातिरेकम् । परिप्लवान्तःकरणः समन्तात् परिम्लान-मुखस् तदासीत्
yathā vā-- pravācyamāne purataḥ purāṇe niśamya kaṃsasya bhayātirekam | pariplavāntaḥkaraṇaḥ samantāt parimlāna-mukhas tadāsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्त्य् अर्थः सात्त्विकाभास-कथने को ऽपि यद्यपि । सात्त्विकानां विवेकाय दिक् तथापि प्रदर्शिता
nāsty arthaḥ sāttvikābhāsa-kathane ko 'pi yadyapi | sāttvikānāṃ vivekāya dik tathāpi pradarśitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.