Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu 2.4

व्यभिचार्याख्या चतुर्थ-लहरी अथोच्यन्ते त्रयस्-त्रिंशद्-भावा ये व्यभिचारिणः । विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति

vyabhicāryākhyā caturtha-laharī athocyante trayas-triṃśad-bhāvā ye vyabhicāriṇaḥ | viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्-अङ्ग-सत्त्व-सूच्या ज्ञेयास् ते व्यभिचारिणः । सञ्चारयन्ति भावस्य गतिं सञ्चारिणो ऽपि

vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ | sañcārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति स्थायिन्य् अमृत-वारिधौ । ऊर्मिवद् वर्धयन्त्य् एनं यान्ति तद्-रूपतां च ते

unmajjanti nimajjanti sthāyiny amṛta-vāridhau | ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदो ऽथ विषादो दैन्यं ग्लानि-श्रमौ च मद-गर्वौ । शङ्का-त्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः

nirvedo 'tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau | śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च । स्मृतिर् अथ वितर्क-चिन्ता-मति-धृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च

moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca | smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः

augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र (१) निर्वेदः-- महार्ति-विप्रयोगेर्ष्या-सद्-विवेकादि-कल्पितम् । स्वावमाननम् एवात्र निर्वेद इति कथ्यते । अत्र चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-दैन्य-निःश्वसितादयः

tatra (1) nirvedaḥ-- mahārti-viprayogerṣyā-sad-vivekādi-kalpitam | svāvamānanam evātra nirveda iti kathyate | atra cintāśru-vaivarṇya-dainya-niḥśvasitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र महार्त्या, यथा-- हन्त देह-हतकैः किम् अमीभिः पालितैर् विफल-पुण्य-फलैर् नः । एहि कालिय-ह्रदे विष-वह्नौ स्वं कुटुम्बिनि हठाज् जुहवाम

tatra mahārtyā, yathā-- hanta deha-hatakaiḥ kim amībhiḥ pālitair viphala-puṇya-phalair naḥ | ehi kāliya-hrade viṣa-vahnau svaṃ kuṭumbini haṭhāj juhavāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रयोगेण, यथा-- असङ्गमान् माधव-माधुरीणाम् अपुष्पिते नीरसतां प्रयाते । वृन्दावने शीर्यति हा कुतो ऽसौ प्राणित्य् अपुण्यः सुबलो द्विरेफः

viprayogeṇa, yathā-- asaṅgamān mādhava-mādhurīṇām apuṣpite nīrasatāṃ prayāte | vṛndāvane śīryati hā kuto 'sau prāṇity apuṇyaḥ subalo dvirephaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा, दान-केलि-कौमुद्याम् (२०)-- भवतु माधव-जल्पम् अशृण्वतोः श्रवणयोर् अलम् अश्रवणिर् मम । तम् अविलोकयतोर् अविलोचनिः सखि विलोचनयोश् च किलानयोः

yathā vā, dāna-keli-kaumudyām (20)-- bhavatu mādhava-jalpam aśṛṇvatoḥ śravaṇayor alam aśravaṇir mama | tam avilokayator avilocaniḥ sakhi vilocanayoś ca kilānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्यया, यथा हरि-वंशे (२।६७।११) *इन् च्रितिचल् एदितिओन्, अप्पेन्दिx २९। सत्यादेवी-वाक्यम्-- स्तोतव्या यदि तावत् सा नारदेन तवाग्रतः । दुर्भगो ऽयं जनस् तत्र किम् अर्थम् अनुशब्दितः

īrṣyayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.11) *In critical edition, appendix 29. satyādevī-vākyam-- stotavyā yadi tāvat sā nāradena tavāgrataḥ | durbhago 'yaṃ janas tatra kim artham anuśabditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्-विवेकेन, यथा श्री-दशमे (१०।५१।४७)-- ममैष कालो ऽजित निष्फलो गतो राज्य-श्रियोन्नद्ध-मदस्य भूपतेः । मर्त्यात्म-बुद्धेः सुत-दार-कोष-भूष्व् आसज्जमानस्य दुरन्त-चिन्तया

sad-vivekena, yathā śrī-daśame (10.51.47)-- mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato rājya-śriyonnaddha-madasya bhūpateḥ | martyātma-buddheḥ suta-dāra-koṣa-bhūṣv āsajjamānasya duranta-cintayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमङ्गलम् अपि प्रोच्य निर्वेदं प्रथमं मुनिः । मेने ऽमुं स्थायिनं शान्त इति जल्पन्ति केचन

amaṅgalam api procya nirvedaṃ prathamaṃ muniḥ | mene 'muṃ sthāyinaṃ śānta iti jalpanti kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२) विषादः-- इष्टानवाप्ति-प्रारब्ध-कार्यासिद्धि-विपत्तितः । अपराधादितो ऽपि स्याद् अनुतापो विषण्णता

atha (2) viṣādaḥ-- iṣṭānavāpti-prārabdha-kāryāsiddhi-vipattitaḥ | aparādhādito 'pi syād anutāpo viṣaṇṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोपाय-सहायानुसन्धिश् चिन्ता च रोदनम् । विलाप-श्वास-वैवर्ण्य-मुख-शोषादयो ऽपि च

atropāya-sahāyānusandhiś cintā ca rodanam | vilāpa-śvāsa-vaivarṇya-mukha-śoṣādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इष्टानवाप्तितो, यथा-- जरां याता मूर्तिर् मम विवशतां वाग् अपि गता मनो-वृत्तिश् चेयं स्मृति-विधुरता-पद्धतिम् अगात् । अघ-ध्वंसिन् दूरे वसतु भवद्-आलोकन-शशी मया हन्त प्राप्तो न भजन-रुचेर् अप्य् अवसरः

tatra iṣṭānavāptito, yathā-- jarāṃ yātā mūrtir mama vivaśatāṃ vāg api gatā mano-vṛttiś ceyaṃ smṛti-vidhuratā-paddhatim agāt | agha-dhvaṃsin dūre vasatu bhavad-ālokana-śaśī mayā hanta prāpto na bhajana-rucer apy avasaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारब्ध-कार्यासिद्धेः, यथा-- स्वप्ने मयाद्य कुसुमानि किलाहृतानि यत्नेन तैर् विरचिता वन-मालिका च । यावन् मुकुन्द-हृदि हन्त निधीयते सा हा तावद् एव तरसा विरराम निद्रा

prārabdha-kāryāsiddheḥ, yathā-- svapne mayādya kusumāni kilāhṛtāni yatnena tair viracitā vana-mālikā ca | yāvan mukunda-hṛdi hanta nidhīyate sā hā tāvad eva tarasā virarāma nidrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपत्तितेः, यथा-- कथम् अनायि पुरे मयका सुतः कथम् असौ न निगृह्य गृहे धृतः । अमुम् अहो बत दन्ति-विधुन्तुदो विधुरितं विधुम् अत्र विधित्सति

vipattiteḥ, yathā-- katham anāyi pure mayakā sutaḥ katham asau na nigṛhya gṛhe dhṛtaḥ | amum aho bata danti-vidhuntudo vidhuritaṃ vidhum atra vidhitsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपराधात्, यथा श्री-दशमे (१०।१४।९)-- पश्येश मे ऽनार्यम् अनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्य् अपि मायि-मायिनि मायां वितत्येक्षितुम् आत्म-वैभवं ह्य् अहं कियान् ऐच्छम् इवार्चिर् अग्नौ

aparādhāt, yathā śrī-daśame (10.14.9)-- paśyeśa me 'nāryam ananta ādye parātmani tvayy api māyi-māyini māyāṃ vitatyekṣitum ātma-vaibhavaṃ hy ahaṃ kiyān aiccham ivārcir agnau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- स्यमन्तकम् अहं हृत्वा गतो घोरास्यम् अन्तकम् । करवै तरणीं कां वा क्षिप्तो वैतरणीयम् अनु

yathā vā-- syamantakam ahaṃ hṛtvā gato ghorāsyam antakam | karavai taraṇīṃ kāṃ vā kṣipto vaitaraṇīyam anu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३) दैन्यम्-- दुःख-त्रासापराधाद्यैर् अनौर्जित्यं तु दीनता । चाटु-कृन्-मान्द्य-मालिन्य-चिन्ताङ्ग-जडिमादि-कृत्

atha (3) dainyam-- duḥkha-trāsāparādhādyair anaurjityaṃ tu dīnatā | cāṭu-kṛn-māndya-mālinya-cintāṅga-jaḍimādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दुःखेन, यथा श्री-दशमे (१०।५१।५७)-- चिरम् इह वृजिनार्तस् तप्यमानो ऽनुतापैर् अवितृष-षड-मित्रो लब्ध-शान्तिः कथङ्चित् । शरणद समुपेतस् त्वत्-पदाब्जं परात्मन्न् अभयम् ऋतम् अशोकं पाहि मापन्नम् ईश

tatra duḥkhena, yathā śrī-daśame (10.51.57)-- ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair avitṛṣa-ṣaḍa-mitro labdha-śāntiḥ kathaṅcit | śaraṇada samupetas tvat-padābjaṃ parātmann abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रासेन, यथा प्रथमे (१।८।१०) -- अभिद्रवति माम् ईश शरस् तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्

trāsena, yathā prathame (1.8.10) -- abhidravati mām īśa śaras taptāyaso vibho | kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपराधेन, यथा श्री-दशमे (१०।१४।१०) -- अतः क्षमस्वाच्युत मे रजो-भुवो ह्य् अजानतस् त्वत्-पृथगीश-मानिनः अजावलेपान्धतमो ऽन्धचक्षुष एषो ऽनुकम्प्यो मयि नाथवान् इति

aparādhena, yathā śrī-daśame (10.14.10) -- ataḥ kṣamasvācyuta me rajo-bhuvo hy ajānatas tvat-pṛthagīśa-māninaḥ ajāvalepāndhatamo 'ndhacakṣuṣa eṣo 'nukampyo mayi nāthavān iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्य-शब्देन लज्जयापि, यथा तत्रैव (१०।२२।१४)-- माऽनयं भोः कृथास् त्वां तु नन्द-गोप-सुतं प्रियम् । जानीमो ऽङ्ग व्रज-श्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः

ādya-śabdena lajjayāpi, yathā tatraiva (10.22.14)-- mā'nayaṃ bhoḥ kṛthās tvāṃ tu nanda-gopa-sutaṃ priyam | jānīmo 'ṅga vraja-ślāghyaṃ dehi vāsāṃsi vepitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (४) म्लानिः-- ओजः सोमात्मकं देहे बल-पुष्टि-कृद् अस्य तु । क्षयाच्छम् आधि-रत्य्-आद्यैर् ग्लानिर् निष्प्राणता मता । कम्पाङ्ग-जाड्य-वैवर्ण्य-कार्श्य-दृग्-भ्रमणादि-कृत्

atha (4) mlāniḥ-- ojaḥ somātmakaṃ dehe bala-puṣṭi-kṛd asya tu | kṣayāccham ādhi-raty-ādyair glānir niṣprāṇatā matā | kampāṅga-jāḍya-vaivarṇya-kārśya-dṛg-bhramaṇādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्रमेण, यथा-- आघूर्णन्-मणि-वलयोज्ज्वल-प्रकोष्ठा गोष्ठान्तर्-मधुरिपु-कीर्ति-नर्तितौष्ठी । लोलाक्षी दधि-कलसं विलोडयन्ती कृष्णाय क्लम-भर-निःस्पृहा बभूव

tatra śrameṇa, yathā-- āghūrṇan-maṇi-valayojjvala-prakoṣṭhā goṣṭhāntar-madhuripu-kīrti-nartitauṣṭhī | lolākṣī dadhi-kalasaṃ viloḍayantī kṛṣṇāya klama-bhara-niḥspṛhā babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- गुम्फितुं निरुपमां वन-स्रजं चारु पुष्प-पटलं विचिन्वती । दुर्गमे क्लम-भरातिदुर्बला कानने क्षणम् अभून् मृगेक्षणा

yathā vā-- gumphituṃ nirupamāṃ vana-srajaṃ cāru puṣpa-paṭalaṃ vicinvatī | durgame klama-bharātidurbalā kānane kṣaṇam abhūn mṛgekṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिना, यथा-- सा रस-व्यतिकरेण विहीना क्षीण-जीवनतयोच्चल-हंसा । माधवाद्य विरहेण तवाम्बा शुष्यति स्म सरसी शुचिनेव

ādhinā, yathā-- sā rasa-vyatikareṇa vihīnā kṣīṇa-jīvanatayoccala-haṃsā | mādhavādya viraheṇa tavāmbā śuṣyati sma sarasī śucineva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्या, यथा रस-सुधाकरे (२।१३फ़्)-- अति-प्रयत्नेन रतान्त-तान्ता कृष्णेन तल्पावरोपिता सा । आलम्ब्य तस्यैव करं करेण ज्योत्स्ना-कृतानन्दम् अलिन्दम् आप

ratyā, yathā rasa-sudhākare (2.13f)-- ati-prayatnena ratānta-tāntā kṛṣṇena talpāvaropitā sā | ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (५) श्रमः-- अध्व-नृत्य-रताद्य्-उत्थः खेदः श्रम इतीर्यते । निद्रा-स्वेदाङ्ग-संमर्द-जृम्भाश्वासादि-भाग् असौ

atha (5) śramaḥ-- adhva-nṛtya-ratādy-utthaḥ khedaḥ śrama itīryate | nidrā-svedāṅga-saṃmarda-jṛmbhāśvāsādi-bhāg asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अध्वनो, यथा-- कृतागसं पुत्रम् अनुव्रजन्ती व्रजाजिरान्तर् व्रज-राज-राज्ञी । परिस्खलत्-कुन्तल-बन्धनेयं बभूव घर्माम्बु-करम्बिताङ्गी

atha adhvano, yathā-- kṛtāgasaṃ putram anuvrajantī vrajājirāntar vraja-rāja-rājñī | pariskhalat-kuntala-bandhaneyaṃ babhūva gharmāmbu-karambitāṅgī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यादेः, यथा-- विस्तीर्योत्तरलित-हारम् अङ्ग-हारं सङ्गीतोन्मुख-मुखरैर् वृतः सुहृद्भिः । अस्विद्यद् विरचित-नन्द-सूनुर् वा कुर्वाणस् तट-भुवि ताण्डवानि रामः

nṛtyādeḥ, yathā-- vistīryottaralita-hāram aṅga-hāraṃ saṅgītonmukha-mukharair vṛtaḥ suhṛdbhiḥ | asvidyad viracita-nanda-sūnur vā kurvāṇas taṭa-bhuvi tāṇḍavāni rāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रताद्, यथा श्री-दशमे (१०।३३।२०)-- तासाम् अतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः । प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना

ratād, yathā śrī-daśame (10.33.20)-- tāsām ativihāreṇa śrāntānāṃ vadanāni saḥ | prāmṛjat karuṇaḥ premṇā śantamenāṅga pāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (६) मदः-- विवेक-हर उल्लासो मदः स द्वि-विधो मतः । मधु-पान-भवो ऽनङ्ग-विक्रिया-भर-जो ऽपि च । गत्य्-अङ्ग-वाणी-स्खलन-दृग्-घूर्णा-रक्तिमादि-कृत्

atha (6) madaḥ-- viveka-hara ullāso madaḥ sa dvi-vidho mataḥ | madhu-pāna-bhavo 'naṅga-vikriyā-bhara-jo 'pi ca | gaty-aṅga-vāṇī-skhalana-dṛg-ghūrṇā-raktimādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मधु-पान-भवो, यथा ललित-माधवे (५।४१)-- बिले क्व नु विलिल्यिरे नृप-पिपीलिकाः पीडिताः पिनस्मि जगद्-अण्डकं ननु हरिः क्रुधं धास्यति । शची-गृह-कुरङ्ग रे हससि किं त्वम् इत्य् उन्नदन्न् उदेति मद-डम्बर-स्खलित-चूडम् अग्रे हली

tatra madhu-pāna-bhavo, yathā lalita-mādhave (5.41)-- bile kva nu vililyire nṛpa-pipīlikāḥ pīḍitāḥ pinasmi jagad-aṇḍakaṃ nanu hariḥ krudhaṃ dhāsyati | śacī-gṛha-kuraṅga re hasasi kiṃ tvam ity unnadann udeti mada-ḍambara-skhalita-cūḍam agre halī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा प्राचाम् *पुरुषोत्तम-देवस्य। स्र्क् १२७, स्क्म् २३८। -- भ-भ-भ्रमति मेदिनी ल-ल-लन्दते चन्द्रमाः कृ-कृष्ण ववद द्रुतं ह-ह-हसन्ति किं वृष्णयः । सिसीधु मु-मु-मुञ्च मे प-प-प-पान-पात्रे स्थितः मद-स्खलितम् आलपन् हल-धरः श्रियः वः क्रियात्

yathā vā prācām *Puruṣottama-devasya. SRK 127, SKM 238. -- bha-bha-bhramati medinī la-la-landate candramāḥ kṛ-kṛṣṇa vavada drutaṃ ha-ha-hasanti kiṃ vṛṣṇayaḥ | sisīdhu mu-mu-muñca me pa-pa-pa-pāna-pātre sthitaḥ mada-skhalitam ālapan hala-dharaḥ śriyaḥ vaḥ kriyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमस् तु मदाच् छेते मध्यो हसति पायति । कनिष्ठः क्रोशति स्वैरं पुरुषं वक्ति रोदिति

uttamas tu madāc chete madhyo hasati pāyati | kaniṣṭhaḥ krośati svairaṃ puruṣaṃ vakti roditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदो ऽपि त्रि-विधः प्रोक्तस् तरुणादि-प्रभेदतः । अत्र नात्युपयोगित्वाद् विस्तार्य न हि वर्णितः

mado 'pi tri-vidhaḥ proktas taruṇādi-prabhedataḥ | atra nātyupayogitvād vistārya na hi varṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनङ्ग-विक्रिया-भरजो, यथा-- व्रजपति-सुतम् अग्रे विक्ष्य भुग्नीभवद्-भ्रूर् भ्रमति हसति रोदित्य् आस्यम् अन्तर्दधाति । प्रलपति मुहुर् आलीं वन्दते पश्य वृन्दे नव-मदन-मदान्धा हन्त गान्धर्विकेयम्

anaṅga-vikriyā-bharajo, yathā-- vrajapati-sutam agre vikṣya bhugnībhavad-bhrūr bhramati hasati rodity āsyam antardadhāti | pralapati muhur ālīṃ vandate paśya vṛnde nava-madana-madāndhā hanta gāndharvikeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (७) गर्वः-- सौभाग्य-रूप-तारुण्य-गुण-सर्वोत्तमाश्रयैः । इष्ट-लाभादिना चान्य-हेलनं गर्व ईर्यते

atha (7) garvaḥ-- saubhāgya-rūpa-tāruṇya-guṇa-sarvottamāśrayaiḥ | iṣṭa-lābhādinā cānya-helanaṃ garva īryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सोल्लुण्ठ-वचनं लीलानुत्तर-दायिता । स्वाङ्गेक्षा निह्नवो ऽन्यस्य वचनाश्रवणादयः

atra solluṇṭha-vacanaṃ līlānuttara-dāyitā | svāṅgekṣā nihnavo 'nyasya vacanāśravaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सौभाग्येन, यथा श्री-कृष्ण-कर्णामृते (३।९३)-- हस्तम् उत्क्षिप्य यातो ऽसि बलात् कृष्ण किम् अद्भुतम् । हृदयाद् यदि निर्यासि पौरुषं गणयामि ते

tatra saubhāgyena, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (3.93)-- hastam utkṣipya yāto 'si balāt kṛṣṇa kim adbhutam | hṛdayād yadi niryāsi pauruṣaṃ gaṇayāmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूप-तारुण्येन, यथा-- यस्याः स्वभाव-मधुरां परिषेव्य मूर्तिं धन्या बभूव नितराम् अपि यौवन-श्रीः । सेयं त्वयि व्रज-वधू-शत-भुक्त-मुक्ते दृक्-पातम् आचरतु कृष्ण कथं सखी मे

rūpa-tāruṇyena, yathā-- yasyāḥ svabhāva-madhurāṃ pariṣevya mūrtiṃ dhanyā babhūva nitarām api yauvana-śrīḥ | seyaṃ tvayi vraja-vadhū-śata-bhukta-mukte dṛk-pātam ācaratu kṛṣṇa kathaṃ sakhī me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणेन, यथा-- गुम्फन्तु गोपाः कुसुमैः सुगन्धिभिर् दामानि कामं धृत-रामणीयकैः । निधास्यते किन्तु स-तृष्णम् अग्रतः कृष्णो मदीयां हृदि विस्मितः स्रजम्

guṇena, yathā-- gumphantu gopāḥ kusumaiḥ sugandhibhir dāmāni kāmaṃ dhṛta-rāmaṇīyakaiḥ | nidhāsyate kintu sa-tṛṣṇam agrataḥ kṛṣṇo madīyāṃ hṛdi vismitaḥ srajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वोत्तमाश्रयेण, यथा श्री-दशमे (१०।२।३३) तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्ध-सौहृदाः त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकप-मूर्धसु प्रभो

sarvottamāśrayeṇa, yathā śrī-daśame (10.2.33) tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapa-mūrdhasu prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्ट-लाभेन, यथा-- वृन्दावनेन्द्र भवतः परमं प्रसादम् आसाद्य नन्दित-मतिर् मुहुर् उद्धतो ऽस्मि । आशंसते मुनि-मनोरथ-वृत्ति-मृग्यां वैकुण्ठ-नाथ-करुणाम् अपि नाद्य चेतः

iṣṭa-lābhena, yathā-- vṛndāvanendra bhavataḥ paramaṃ prasādam āsādya nandita-matir muhur uddhato 'smi | āśaṃsate muni-manoratha-vṛtti-mṛgyāṃ vaikuṇṭha-nātha-karuṇām api nādya cetaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (८) शङ्का-- स्वीय-चौर्यापराधादेः पर-क्रौर्यादितस् तथा । स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं यत् तु सा शङ्केत्य् अभिधीयते । अत्रास्य-शोष-वैवर्ण्य-दिक्-प्रेक्षा-लीनतादयः

atha (8) śaṅkā-- svīya-cauryāparādhādeḥ para-krauryāditas tathā | svāniṣṭotprekṣaṇaṃ yat tu sā śaṅkety abhidhīyate | atrāsya-śoṣa-vaivarṇya-dik-prekṣā-līnatādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चौर्याद्, यथा-- स-तर्णकं डिम्भ-कदम्बकं हरन् स-दम्भम् अम्भोरुह-सम्भवस् तदा । तिरोभविष्यन् हरितश् चलेक्षणैर् अष्टाभिर् अष्टौ हरितः समीक्षते

tatra cauryād, yathā-- sa-tarṇakaṃ ḍimbha-kadambakaṃ haran sa-dambham ambhoruha-sambhavas tadā | tirobhaviṣyan haritaś calekṣaṇair aṣṭābhir aṣṭau haritaḥ samīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- स्यमन्तकं हन्त वमन्तम् अर्थं निह्नुत्य दूरे यद् अहं प्रयातः । अवद्यम् अद्यापि तद् एव कर्म शर्माणि चित्ते मम निर्भिनत्ति

yathā vā-- syamantakaṃ hanta vamantam arthaṃ nihnutya dūre yad ahaṃ prayātaḥ | avadyam adyāpi tad eva karma śarmāṇi citte mama nirbhinatti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपराधाद्, यथा-- तद्-अवधि मलिनो ऽसि नन्द-गोष्ठे यद्-अवधि वृष्टिम् अचीकरः शचीश । शृणु हितम् अभितः प्रपद्य कृष्णं श्रियम् अविशङ्कम् अलङ्कुरु त्वम् ऐन्द्रीम्

aparādhād, yathā-- tad-avadhi malino 'si nanda-goṣṭhe yad-avadhi vṛṣṭim acīkaraḥ śacīśa | śṛṇu hitam abhitaḥ prapadya kṛṣṇaṃ śriyam aviśaṅkam alaṅkuru tvam aindrīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-क्रौर्येण, यथा पद्यावल्याम् (३३१)-- प्रथयति न तथा ममार्तिम् उच्चैः सहचरि वल्लव-चन्द्र-विप्रयोगः । कटुभिर् असुर-मण्डलैः परीते दनुजपतेर् नगरे यथास्य वासः

para-krauryeṇa, yathā padyāvalyām (331)-- prathayati na tathā mamārtim uccaiḥ sahacari vallava-candra-viprayogaḥ | kaṭubhir asura-maṇḍalaiḥ parīte danujapater nagare yathāsya vāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्का तु प्रवर-स्त्रीणां भीरुत्वाद् भय-कृद् भवेत्

śaṅkā tu pravara-strīṇāṃ bhīrutvād bhaya-kṛd bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (९) त्रासः-- त्रासः क्षोभो हृदि तडिद्-घोर-सत्त्वोग्र-निस्वनैः । पार्श्वस्थालम्ब-रोमाञ्च-कम्प-स्तम्भ-भ्रमादि-कृत्

atha (9) trāsaḥ-- trāsaḥ kṣobho hṛdi taḍid-ghora-sattvogra-nisvanaiḥ | pārśvasthālamba-romāñca-kampa-stambha-bhramādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तडिता, यथा-- बाढं निविडया सद्यस् तडिता ताडितेक्षणः । रक्ष कृष्णेति चुक्रोश को ऽपि गोपी-स्तनन्धयः

tatra taḍitā, yathā-- bāḍhaṃ niviḍayā sadyas taḍitā tāḍitekṣaṇaḥ | rakṣa kṛṣṇeti cukrośa ko 'pi gopī-stanandhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोर-सत्त्वेन, यथा-- अदूरम् आसेदुषि वल्लवाङ्गना स्वं पुङ्गवीकृत्य सुरारि-पुङ्गवे । कृष्ण-भ्रमेणाशु तरङ्गद्-अङ्गिका तमालम् आलिङ्ग्य बभूव निश्चला

ghora-sattvena, yathā-- adūram āseduṣi vallavāṅganā svaṃ puṅgavīkṛtya surāri-puṅgave | kṛṣṇa-bhrameṇāśu taraṅgad-aṅgikā tamālam āliṅgya babhūva niścalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उग्र-निस्वनेन, यथा-- आकर्ण्य कर्ण-पदवी-विपदं यशोदा विस्फूर्जितं दिशि दिशि प्रकटं वृकाणाम् । यामान् निकाम-चतुरा चतुरः स्व-पुत्रं सा नेत्र-चत्वर-चरं चिरम् आचचार

ugra-nisvanena, yathā-- ākarṇya karṇa-padavī-vipadaṃ yaśodā visphūrjitaṃ diśi diśi prakaṭaṃ vṛkāṇām | yāmān nikāma-caturā caturaḥ sva-putraṃ sā netra-catvara-caraṃ ciram ācacāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रोत्कम्पी मनः-कम्पः सहसा त्रास उच्यते । पूर्वापर-विचारोत्थं भयं त्रासात् पृथग् भवेत्

gātrotkampī manaḥ-kampaḥ sahasā trāsa ucyate | pūrvāpara-vicārotthaṃ bhayaṃ trāsāt pṛthag bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१०) आवेगः-- चित्तस्य सम्भ्रमो यः स्याद् आवेगो ऽयं स चाष्टधा । प्रियाप्रियानल-मरुद्-वर्षोत्पात-गजारितः

atha (10) āvegaḥ-- cittasya sambhramo yaḥ syād āvego 'yaṃ sa cāṣṭadhā | priyāpriyānala-marud-varṣotpāta-gajāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियोत्थे पुलकः सान्त्वं चापल्याभ्युद्गमादयः । अप्रियोत्थे तु भू-पात-विक्रोश-भ्रमणादयः

priyotthe pulakaḥ sāntvaṃ cāpalyābhyudgamādayaḥ | apriyotthe tu bhū-pāta-vikrośa-bhramaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यत्यस्त-गति-कम्पाक्षि-मीलनास्रादयो ऽग्निजे । वातजे ऽजावृति-क्षिप्र-गति-दृङ्-मार्जनादयः

vyatyasta-gati-kampākṣi-mīlanāsrādayo 'gnije | vātaje 'jāvṛti-kṣipra-gati-dṛṅ-mārjanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्टिजो धावन-च्छत्र-गात्र-सङ्कोचनादि-कृत् । औत्पाते मुख-वैवर्ण्य-विस्मयो ऽकण्ठितादयः

vṛṣṭijo dhāvana-cchatra-gātra-saṅkocanādi-kṛt | autpāte mukha-vaivarṇya-vismayo 'kaṇṭhitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाजे पलायनोत्कम्प-त्रास-पृष्ठेक्षणादयः । अरिजो वर्म-शस्त्रादि-ग्रहापसरणादिकृत्

gāje palāyanotkampa-trāsa-pṛṣṭhekṣaṇādayaḥ | arijo varma-śastrādi-grahāpasaraṇādikṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रिय-दर्शनजो, यथा-- प्रेक्ष्य वृन्दावनात् पुत्रम् आयान्तं प्रस्नुत-स्तनी । सङ्कुला पुलकैर् आसीद् आकुला गोकुलेश्वरी

atra priya-darśanajo, yathā-- prekṣya vṛndāvanāt putram āyāntaṃ prasnuta-stanī | saṅkulā pulakair āsīd ākulā gokuleśvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रिय-श्रवणजो, यथा श्री-दशमे (१०।२३।१८)-- श्रुत्वाच्युतम् उपायातं नित्यं तद्-दर्शनोत्सुकाः । तत्-कथाक्षिप्त-मनसो बभूवुर् जात-सम्भ्रमाः

priya-śravaṇajo, yathā śrī-daśame (10.23.18)-- śrutvācyutam upāyātaṃ nityaṃ tad-darśanotsukāḥ | tat-kathākṣipta-manaso babhūvur jāta-sambhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रिय-दर्शनजो, यथा-- किम् इदं किम् इदं किम् एतद् उच्चैर् इति घोर-ध्वनि-घूर्णिता लपन्ती । निशि वक्षति वीक्ष्य पूतनायास् तनयं भ्राम्यति सम्भ्रमाद् यशोदा

apriya-darśanajo, yathā-- kim idaṃ kim idaṃ kim etad uccair iti ghora-dhvani-ghūrṇitā lapantī | niśi vakṣati vīkṣya pūtanāyās tanayaṃ bhrāmyati sambhramād yaśodā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रिय-श्रवणजो, यथा-- निशम्य पुत्रं क्रटतोस् तटान्ते महीजयोर् मध्यगम् ऊर्ध्व-नेत्रा । आभीर-राज्ञी हृदि सम्भ्रमेण बिद्धा विधेयं न विदाञ्चकार

apriya-śravaṇajo, yathā-- niśamya putraṃ kraṭatos taṭānte mahījayor madhyagam ūrdhva-netrā | ābhīra-rājñī hṛdi sambhrameṇa biddhā vidheyaṃ na vidāñcakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निजो, यथा-- धीर् व्यग्राजनि नः समस्त-सुहृदां तां प्राण-रक्षा-मणिं गव्या गौरवतः समीक्ष्य निविडे तिष्ठन्तम् अन्तर्-वने । वह्निः पश्य शिखण्ड-शेखर खरं मुञ्चन्न् अखण्ड-ध्वनिं दीर्घाभिः सुर-दीर्घिकाम्बु-लहरीम् अर्चिभिर् आचामति

agnijo, yathā-- dhīr vyagrājani naḥ samasta-suhṛdāṃ tāṃ prāṇa-rakṣā-maṇiṃ gavyā gauravataḥ samīkṣya niviḍe tiṣṭhantam antar-vane | vahniḥ paśya śikhaṇḍa-śekhara kharaṃ muñcann akhaṇḍa-dhvaniṃ dīrghābhiḥ sura-dīrghikāmbu-laharīm arcibhir ācāmati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातजो, यथा-- पांशु-प्रारब्ध-केतौ बृहद्-अटवि-कुटोन्माथि-शौटीर्य-पुञ्जे भाण्डीरोद्दण्ड-शाखा-भुज-ततिषु गते ताण्डवाचार्य-चर्याम् । वात-व्राते करीषङ्-कषतर-शिखरे शार्करे झात्करिष्णौ क्षौण्याम् अप्रेक्ष्य पुत्रं व्रजपति-गृहिणी पश्य सम्बम्भ्रमीति

vātajo, yathā-- pāṃśu-prārabdha-ketau bṛhad-aṭavi-kuṭonmāthi-śauṭīrya-puñje bhāṇḍīroddaṇḍa-śākhā-bhuja-tatiṣu gate tāṇḍavācārya-caryām | vāta-vrāte karīṣaṅ-kaṣatara-śikhare śārkare jhātkariṣṇau kṣauṇyām aprekṣya putraṃ vrajapati-gṛhiṇī paśya sambambhramīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षजो, यथा श्री-दशमे (१०।२५।११)-- अत्यासारातिवातेन पशवो जात-वेपनाः । गोपा गोप्यश् च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः

varṣajo, yathā śrī-daśame (10.25.11)-- atyāsārātivātena paśavo jāta-vepanāḥ | gopā gopyaś ca śītārtā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- समम् उरु-करकाभिर् दन्ति-शुण्डा-सपिण्डाः प्रतिदिशम् इह गोष्ठे वृष्टि-धाराः पतन्ति । अजनिषत युवानो ऽप्य् आकुलास् त्वं तु बालः स्फुटम् असि तद्-अगारान् मा स्म भूर् निर्यियासुः

yathā vā-- samam uru-karakābhir danti-śuṇḍā-sapiṇḍāḥ pratidiśam iha goṣṭhe vṛṣṭi-dhārāḥ patanti | ajaniṣata yuvāno 'py ākulās tvaṃ tu bālaḥ sphuṭam asi tad-agārān mā sma bhūr niryiyāsuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पातजो, यथा-- क्षितिर् अतिविपुला टलत्य् अकस्माद् उपरि घुरन्ति च हन्त घोरम् उल्काः । मम शिशुर् अहि-दूषितार्क-पुत्री- तटम् अटतीत्य् अधुना किम् अत्र कुर्याम्

utpātajo, yathā-- kṣitir ativipulā ṭalaty akasmād upari ghuranti ca hanta ghoram ulkāḥ | mama śiśur ahi-dūṣitārka-putrī- taṭam aṭatīty adhunā kim atra kuryām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाजो, यथा-- अपसरापसर त्वरया गुरुर् मुदिर-सुन्दर हे पुरतः करी । म्रदिम-वीक्षणतस् तव नश् चलं हृदयम् आविजते पुर-योषिताम्

gājo, yathā-- apasarāpasara tvarayā gurur mudira-sundara he purataḥ karī | mradima-vīkṣaṇatas tava naś calaṃ hṛdayam āvijate pura-yoṣitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजेन दुष्ट-सत्त्वो ऽन्यः पश्व्-आदिर् उपलक्ष्यते

gajena duṣṭa-sattvo 'nyaḥ paśv-ādir upalakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- चण्डांशोस् तुरगान् सटाग्र-नटनैर् आहत्य विद्रावयन् द्राग् अन्धङ्करणः सुरेन्द्र-सुदृशां गोष्ठोद्धूतैः पांशुभिः । प्रत्यासीदतु मत्-पुरः सुर-रिपुर् गर्वान्धम् अर्वाकृतिर् द्रगिष्ठे मुहुर् अत्र जाग्रति भुजे व्यग्रासि मातः कथम्

yathā vā-- caṇḍāṃśos turagān saṭāgra-naṭanair āhatya vidrāvayan drāg andhaṅkaraṇaḥ surendra-sudṛśāṃ goṣṭhoddhūtaiḥ pāṃśubhiḥ | pratyāsīdatu mat-puraḥ sura-ripur garvāndham arvākṛtir dragiṣṭhe muhur atra jāgrati bhuje vyagrāsi mātaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिजो, यथा ललित-माधवे (२।२९)-- स्थूलस् ताल-भुजान् नतिर् गिरितटी-वक्षाः क्व यक्षाधमः क्वायं बाल-तमाल-कन्दल-मृदुः कन्दर्प-कान्तः शिशुः । नास्त्य् अन्यः सह-कारिता-पटुर् इह प्राणी न जानीमहे हा गोष्ठेश्वरि कीदृग् अद्य तपसां पाकस् तवोन्मीलति

arijo, yathā lalita-mādhave (2.29)-- sthūlas tāla-bhujān natir giritaṭī-vakṣāḥ kva yakṣādhamaḥ kvāyaṃ bāla-tamāla-kandala-mṛduḥ kandarpa-kāntaḥ śiśuḥ | nāsty anyaḥ saha-kāritā-paṭur iha prāṇī na jānīmahe hā goṣṭheśvari kīdṛg adya tapasāṃ pākas tavonmīlati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा तत्रैव (५।३०)-- सप्तिः सप्ती रथ इह रथः कुञ्जरो मे तूणस् तूणो धनुर् उत धनुर् भोः कृपाणी कृपाणी । का भीः का भीर् अयम् अयम् अहं हा त्वरध्वं त्वरध्वं राज्ञः पुत्री बत हृत-हृता कामिना वल्लवेन

yathā vā tatraiva (5.30)-- saptiḥ saptī ratha iha rathaḥ kuñjaro me tūṇas tūṇo dhanur uta dhanur bhoḥ kṛpāṇī kṛpāṇī | kā bhīḥ kā bhīr ayam ayam ahaṃ hā tvaradhvaṃ tvaradhvaṃ rājñaḥ putrī bata hṛta-hṛtā kāminā vallavena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेगाभास एवायं पराश्रयतापि चेत् । नायकोत्कर्ष-बोधाय तथाप्य् अत्र निदर्शितः

āvegābhāsa evāyaṃ parāśrayatāpi cet | nāyakotkarṣa-bodhāya tathāpy atra nidarśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (११) उन्मादः-- उन्मादो हृद्-भ्रमः प्रौढानन्दापद्-विरहादिजः

atha (11) unmādaḥ-- unmādo hṛd-bhramaḥ prauḍhānandāpad-virahādijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राट्ट-हासो नटनं सङ्गीतं व्यर्थ-चेष्टितम् । प्रलाप-धावन-क्रोश-विपरीत-क्रियादयः

atrāṭṭa-hāso naṭanaṃ saṅgītaṃ vyartha-ceṣṭitam | pralāpa-dhāvana-krośa-viparīta-kriyādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रौढानन्दाद्, यथा कर्णामृते (२।२५)-- राधा पुनातु जगद् अच्युत-दत्त-चित्ता मन्थानकं विदधती दधि-रिक्त-पात्रे । यस्याः स्तन-स्तवक-चञ्चल-लोचनालिर् देवो ऽपि रुद्ध-हृदयो धवलं दुदोह

tatra prauḍhānandād, yathā karṇāmṛte (2.25)-- rādhā punātu jagad acyuta-datta-cittā manthānakaṃ vidadhatī dadhi-rikta-pātre | yasyāḥ stana-stavaka-cañcala-locanālir devo 'pi ruddha-hṛdayo dhavalaṃ dudoha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपदो, यथा-- पशून् अपि कृताञ्जलिर् नमति मान्त्रिका इत्य् अलं तरून् अपि चिकित्सका इति विषौषधं पृच्छति । ह्रदं भुजग-भैरवं हरि हरि प्रविष्टे हरौ व्रजेन्द्र-गृहिणी मुहुर् भ्रम-मयीम् अवस्थां गता

āpado, yathā-- paśūn api kṛtāñjalir namati māntrikā ity alaṃ tarūn api cikitsakā iti viṣauṣadhaṃ pṛcchati | hradaṃ bhujaga-bhairavaṃ hari hari praviṣṭe harau vrajendra-gṛhiṇī muhur bhrama-mayīm avasthāṃ gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरहाद्, यथा श्री-दशमे (१०।३०।४)-- गायन्त्य उच्चैर् अमुम् एव संहता विचिक्युर् उन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुर् आकाशवद् अन्तरं बहिर् भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन्

virahād, yathā śrī-daśame (10.30.4)-- gāyantya uccair amum eva saṃhatā vicikyur unmattakavad vanād vanam | papracchur ākāśavad antaraṃ bahir bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादः पृथग् उक्तो ऽयं व्याधिष्व् अन्तर्भवन्न् अपि । यत् तत्र विप्रलम्भादौ वैचित्रीं कुरुते पराम्

unmādaḥ pṛthag ukto 'yaṃ vyādhiṣv antarbhavann api | yat tatra vipralambhādau vaicitrīṃ kurute parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिरूढे महा-भावे मोहनत्वम् उपागते । अवस्थान्तरम् आप्तो ऽसौ दिव्योन्माद इतीर्यते

adhirūḍhe mahā-bhāve mohanatvam upāgate | avasthāntaram āpto 'sau divyonmāda itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१२) अपस्मारः-- दुःखोत्थ-धातु-वैषम्याद्य्-उद्भूतश् चित्त-विप्लवः । अपस्मारो ऽत्र पतनं धावनास्फोटन-भ्रमाः । कम्पः फेन-स्रुतिर् बाहु-क्षेपण-विक्रोशनादयः

atha (12) apasmāraḥ-- duḥkhottha-dhātu-vaiṣamyādy-udbhūtaś citta-viplavaḥ | apasmāro 'tra patanaṃ dhāvanāsphoṭana-bhramāḥ | kampaḥ phena-srutir bāhu-kṣepaṇa-vikrośanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- फेनायते प्रतिपदं क्षिपते भुजोर्मिम् आघूर्णते लुठति कुजति लीयते च । अम्बा तवाद्य विरहे चिरम् अम्बुराज- बेलेव वृष्णि-तिलक व्रज-राज-राज्ञी

yathā-- phenāyate pratipadaṃ kṣipate bhujormim āghūrṇate luṭhati kujati līyate ca | ambā tavādya virahe ciram amburāja- beleva vṛṣṇi-tilaka vraja-rāja-rājñī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- श्रुत्वा हन्त हतं त्वया यदु-कुलोत्तंसात्र कंसासुरं दैत्यस् तस्य सुहृत्तमः परिणतिं घोरां गतः काम् अपि । लाला-फेन-कदम्ब-चुम्बित-मुख-प्रान्तस् तरङ्गद्-भुजो घूर्णन्न् अर्णव-सीम्नि मण्डलतया भ्राम्यन् न विश्राम्यति

yathā vā-- śrutvā hanta hataṃ tvayā yadu-kulottaṃsātra kaṃsāsuraṃ daityas tasya suhṛttamaḥ pariṇatiṃ ghorāṃ gataḥ kām api | lālā-phena-kadamba-cumbita-mukha-prāntas taraṅgad-bhujo ghūrṇann arṇava-sīmni maṇḍalatayā bhrāmyan na viśrāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादवद् इह व्याधि-विशेषो ऽप्य् एष वर्णितः । परां भयानकाभासे यत् करोति चमत्कृतिम्

unmādavad iha vyādhi-viśeṣo 'py eṣa varṇitaḥ | parāṃ bhayānakābhāse yat karoti camatkṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१३) व्याधिः-- दोषोद्रेक-वियोगाद्यैर् व्याधयो ये ज्वरादयः । इह तत्-प्रभवो भावो व्याधिर् इत्य् अभिधीयते । अत्र स्तम्भः श्लथाङ्गत्व-श्वासोत्ताप-क्लमादयः

atha (13) vyādhiḥ-- doṣodreka-viyogādyair vyādhayo ye jvarādayaḥ | iha tat-prabhavo bhāvo vyādhir ity abhidhīyate | atra stambhaḥ ślathāṅgatva-śvāsottāpa-klamādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- तव चिर-विरहेण प्राप्य पीडाम् इदानीं दधद्-उरु-जडिमानि ध्मापितान्य् अङ्गकानि । श्वसित-पवन-धाटी-घट्टित-घ्राण-वाटं लुठति धरणि-पृष्ठे गोष्ठ-वाटी-कुटुम्बम्

yathā-- tava cira-viraheṇa prāpya pīḍām idānīṃ dadhad-uru-jaḍimāni dhmāpitāny aṅgakāni | śvasita-pavana-dhāṭī-ghaṭṭita-ghrāṇa-vāṭaṃ luṭhati dharaṇi-pṛṣṭhe goṣṭha-vāṭī-kuṭumbam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१४) मोहः-- मोहो हृन्-मूढता हर्षाद् विश्लेषाद् भयतस् तथा । विषादादेश् च तत्र स्याद् देहस्य पतनं भुवि । शून्येन्द्रियत्वं भ्रमणं तथा निश्चेष्टता-मयः

atha (14) mohaḥ-- moho hṛn-mūḍhatā harṣād viśleṣād bhayatas tathā | viṣādādeś ca tatra syād dehasya patanaṃ bhuvi | śūnyendriyatvaṃ bhramaṇaṃ tathā niśceṣṭatā-mayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (१०।१२।४४)-- इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः । कृच्छ्रात् पुनर् लब्ध-बहिर्-दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तमम्

tatra harṣād, yathā śrī-daśame (10.12.44)-- itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ | kṛcchrāt punar labdha-bahir-dṛśiḥ śanaiḥ pratyāha taṃ bhāgavatottamottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- निरुच्छ्वसित-रीतयो विघटिताक्षिप-क्ष्म-क्रिया निरीह-निखिलेन्द्रियाः प्रतिनिवृत्त-चिद्-वृत्तयः । अवेक्ष्य कुरु-मण्डले रहसि पुण्डरीकेक्षणं व्रजाम्बुज-दृशो ऽभजन् कनक-शालभञ्जी-श्रियम्

yathā vā-- nirucchvasita-rītayo vighaṭitākṣipa-kṣma-kriyā nirīha-nikhilendriyāḥ pratinivṛtta-cid-vṛttayaḥ | avekṣya kuru-maṇḍale rahasi puṇḍarīkekṣaṇaṃ vrajāmbuja-dṛśo 'bhajan kanaka-śālabhañjī-śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्लेषाद्, यथा हंसदूते (४)-- कदाचित् खेदाग्निं विघटयितुम् अन्तर्-गतम् असौ सहालीभिर् लेभे तरलित-मना यामुन-तटीम् । चिराद् अस्याश् चित्तं परिचित-कुटीर-कलनाद् अवस्था तस्तार स्फुटम् अथ सुषुप्तेः प्रिय-सखी

viśleṣād, yathā haṃsadūte (4)-- kadācit khedāgniṃ vighaṭayitum antar-gatam asau sahālībhir lebhe taralita-manā yāmuna-taṭīm | cirād asyāś cittaṃ paricita-kuṭīra-kalanād avasthā tastāra sphuṭam atha suṣupteḥ priya-sakhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयाद्, यथा-- मुकुन्दम् आविष्कृत-विश्व-रूपं निरूपयन् वानर-वर्य-केतुः । करारविन्दात् पुरतः स्खलन्तं न गाण्डीवं खण्डित-धीर् विवेद

bhayād, yathā-- mukundam āviṣkṛta-viśva-rūpaṃ nirūpayan vānara-varya-ketuḥ | karāravindāt purataḥ skhalantaṃ na gāṇḍīvaṃ khaṇḍita-dhīr viveda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादाद्, यथा श्री-दशमे (१०।११।४९)-- कृष्णं महा-बक-ग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयो ऽर्भकाः । बभूवुर् इन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

viṣādād, yathā śrī-daśame (10.11.49)-- kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo 'rbhakāḥ | babhūvur indriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यान्यत्रात्म-पर्यन्ते स्यात् सर्वत्रैव मूढता । कृष्ण-स्फूर्ति-विशेषस् तु न कदाप्य् अत्र लीयते

asyānyatrātma-paryante syāt sarvatraiva mūḍhatā | kṛṣṇa-sphūrti-viśeṣas tu na kadāpy atra līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१५) मृतिः-- विषाद-व्याधि-सन्त्रास-सम्प्रहार-क्लमादिभिः । प्राण-त्यागो मृतिस् तस्याम् अव्यक्ताक्षर-भाषणम् । विवर्ण-गात्रता-श्वास-मान्द्य-हिक्कादयः क्रियाः

atha (15) mṛtiḥ-- viṣāda-vyādhi-santrāsa-samprahāra-klamādibhiḥ | prāṇa-tyāgo mṛtis tasyām avyaktākṣara-bhāṣaṇam | vivarṇa-gātratā-śvāsa-māndya-hikkādayaḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- अनुल्लास-श्वासा मुहुर् असरलोत्तानित-दृशो विवृण्वन्तः काये किम् अपि नव-वैवर्ण्यम् अभितः । हरेर् नामाव्यक्तीकृतम् अलघु-हिक्का-लहरीभिः प्रजल्पन्तः प्राणान् जहति मथुरायां सुकृतिनः

yathā-- anullāsa-śvāsā muhur asaralottānita-dṛśo vivṛṇvantaḥ kāye kim api nava-vaivarṇyam abhitaḥ | harer nāmāvyaktīkṛtam alaghu-hikkā-laharībhiḥ prajalpantaḥ prāṇān jahati mathurāyāṃ sukṛtinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- विरमद्-अलघु-कण्ठोद्घोष-घुत्कार-चक्रा क्षण-विघटित-ताम्यद्-दृष्टि-खद्योत-दीप्तिः । हरि-मिहिर-निपीत-प्राण-गाढान्धकारा क्षयम् अगमद् अकस्मात् पूतना काल-रात्रिः

yathā vā-- viramad-alaghu-kaṇṭhodghoṣa-ghutkāra-cakrā kṣaṇa-vighaṭita-tāmyad-dṛṣṭi-khadyota-dīptiḥ | hari-mihira-nipīta-prāṇa-gāḍhāndhakārā kṣayam agamad akasmāt pūtanā kāla-rātriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायो ऽत्र मरणात् पूर्वा चित्त-वृत्तिर् मृतिर् मता । मृतिर् अत्रानुभावः स्याद् इति केनचिद् उच्यते । किन्तु नायक-वीर्यार्थं शत्रौ मरणम् उच्यते

prāyo 'tra maraṇāt pūrvā citta-vṛttir mṛtir matā | mṛtir atrānubhāvaḥ syād iti kenacid ucyate | kintu nāyaka-vīryārthaṃ śatrau maraṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१६) आलस्यम्-- सामर्थ्यस्यापि सद्-भावे क्रियानुन्मुखता हि या । तृप्ति-श्रमादि-सम्भूता तद्-आलस्यम् उदीर्यते

atha (16) ālasyam-- sāmarthyasyāpi sad-bhāve kriyānunmukhatā hi yā | tṛpti-śramādi-sambhūtā tad-ālasyam udīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राङ्ग-भजो जृम्भा च क्रिया द्वेषो ऽक्षि-मर्दनम् । शय्यासनैक-प्रियता तन्द्रा-निद्रादयो ऽपि च

atrāṅga-bhajo jṛmbhā ca kriyā dveṣo 'kṣi-mardanam | śayyāsanaika-priyatā tandrā-nidrādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तृप्तेर्, यथा-- विप्राणां नस् तथा तृप्तिर् आसीद् गोवर्धनोत्सवे । नाशीर्वादे ऽपि गोपेन्द्र यथा स्यात् प्रभविष्णुता

tatra tṛpter, yathā-- viprāṇāṃ nas tathā tṛptir āsīd govardhanotsave | nāśīrvāde 'pi gopendra yathā syāt prabhaviṣṇutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमाद्, यथा-- सुष्ठु निःसह-तनुः सुबलो ऽभूत् प्रीतये मम विधाय नियुद्धम् । मोटयन्तम् अभितो निजम् अङ्गं नाहवाय सहसाह्वयताम् अमुम्

śramād, yathā-- suṣṭhu niḥsaha-tanuḥ subalo 'bhūt prītaye mama vidhāya niyuddham | moṭayantam abhito nijam aṅgaṃ nāhavāya sahasāhvayatām amum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१७) जाड्यम्-- जाड्यम् अप्रतिपत्तिः स्याद् इष्टानिष्ठ-श्रुतीक्षणैः । विरहाद्यैश् च तन्-मोहात् पूर्वावस्थापरापि च । अत्रानिमिषता तूष्णीम्-भाव-विस्मरणादयः

atha (17) jāḍyam-- jāḍyam apratipattiḥ syād iṣṭāniṣṭha-śrutīkṣaṇaiḥ | virahādyaiś ca tan-mohāt pūrvāvasthāparāpi ca | atrānimiṣatā tūṣṇīm-bhāva-vismaraṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इष्ट-श्रुत्या, यथा श्री-दशमे (१०।२१।१३)-- गावश् च कृष्णमुख-निर्गत-वेणु-गीत- पीयूषम् उत्तभित-कर्ण-पुटैः पिबन्त्यः । शावाः स्नुत-स्तन-पयः-कवलाः स्म तस्थुर् गोविन्दम् आत्मनि दृशाश्रु-कुलाः स्पृशन्त्यः

tatra iṣṭa-śrutyā, yathā śrī-daśame (10.21.13)-- gāvaś ca kṛṣṇamukha-nirgata-veṇu-gīta- pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ | śāvāḥ snuta-stana-payaḥ-kavalāḥ sma tasthur govindam ātmani dṛśāśru-kulāḥ spṛśantyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिष्ट-श्रुत्या, यथा-- आकलय्य परिवर्तित-गोत्रां केशवस्य गिरम् अर्पित-शल्याम् । बिद्ध-धीर् अधिक-निर्निमिषाक्षी- लक्ष्मणा क्षणम् अवर्तत तूष्णीम्

aniṣṭa-śrutyā, yathā-- ākalayya parivartita-gotrāṃ keśavasya giram arpita-śalyām | biddha-dhīr adhika-nirnimiṣākṣī- lakṣmaṇā kṣaṇam avartata tūṣṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टेक्षणेन, यथा श्री-दशमे (१०।७१।४०)-- गोविन्दं गृहम् आनीय देव-देवेशम् आदृतः । पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमादोपहतो नृपः

iṣṭekṣaṇena, yathā śrī-daśame (10.71.40)-- govindaṃ gṛham ānīya deva-deveśam ādṛtaḥ | pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramādopahato nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिष्टेक्षणेन, यथा तत्रैव (१०।३९।३६)-- यावद् आलक्ष्यते केतुर् यावद् रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः

aniṣṭekṣaṇena, yathā tatraiva (10.39.36)-- yāvad ālakṣyate ketur yāvad reṇū rathasya ca | anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरहेण, यथा-- मुकुन्द विरहेण ते विधुरिताः सखायश् चिराद् अलङ्कृतिभिर् उज्झिता भुवि निविश्य तत्र स्थिताः । स्खलन्-मलिन-वाससः शवल-रुक्ष-गात्र-श्रियः स्फुरन्ति खल-देवल-द्विज-गृहे सुरार्चा इव

viraheṇa, yathā-- mukunda viraheṇa te vidhuritāḥ sakhāyaś cirād alaṅkṛtibhir ujjhitā bhuvi niviśya tatra sthitāḥ | skhalan-malina-vāsasaḥ śavala-rukṣa-gātra-śriyaḥ sphuranti khala-devala-dvija-gṛhe surārcā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१८) व्रीडा-- नवीन-सङ्गमाकार्य-स्तवावज्ञादिना कृता । अधृष्टता भवेद् व्रीडा तत्र मौनं विचिन्तनम् । अवगुण्ठन-भू-लेखौ तथाधोमुखतादयः

atha (18) vrīḍā-- navīna-saṅgamākārya-stavāvajñādinā kṛtā | adhṛṣṭatā bhaved vrīḍā tatra maunaṃ vicintanam | avaguṇṭhana-bhū-lekhau tathādhomukhatādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र नवीन-सङ्गमेन, यथा पद्यावल्याम् (१९८)-- गोविन्दे स्वयम् अकरोः सरोज-नेत्रे प्रेमान्धा वर-वपुर् अर्पणं सखि । कार्पण्यं न कुरु दरावलोक-दाने विक्रीते करिणि किम् अङ्कुशे विवादः

tatra navīna-saṅgamena, yathā padyāvalyām (198)-- govinde svayam akaroḥ saroja-netre premāndhā vara-vapur arpaṇaṃ sakhi | kārpaṇyaṃ na kuru darāvaloka-dāne vikrīte kariṇi kim aṅkuśe vivādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकार्येण, यथा-- त्वम् अवाग् इह मा शिरः कृथा वदनं च त्रपया शची-पते । नय कल्प-तरुं न चेच् छचीं कथम् अग्रे मुखम् ईक्षयिष्यसि

akāryeṇa, yathā-- tvam avāg iha mā śiraḥ kṛthā vadanaṃ ca trapayā śacī-pate | naya kalpa-taruṃ na cec chacīṃ katham agre mukham īkṣayiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तवेन, यथा-- भूरि-साद्गुण्य-भारेण स्तूयमानस्य शौरिणा । उद्धवस्य व्यरोचिष्ट नम्री-भूतं तदा शिरः

stavena, yathā-- bhūri-sādguṇya-bhāreṇa stūyamānasya śauriṇā | uddhavasya vyarociṣṭa namrī-bhūtaṃ tadā śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवज्ञया, यथा हरि-वंशे (२।६७।१९) *इन् च्रितिचल् एदितोन्, अप्पेन्दिx २९। सत्यादेवी-वाक्यम्-- वसन्त-कुसुमैश् चित्रं सदा रैवतकं गिरिम् । प्रिया भूत्वाऽप्रिया भूता कथं द्रक्ष्यामि तं पुनः

avajñayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.19) *In critical editon, appendix 29. satyādevī-vākyam-- vasanta-kusumaiś citraṃ sadā raivatakaṃ girim | priyā bhūtvā'priyā bhūtā kathaṃ drakṣyāmi taṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१९) अवहित्था-- अवहित्थाकार-गुप्तिर् भवेद् भावेन केनचित्

atha (19) avahitthā-- avahitthākāra-guptir bhaved bhāvena kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राङ्गादेः पराभ्यूह-स्थानस्य परिगूहनम् । अन्यत्रेक्षा वृथा-चेष्टा वाग्-भङ्गीत्य्-आदयः क्रियाः

atrāṅgādeḥ parābhyūha-sthānasya parigūhanam | anyatrekṣā vṛthā-ceṣṭā vāg-bhaṅgīty-ādayaḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्-- अनुभाव-पिधानार्थो ऽवहित्थं भाव उच्यते

tathā coktam-- anubhāva-pidhānārtho 'vahitthaṃ bhāva ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.