Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu 2.4

तत्र जैह्म्येन, यथा श्री-दशमे (१०।३२।१५)-- सभाजयित्वा तम् अनङ्ग-दीपनं सहास-लीलेक्षण-विभ्रम-भ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्क-कृताङ्घ्रि-हस्तयोः संस्तुत्य ईषत् कुपिता बभाषिरे

tatra jaihmyena, yathā śrī-daśame (10.32.15)-- sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṃ sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā | saṃsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ saṃstutya īṣat kupitā babhāṣire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाक्षिण्येन, यथा-- सात्राजिती-सदन-सीमनि पारिजाते नीते प्रणीत-महसा मधुसूदनेन । द्राघीय-सीमनि विदर्भ-भुवस् तदेर्ष्यां सौशील्यतः किल न को ऽपि विदाम्बभूव

dākṣiṇyena, yathā-- sātrājitī-sadana-sīmani pārijāte nīte praṇīta-mahasā madhusūdanena | drāghīya-sīmani vidarbha-bhuvas taderṣyāṃ sauśīlyataḥ kila na ko 'pi vidāmbabhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रिया, यथा प्रथमे (१।११।३३)-- तम् आत्मजैर् दृष्टिभिर् अन्तरात्मना दुरन्त-भावाः परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धम् अप्य् आस्रवद् अम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगु-वर्य वैक्लवात्

hriyā, yathā prathame (1.11.33)-- tam ātmajair dṛṣṭibhir antarātmanā duranta-bhāvāḥ parirebhire patim | niruddham apy āsravad ambu netrayor vilajjatīnāṃ bhṛgu-varya vaiklavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जैह्म्य-ह्रीभ्यां, यथा-- का वृषस्यति तं गोष्ठ-भुजङ्गं कुल-पालिका । दूति यत्र स्मृते मूर्तिर् भीत्या रोमाञ्चिता मम

jaihmya-hrībhyāṃ, yathā-- kā vṛṣasyati taṃ goṣṭha-bhujaṅgaṃ kula-pālikā | dūti yatra smṛte mūrtir bhītyā romāñcitā mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौजन्येन, यथा-- गूढा गाभीर्य-सम्पद्भिर् मनो-गह्वर-गर्भगा । प्रौढाप्य् अस्या रतिः कृष्णे दुर्वितर्का परैर् अभूत्

saujanyena, yathā-- gūḍhā gābhīrya-sampadbhir mano-gahvara-garbhagā | prauḍhāpy asyā ratiḥ kṛṣṇe durvitarkā parair abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरवेण, यथा-- गोविन्दे सुबल-मुखैः समं सुहृद्भिः स्मेरास्यैः स्फुटम् इह नर्म निर्मिमाणे । आनम्रीकृत-वदनः प्रमोद-मुग्धो यत्नेन स्मितम् अथ संववार पत्री

gauraveṇa, yathā-- govinde subala-mukhaiḥ samaṃ suhṛdbhiḥ smerāsyaiḥ sphuṭam iha narma nirmimāṇe | ānamrīkṛta-vadanaḥ pramoda-mugdho yatnena smitam atha saṃvavāra patrī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुः कश्चिद् भवेत् कश्चिद् गोप्यः कश्चन गोपनः । इति भाव-त्रयस्यात्र विनियोगः समीक्ष्यते

hetuḥ kaścid bhavet kaścid gopyaḥ kaścana gopanaḥ | iti bhāva-trayasyātra viniyogaḥ samīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुत्वं गोपनत्वं च गोप्यत्वं चात्र सम्भवेत् । प्रायेण सर्व-भावानाम् एकशो ऽनेकशो ऽपि च

hetutvaṃ gopanatvaṃ ca gopyatvaṃ cātra sambhavet | prāyeṇa sarva-bhāvānām ekaśo 'nekaśo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२०) स्मृतिः-- या स्यात् पूर्वानुभूतार्थ-प्रतीतिः सदृशेक्षया । दृढाभ्यासादिना वापि सा स्मृतिः परिकीर्तिता । भवेद् अत्र शिरः-कम्पो भ्रू-विक्षेपादयो ऽपि च

atha (20) smṛtiḥ-- yā syāt pūrvānubhūtārtha-pratītiḥ sadṛśekṣayā | dṛḍhābhyāsādinā vāpi sā smṛtiḥ parikīrtitā | bhaved atra śiraḥ-kampo bhrū-vikṣepādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सदृशेक्षणा, यथा-- विलोक्य श्यामम् अम्भोदम् अम्भोरुह-विलोचना । स्मारं स्मारं मुकुन्द त्वां स्मारं विक्रमम् अन्वभूत्

tatra sadṛśekṣaṇā, yathā-- vilokya śyāmam ambhodam ambhoruha-vilocanā | smāraṃ smāraṃ mukunda tvāṃ smāraṃ vikramam anvabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढाभ्यासेन, यथा-- प्रणिधान-विधिम् इदानीम् अकुर्वतो ऽपि प्रमादतो हृदि मे । हरि-पद-पङ्कज-युगलं क्वचित् कदाचित् परिस्फुरति

dṛḍhābhyāsena, yathā-- praṇidhāna-vidhim idānīm akurvato 'pi pramādato hṛdi me | hari-pada-paṅkaja-yugalaṃ kvacit kadācit parisphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२१) वितर्कः-- विमर्षात् संशयादेश् च वितर्कस् तूह उच्यते । एष भ्रू-क्सेपण-शिरो ऽङ्गुलि-सञ्चालनादि-कृत्

atha (21) vitarkaḥ-- vimarṣāt saṃśayādeś ca vitarkas tūha ucyate | eṣa bhrū-ksepaṇa-śiro 'ṅguli-sañcālanādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विमर्षाद्, यथा विदग्ध-माधवे (२।२७)-- न जानीषे मूर्ध्नश् च्युतम् अपि शिखण्डं यद् अखिलं न कण्ठे यन् माल्यं कलयसि पुरस्तात् कृतम् अपि । तद् उन्नीतं वृन्दावन-कुहर-लीला-कलभ हे स्फुटं राधा-नेत्र-भ्रमर-वर वीर्योन्नतिर् इयम्

tatra vimarṣād, yathā vidagdha-mādhave (2.27)-- na jānīṣe mūrdhnaś cyutam api śikhaṇḍaṃ yad akhilaṃ na kaṇṭhe yan mālyaṃ kalayasi purastāt kṛtam api | tad unnītaṃ vṛndāvana-kuhara-līlā-kalabha he sphuṭaṃ rādhā-netra-bhramara-vara vīryonnatir iyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संशयात्, यथा-- असौ किं तापिञ्छो न हि तद्-अमल-श्रीर् इह गतिः पयोदः किं वामं न यद् इह निरङ्को हिमकरः । जगन्-मोहारम्भोद्धूर-मधुर-वंशी-ध्वनिर् इतो ध्रुवं मूर्धन्य् अद्रेर् विधु-मुखि मुकुन्दो विहरति

saṃśayāt, yathā-- asau kiṃ tāpiñcho na hi tad-amala-śrīr iha gatiḥ payodaḥ kiṃ vāmaṃ na yad iha niraṅko himakaraḥ | jagan-mohārambhoddhūra-madhura-vaṃśī-dhvanir ito dhruvaṃ mūrdhany adrer vidhu-mukhi mukundo viharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिर्णयान्त एवायं तर्क इत्य् ऊचिरे परे

vinirṇayānta evāyaṃ tarka ity ūcire pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२२) चिन्ता-- ध्यानं चिन्ता भवेद् इष्टानाप्त्य्-अनिष्टाप्ति-निर्मितम् । श्वासाधोमुख-भूलेख-वैवर्ण्यान् निद्रता इह । विलापोत्ताप-कृशता-बाष्प-दैन्यादयो ऽपि च

atha (22) cintā-- dhyānaṃ cintā bhaved iṣṭānāpty-aniṣṭāpti-nirmitam | śvāsādhomukha-bhūlekha-vaivarṇyān nidratā iha | vilāpottāpa-kṛśatā-bāṣpa-dainyādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इष्टानाप्त्या, यथा श्री-दशमे (१०।२९।२९) कृत्वा मुखान्य् अवशुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन लिखन्त्यः । अस्रेर् उपात्त-मसिभिः कुच-कुङ्कुमानि तस्थुर् मृजन्त्य उरु-दुःख-भराः स्म तूष्णीम्

tatra iṣṭānāptyā, yathā śrī-daśame (10.29.29) kṛtvā mukhāny avaśucaḥ śvasanena śuṣyad bimbādharāṇi caraṇena likhantyaḥ | asrer upātta-masibhiḥ kuca-kuṅkumāni tasthur mṛjantya uru-duḥkha-bharāḥ sma tūṣṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- अरतिभिर् अतिक्रम्य क्षामा प्रदोषम् अदोष-धीः कथम् अपि चिराद् अध्यासीना प्रघाणम् अघान्तक । विधूरित-मुखी घूर्णत्य् अन्तः प्रसूस् तव चिन्तया किम् अहह गृहं क्रीडा-लुब्ध त्वयाद्य विसस्मरे

yathā vā-- aratibhir atikramya kṣāmā pradoṣam adoṣa-dhīḥ katham api cirād adhyāsīnā praghāṇam aghāntaka | vidhūrita-mukhī ghūrṇaty antaḥ prasūs tava cintayā kim ahaha gṛhaṃ krīḍā-lubdha tvayādya visasmare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिष्टाप्त्या, यथा-- गृहिणि गहनयान्तश्चिन्तयोन्निद्र-नेत्रा ग्लपय न मुख-पद्मं तप्त-बाष्प-प्लवेन । नृप-पुरम् अनुविन्दन् गान्दिनेयेन सार्धं तव सुतम् अहम् एव द्राक् परावर्तयामि

aniṣṭāptyā, yathā-- gṛhiṇi gahanayāntaścintayonnidra-netrā glapaya na mukha-padmaṃ tapta-bāṣpa-plavena | nṛpa-puram anuvindan gāndineyena sārdhaṃ tava sutam aham eva drāk parāvartayāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२३) मतिः-- शास्त्रादीनां विचारोत्थम् अर्थ-निर्धारणं मतिः

atha (23) matiḥ-- śāstrādīnāṃ vicārottham artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कर्तव्य-करणं संशय-भ्रमयोश् छिदा । उपदेशश् च शिष्याणाम् ऊहापोहादयो ऽपि च

atra kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-bhramayoś chidā | upadeśaś ca śiṣyāṇām ūhāpohādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पाद्मे वैशाख-माहात्म्ये-- व्यामोहाय चराचरस्य जगतस् ते ते पुराणागमास् तां ताम् एव हि देवतां परमिकां जल्पन्तु कल्पावधि । सिद्धान्ते पुनर् एक एव भगवान् विष्णुः समस्तागम- व्यापारेषु विवेचन-व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते

yathā pādme vaiśākha-māhātmye-- vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi | siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgama- vyāpāreṣu vivecana-vyatikaraṃ nīteṣu niścīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा श्री-दशमे (१०।६०।३९)-- त्वं न्यस्त-दण्डमुनिभिर् गदितानुभाव आत्मात्मदश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि । हित्वा भवद्-भ्रुव उदीरित-काल-वेग- ध्वस्ताशिषो ऽब्ज-भवनाकपतीन् कुतो ऽन्ये

yathā vā śrī-daśame (10.60.39)-- tvaṃ nyasta-daṇḍamunibhir gaditānubhāva ātmātmadaś ca jagatām iti me vṛto 'si | hitvā bhavad-bhruva udīrita-kāla-vega- dhvastāśiṣo 'bja-bhavanākapatīn kuto 'nye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२४) धृतिः-- धृतिः स्यात् पूर्णता ज्ञान-दुःखाभावोत्तमाप्तिभिः । अप्राप्तातीत-नष्टार्थान् अभिसंशोचनादि-कृत्

atha (24) dhṛtiḥ-- dhṛtiḥ syāt pūrṇatā jñāna-duḥkhābhāvottamāptibhiḥ | aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṃśocanādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ज्ञानेन, यथा वैराग्य-शतके (५५) भर्तृहरिः-- अश्नीमहि वयं भिक्षाम् आशावासो वसीमहि । शयीमहि मही-पृष्ठे कुर्वीमहि किम् ईश्वरैः

tatra jñānena, yathā vairāgya-śatake (55) bhartṛhariḥ-- aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi | śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाभावेन, यथा-- गोष्ठं रमा-केलि-गृहं चकास्ति गावश् च धावन्ति परः-परार्धाः । पुत्रस् तथा दीव्यति दिव्य-कर्मा तृप्तिर् ममाभूद् गृहमेधि-सौख्ये

duḥkhābhāvena, yathā-- goṣṭhaṃ ramā-keli-gṛhaṃ cakāsti gāvaś ca dhāvanti paraḥ-parārdhāḥ | putras tathā dīvyati divya-karmā tṛptir mamābhūd gṛhamedhi-saukhye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमाप्त्या, यथा-- हरि-लीला-सुधा-सिन्धोस् तटम् अप्य् अधितिष्ठतः । मनो मम चतुर्-वर्गं तृणायापि न मन्यते

uttamāptyā, yathā-- hari-līlā-sudhā-sindhos taṭam apy adhitiṣṭhataḥ | mano mama catur-vargaṃ tṛṇāyāpi na manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२५) हर्षः-- अभीष्टेक्षण-लाभादि-जाता चेतः-प्रसन्नता । हर्षः स्याद् इह रोमाञ्चः स्वेदो ऽश्रु मुख-फुल्लता । आवेगोन्माद-जडतास् तथा मोहादयो ऽपि च

atha (25) harṣaḥ-- abhīṣṭekṣaṇa-lābhādi-jātā cetaḥ-prasannatā | harṣaḥ syād iha romāñcaḥ svedo 'śru mukha-phullatā | āvegonmāda-jaḍatās tathā mohādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अभीष्टेक्षणेन, यथा श्री-विष्णु-पुराणे [विपु। ५।१७।२५]-- तौ दृष्ट्वा विकसद्-वक्त्र-सरोजः स महामतिः । पुलकाञ्चित-सर्वाङ्गस् तदाक्रूरो ऽभवन् मुने

tatra abhīṣṭekṣaṇena, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe [vi.pu. 5.17.25]-- tau dṛṣṭvā vikasad-vaktra-sarojaḥ sa mahāmatiḥ | pulakāñcita-sarvāṅgas tadākrūro 'bhavan mune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभीष्ट-लाभेन, यथा श्री-दशमे (१०।३३।१२)-- तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तम् आघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह

abhīṣṭa-lābhena, yathā śrī-daśame (10.33.12)-- tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham | candanāliptam āghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२६) औत्सुक्यम्-- कालाक्षमत्वम् औत्सुक्यम् इष्टेक्षाप्ति-स्पृहादिभिः । मुख-शोष-त्वरा-चिन्ता-निःश्वास-स्थिरतादिकृत्

atha (26) autsukyam-- kālākṣamatvam autsukyam iṣṭekṣāpti-spṛhādibhiḥ | mukha-śoṣa-tvarā-cintā-niḥśvāsa-sthiratādikṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इष्टेक्षा-स्पृहया, यथा श्री-दशमे (१०।७१।३४) प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बद्धाः । सद्यो विसृज्य गृह-कर्म पतींश् च तल्पे द्रष्टुं ययुर् युवतयः स्म नरेन्द्र-मार्गे

tatra iṣṭekṣā-spṛhayā, yathā śrī-daśame (10.71.34) prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram autsukya-viślathita-keśa-dukūla-baddhāḥ | sadyo visṛjya gṛha-karma patīṃś ca talpe draṣṭuṃ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा, स्तवावल्यां श्री-राधिकाष्टके (१४।७)-- प्रकटित-निज-वासं स्निग्ध-वेणु-प्रणादैर् द्रुत-गति हरिम् आरात् प्राप्य कुञ्जे स्मिताक्षी । श्रवण-कुहर-कण्डुं तन्वती नम्र-वक्त्रा स्नपयति निज-दास्ये राधिका मां कदा नु

yathā vā, stavāvalyāṃ śrī-rādhikāṣṭake (14.7)-- prakaṭita-nija-vāsaṃ snigdha-veṇu-praṇādair druta-gati harim ārāt prāpya kuñje smitākṣī | śravaṇa-kuhara-kaṇḍuṃ tanvatī namra-vaktrā snapayati nija-dāsye rādhikā māṃ kadā nu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टाप्ति-स्पृहया, यथा-- नर्म-कर्मठतया सखी-गणे द्राघयत्य् अघहराग्रतः कथाम् । गुच्छक-ग्रहण-कैतवाद् असौ गह्वरं द्रुत-पद-क्रमं ययौ

iṣṭāpti-spṛhayā, yathā-- narma-karmaṭhatayā sakhī-gaṇe drāghayaty aghaharāgrataḥ kathām | gucchaka-grahaṇa-kaitavād asau gahvaraṃ druta-pada-kramaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२७) औग्र्यम्-- अपराध-दुरुक्त्य्-आदि- जातं चण्डत्वम् उग्रता । वध-बन्ध-शिरः-कम्प-भर्त्सनोत्ताडनादि-कृत्

atha (27) augryam-- aparādha-durukty-ādi- jātaṃ caṇḍatvam ugratā | vadha-bandha-śiraḥ-kampa-bhartsanottāḍanādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अपराधाद्, यथा-- स्फुरति मयि भुजङ्गी-गर्भ-विश्रंसि-कीर्तौ विरचयति मद्-ईशे किल्बिषं कालियो ऽपि । हुत-भुजि बत कुर्यां जाठरे वौषड् एनं सपदि दनुज-हन्तुः किन्तु रोषाद् बिभेमि

tatra aparādhād, yathā-- sphurati mayi bhujaṅgī-garbha-viśraṃsi-kīrtau viracayati mad-īśe kilbiṣaṃ kāliyo 'pi | huta-bhuji bata kuryāṃ jāṭhare vauṣaḍ enaṃ sapadi danuja-hantuḥ kintu roṣād bibhemi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरुक्तितो, यथा सहदेवोक्तिः-- प्रभवति विबुधानाम् अग्रिमस्याग्र-पूजां न हि दनुज-रिपोर् यः प्रौङ्ध-कीर्तेर् विसोढुम् । कटुतर-यम-दण्डोद्दण्ड-रोचिर् मयासौ शिरसि पृथुनि तस्य न्यस्यते सव्य-पादः

duruktito, yathā sahadevoktiḥ-- prabhavati vibudhānām agrimasyāgra-pūjāṃ na hi danuja-ripor yaḥ prauṅdha-kīrter visoḍhum | kaṭutara-yama-daṇḍoddaṇḍa-rocir mayāsau śirasi pṛthuni tasya nyasyate savya-pādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा बलदेवोक्तिः-- रताः किल नृपासने क्षितिप-लक्ष-भुक्तोज्झिते खलाः कुरु-कुलाधमाः प्रभुम् अजाण्ड-कोटिष्व् अमी । हहा बत विडम्बना शिव शिवाद्य नः शृण्वतां हठाद् इह कटाक्षयन्त्य् अखिल-वन्द्यम् अप्य् अच्युतम्

yathā vā baladevoktiḥ-- ratāḥ kila nṛpāsane kṣitipa-lakṣa-bhuktojjhite khalāḥ kuru-kulādhamāḥ prabhum ajāṇḍa-koṭiṣv amī | hahā bata viḍambanā śiva śivādya naḥ śṛṇvatāṃ haṭhād iha kaṭākṣayanty akhila-vandyam apy acyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२८) अमर्षः-- अधिक्षेपापमानादेः स्याद् अमर्षो ऽसहिष्णुता

atha (28) amarṣaḥ-- adhikṣepāpamānādeḥ syād amarṣo 'sahiṣṇutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वेदः शिरःकम्पो विवर्णत्वं विचिन्तनम् । उपायान्वेषणाक्रोश-वैमुख्योत्ताडनादयः

tatra svedaḥ śiraḥkampo vivarṇatvaṃ vicintanam | upāyānveṣaṇākrośa-vaimukhyottāḍanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अधिक्षेपाद्, यथा विदग्ध-माधवे (२।५३)-- निर्धौतानाम् अखिल-धरणी-माधुरीणां धूरीणा कल्याणी मे निवसति वधूः पश्य पार्श्वे नवोढा । अन्तर्गोष्ठे चटुल नटयन्न् अत्र नेत्र-त्रिभागं निःशङ्कस् त्वं भ्रमसि भविता नाकुलत्वं कुतो मे

tatra adhikṣepād, yathā vidagdha-mādhave (2.53)-- nirdhautānām akhila-dharaṇī-mādhurīṇāṃ dhūrīṇā kalyāṇī me nivasati vadhūḥ paśya pārśve navoḍhā | antargoṣṭhe caṭula naṭayann atra netra-tribhāgaṃ niḥśaṅkas tvaṃ bhramasi bhavitā nākulatvaṃ kuto me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपमानाद्, यथा पद्मोक्तिः-- कदम्ब-वन-तस्कर द्रुतम् अपेहि किं चाटुभिर् जने भवति मद्-विधे परिभवो हि नातः परः । त्वया व्रज-मृगी-दृशां सदसि हन्त चन्द्रावली वरापि यद् अयोग्यया स्फुटम् अदूषि ताराख्यया

apamānād, yathā padmoktiḥ-- kadamba-vana-taskara drutam apehi kiṃ cāṭubhir jane bhavati mad-vidhe paribhavo hi nātaḥ paraḥ | tvayā vraja-mṛgī-dṛśāṃ sadasi hanta candrāvalī varāpi yad ayogyayā sphuṭam adūṣi tārākhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदि-शब्दाद् वञ्चनाद् अपि, यथा श्री-दशमे (१०।३१।१६)-- पति-सुतान्वय-भार्तृ-बान्धवान् अतिविलङ्घ्य ते ऽन्त्य् अच्युतागताः । गति-विदस् तवोद्गीत-मोहिताः कितव योषितः कस् त्यजेन् निशि

ādi-śabdād vañcanād api, yathā śrī-daśame (10.31.16)-- pati-sutānvaya-bhārtṛ-bāndhavān ativilaṅghya te 'nty acyutāgatāḥ | gati-vidas tavodgīta-mohitāḥ kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२९) असूया-- द्वेषः परोदये ऽसूयान्य-सौभाग्य-गुणादिभिः । तत्रेर्ष्यानादराक्षेपा दोषारोपो गुणेष्व् अपि । अपवृत्तिस् तिरो-वीक्षा भ्रुवोर् भङ्गुरतादयः

atha (29) asūyā-- dveṣaḥ parodaye 'sūyānya-saubhāgya-guṇādibhiḥ | tatrerṣyānādarākṣepā doṣāropo guṇeṣv api | apavṛttis tiro-vīkṣā bhruvor bhaṅguratādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अन्य-सौभाग्येन, यथा पद्यावल्याम् (३०२) *अत्त्रिबुतेद् तो दामोदर इन् पद्यावली। अल्सो फ़ोउन्द् इन् अमरु ५५; स्क्म् २।१४०।५ केशटस्य; स्म्व् ८६।१४; साह्द् ३।१०५ (अस् अन् एxअम्प्ले ओफ़् मद); दश २।२२। -- मा गर्वम् उद्वह कपोल-तले चकास्ति कृष्ण-स्वहस्त-लिखिता नव-मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः

tatra anya-saubhāgyena, yathā padyāvalyām (302) *Attributed to Dāmodara in Padyāvalī. Also found in Amaru 55; SKM 2.140.5 keśaṭasya; Smv 86.14; SāhD 3.105 (as an example of mada); Daśa 2.22. -- mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kṛṣṇa-svahasta-likhitā nava-mañjarīti | anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा श्री-दशमे (१०।३०।३०)-- तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्य् उच्चैः पदानि यत् । यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्ते ऽच्युताधरम्

yathā vā śrī-daśame (10.30.30)-- tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat | yaikāpahṛtya gopīnāṃ raho bhuṅkte 'cyutādharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणेन, यथा-- स्वयं पराजयं प्राप्तान् कृष्ण-पक्षान् विजित्य नः । बलिष्ठा बल-पक्षाश् चेद् दुर्बलाः के ततः क्षितौ

guṇena, yathā-- svayaṃ parājayaṃ prāptān kṛṣṇa-pakṣān vijitya naḥ | baliṣṭhā bala-pakṣāś ced durbalāḥ ke tataḥ kṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३०) चापल्यम्-- राग-द्वेषादिभिश् चित्त-लाघवं चापलं भवेत् । तत्राविचार-पारुष्य-स्वच्छन्दाचरणादयः

atha (30) cāpalyam-- rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet | tatrāvicāra-pāruṣya-svacchandācaraṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रागेण, यथा श्री-दशमे (१०।५२।४१)-- श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः । निर्मथ्य चैद्य-मगधेश-बलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम्

tatra rāgeṇa, yathā śrī-daśame (10.52.41)-- śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ | nirmathya caidya-magadheśa-balaṃ prasahya māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषेण, यथा-- वंशी-पूरेण कालिन्द्याः सिन्धुं विन्दतु वाहिता । गुरोर् अपि पुरो नीवीं या भ्रंशयति सुभ्रुवाम्

dveṣeṇa, yathā-- vaṃśī-pūreṇa kālindyāḥ sindhuṃ vindatu vāhitā | guror api puro nīvīṃ yā bhraṃśayati subhruvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३१) निद्रा-- चिन्तालस्य-निसर्ग-क्लमादिभिश् चित्त-मीलनं निद्रा । तत्राङ्ग-भङ्ग-जृम्भा-जाड्य-श्वासाक्षि-मीलनानि स्युः

atha (31) nidrā-- cintālasya-nisarga-klamādibhiś citta-mīlanaṃ nidrā | tatrāṅga-bhaṅga-jṛmbhā-jāḍya-śvāsākṣi-mīlanāni syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चिन्तया, यथा-- लोहितायति मार्तण्डे वेणु-ध्वनिम् अशृण्वती । चिन्तयाक्रान्त-हृदया निदद्रौ नन्द-गेहिनी

tatra cintayā, yathā-- lohitāyati mārtaṇḍe veṇu-dhvanim aśṛṇvatī | cintayākrānta-hṛdayā nidadrau nanda-gehinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलस्येन, यथा-- दामोदरस्य बन्धन-कर्मभिर् अतिनिःसहाङ्ग-लतिकेयम् । दर-विघूर्णितोत्तमाङ्गा कृताङ्ग-भङ्गा व्रजेश्वरी स्फुरति

ālasyena, yathā-- dāmodarasya bandhana-karmabhir atiniḥsahāṅga-latikeyam | dara-vighūrṇitottamāṅgā kṛtāṅga-bhaṅgā vrajeśvarī sphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निसर्गेण, यथा-- अघहर तव वीर्य-प्रोषिताशेष-चिन्ताः परिहृत-गृह-वास्तु-द्वार-बन्धानुबद्धाः । निज-निजम् इह रात्रौ प्राङ्गनं शोभयन्तः सुखम् अविचलद्-अङ्गाः शेरते पश्य गोपाः

nisargeṇa, yathā-- aghahara tava vīrya-proṣitāśeṣa-cintāḥ parihṛta-gṛha-vāstu-dvāra-bandhānubaddhāḥ | nija-nijam iha rātrau prāṅganaṃ śobhayantaḥ sukham avicalad-aṅgāḥ śerate paśya gopāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लमेन, यथा-- सङ्क्रान्त-धातु-चित्रा सुरतान्ते सा नितान्त-तान्ताऽद्य । वक्षसि निक्षिप्ताङ्गी हरेर् विशाखा ययौ निद्राम्

klamena, yathā-- saṅkrānta-dhātu-citrā suratānte sā nitānta-tāntā'dya | vakṣasi nikṣiptāṅgī harer viśākhā yayau nidrām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तास्य स्फूर्ति-मात्रेण निर्विशेषेण केनचित् । हृन्-मीलनात् पुरो ऽवस्था निद्रा भक्तेषु कथ्यते

yuktāsya sphūrti-mātreṇa nirviśeṣeṇa kenacit | hṛn-mīlanāt puro 'vasthā nidrā bhakteṣu kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३२) सुप्तिः-- सुप्तिर् निद्रा-विभावा स्यान् नानार्थानुभवात्मिका । इन्द्रियोपरति-श्वास-नेत्र-संमीलनादि-कृत्

atha (32) suptiḥ-- suptir nidrā-vibhāvā syān nānārthānubhavātmikā | indriyoparati-śvāsa-netra-saṃmīlanādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- कामं तामरसाक्ष केलि-विततिः प्रादुष्कृता शैशवी दर्पः सर्प-पतेस् तद् अस्य तरसा निर्धूयताम् उद्धूरः । इत्य् उत्स्वप्न-गिरा चिराद् यदु-सभां विस्मापयन् स्मेरयन् निःश्वासेन दरोत्तरङ्गद्-उदरं निद्रां गतो लाङ्गली

yathā-- kāmaṃ tāmarasākṣa keli-vitatiḥ prāduṣkṛtā śaiśavī darpaḥ sarpa-pates tad asya tarasā nirdhūyatām uddhūraḥ | ity utsvapna-girā cirād yadu-sabhāṃ vismāpayan smerayan niḥśvāsena darottaraṅgad-udaraṃ nidrāṃ gato lāṅgalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३३) बोधः-- अविद्या-मोह-निद्रादेर् ध्वंसोद्बोधः प्रबुद्धता

atha (33) bodhaḥ-- avidyā-moha-nidrāder dhvaṃsodbodhaḥ prabuddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अविद्या-ध्वंसतः-- अविद्या-ध्वंसतो बोधो विद्योदय-पुरःसरः । अशेष-क्लेश-विश्रान्ति-स्वरूपावगमादि-कृत्

tatra avidyā-dhvaṃsataḥ-- avidyā-dhvaṃsato bodho vidyodaya-puraḥsaraḥ | aśeṣa-kleśa-viśrānti-svarūpāvagamādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- विन्दन् विद्या-दीपिकां स्व-स्वरूपं बुद्ध्वा सद्यः सत्य-विज्ञान-रूपम् । निष्प्रत्यूहस् तत् परं ब्रह्म मूर्तं सान्द्रानन्दाकारम् अन्वेषयामि

yathā-- vindan vidyā-dīpikāṃ sva-svarūpaṃ buddhvā sadyaḥ satya-vijñāna-rūpam | niṣpratyūhas tat paraṃ brahma mūrtaṃ sāndrānandākāram anveṣayāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोह-ध्वंसतः-- बोधो मोह-क्षयाच् छब्द-गन्ध-स्पर्श-रसैर् हरेः । दृग्-उन्मीलन-रोमाञ्च-धरोत्थानादि-कृद् भवेत्

moha-dhvaṃsataḥ-- bodho moha-kṣayāc chabda-gandha-sparśa-rasair hareḥ | dṛg-unmīlana-romāñca-dharotthānādi-kṛd bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शब्देन, यथा-- प्रथम-दर्शन-रूढ-सुखावली- कवलितेन्द्रिय-वृत्तिर् अभूद् इयम् । अघ-भिदः किल नाम्न्य् उदिते श्रुतौ ललितयोदमिमीलद् इहाक्षिणी

tatra śabdena, yathā-- prathama-darśana-rūḍha-sukhāvalī- kavalitendriya-vṛttir abhūd iyam | agha-bhidaḥ kila nāmny udite śrutau lalitayodamimīlad ihākṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धेन, यथा-- अचिरम् अघ-हरेण त्यागतः स्रस्त-गात्री वन-भुवि शवलाङ्गी शान्त-निःश्वास-वृत्तिः । प्रसरति वन-माला सौरभे पश्य राधा पुलकित-तनुर् एषा पांशु-पुञ्जाद् उदस्थात्

gandhena, yathā-- aciram agha-hareṇa tyāgataḥ srasta-gātrī vana-bhuvi śavalāṅgī śānta-niḥśvāsa-vṛttiḥ | prasarati vana-mālā saurabhe paśya rādhā pulakita-tanur eṣā pāṃśu-puñjād udasthāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शेन, यथा-- असौ पाणि-स्पर्शो मधुर-मसृणः कस्य विजयी विशीर्यन्त्याः सौर-पुलिन-वनम् आलोक्य मम यः । दुरन्ताम् उद्धूय प्रसभम् अभितो वैशस-मयीं द्रुतं मूर्च्छाम् अन्तः सखि सुख-मयीं पल्लवयति

sparśena, yathā-- asau pāṇi-sparśo madhura-masṛṇaḥ kasya vijayī viśīryantyāḥ saura-pulina-vanam ālokya mama yaḥ | durantām uddhūya prasabham abhito vaiśasa-mayīṃ drutaṃ mūrcchām antaḥ sakhi sukha-mayīṃ pallavayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसेन, यथा-- अन्तर्हिते त्वयि बलानुज रास-केलौ स्रस्ताङ्ग-यष्टिर् अजनिष्ट सखी विसंज्ञा । ताम्बूल-चर्वितम् अवाप्य तवाम्बुजाक्षी न्यस्तं मया मुख-पुटे पुलकोज्ज्वलासीत्

rasena, yathā-- antarhite tvayi balānuja rāsa-kelau srastāṅga-yaṣṭir ajaniṣṭa sakhī visaṃjñā | tāmbūla-carvitam avāpya tavāmbujākṣī nyastaṃ mayā mukha-puṭe pulakojjvalāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्राध्वंसतः-- बोधो निद्राक्षयात् स्वप्न-निद्रा-पूर्ति-स्वनादिभिः । तत्राक्षि-मर्दनं शय्या-मोक्षो ऽङ्ग-वलनादयः

nidrādhvaṃsataḥ-- bodho nidrākṣayāt svapna-nidrā-pūrti-svanādibhiḥ | tatrākṣi-mardanaṃ śayyā-mokṣo 'ṅga-valanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वप्नेन, यथा-- इयं ते हास-श्रीर् विरमतु विमुञ्चाञ्चलम् इदं न यावद्-वृद्धायै स्फुटम् अभिदधे त्वच्-चटुलताम् । इति स्वप्ने जल्पन्त्य् अचिरम् अवबुद्धा गुरुम् असौ पुरो दृष्ट्वा गौरी नमित-मुख-बिम्बा मुहुर् अभूत्

tatra svapnena, yathā-- iyaṃ te hāsa-śrīr viramatu vimuñcāñcalam idaṃ na yāvad-vṛddhāyai sphuṭam abhidadhe tvac-caṭulatām | iti svapne jalpanty aciram avabuddhā gurum asau puro dṛṣṭvā gaurī namita-mukha-bimbā muhur abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रा-पूर्त्या, यथा-- दूती चागात् तद्-आगारं जजागार च राधिका । तूर्णं पुण्यवतीनां हि तनोति फलम् उद्यमः

nidrā-pūrtyā, yathā-- dūtī cāgāt tad-āgāraṃ jajāgāra ca rādhikā | tūrṇaṃ puṇyavatīnāṃ hi tanoti phalam udyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वनेन, यथा-- दूराद् विद्रावयन् निद्रा-मरालीर् गोप-सुभ्रुवाम् । सारङ्ग-रङ्गदं रेजे वेणु-वारिद-गर्जितम्

svanena, yathā-- dūrād vidrāvayan nidrā-marālīr gopa-subhruvām | sāraṅga-raṅgadaṃ reje veṇu-vārida-garjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भावास् त्रयस्-त्रिंशत् कथिता व्यभिचारिणः । श्रेष्ठ-मध्य-कनिष्ठेषु वर्णनीया यथोचितम्

iti bhāvās trayas-triṃśat kathitā vyabhicāriṇaḥ | śreṣṭha-madhya-kaniṣṭheṣu varṇanīyā yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्सर्योद्वेग-दम्भेर्ष्या विवेको निर्णयस् तथा । क्लैब्यं क्षमा च कुतुकम् उत्कण्ठा विनयो ऽपि च

mātsaryodvega-dambherṣyā viveko nirṇayas tathā | klaibyaṃ kṣamā ca kutukam utkaṇṭhā vinayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संशयो धार्ष्ट्यम् इत्य् आद्या भावा ये स्युः परे ऽपि च । उक्तेष्व् अन्तर्भवन्तीति न पृथक्त्वेन दर्शिताः

saṃśayo dhārṣṭyam ity ādyā bhāvā ye syuḥ pare 'pi ca | ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि-- असूयायां तु मात्सर्यं त्रासे ऽप्य् उद्वेग एव तु । दम्भस् तथावहित्थायाम् ईर्ष्यामर्षे मताव् उभौ । विवेको निर्णयश् चेमौ दैन्ये क्लैब्यं क्षमा धृतौ

tathā hi-- asūyāyāṃ tu mātsaryaṃ trāse 'py udvega eva tu | dambhas tathāvahitthāyām īrṣyāmarṣe matāv ubhau | viveko nirṇayaś cemau dainye klaibyaṃ kṣamā dhṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औत्सुक्ये कुतुकोत्कण्ठे लज्जायां विनयस् तथा । संशयो ऽन्तर्भवेत् तर्के तथा धार्ष्ट्यं च चापले

autsukye kutukotkaṇṭhe lajjāyāṃ vinayas tathā | saṃśayo 'ntarbhavet tarke tathā dhārṣṭyaṃ ca cāpale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां सञ्चारि-भावानां मध्ये कश्चन कस्यचित् । विभावश् चानुभावश् च भवेद् एव परस्परम्

eṣāṃ sañcāri-bhāvānāṃ madhye kaścana kasyacit | vibhāvaś cānubhāvaś ca bhaved eva parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदे तु यथेर्ष्याया भवेद् अत्र विभावता । असूयायां पुनस् तस्या व्यक्तम् उक्तानुभावता

nirvede tu yatherṣyāyā bhaved atra vibhāvatā | asūyāyāṃ punas tasyā vyaktam uktānubhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औत्सुक्यं प्रति चिन्तायाः कथितात्रानुभावता । निद्रां प्रति विभावत्वम् एवं ज्ञेयः परे ऽप्य् अमी

autsukyaṃ prati cintāyāḥ kathitātrānubhāvatā | nidrāṃ prati vibhāvatvam evaṃ jñeyaḥ pare 'py amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां च सात्त्विकानां च तथा नाना-क्रिया-ततेः । कार्य-कारण-भावस् तु ज्ञेयः प्रायेण लोकतः

eṣāṃ ca sāttvikānāṃ ca tathā nānā-kriyā-tateḥ | kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निन्दायास् तु विभावत्वं वैवर्ण्यामर्षयोर् मतम् । असूयायां पुनस् तस्याः कथितैवानुभावता

nindāyās tu vibhāvatvaṃ vaivarṇyāmarṣayor matam | asūyāyāṃ punas tasyāḥ kathitaivānubhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहारस्य विभावत्वं संमोह-प्रलयौ प्रति । औग्र्यं प्रत्यनुभावत्वम् एवं ज्ञेयाः परे ऽपि च

prahārasya vibhāvatvaṃ saṃmoha-pralayau prati | augryaṃ pratyanubhāvatvam evaṃ jñeyāḥ pare 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रास-निद्रा-श्रमालस्य-मद-भिद्-बोध-वर्जिनाम् । सञ्चारिणाम् इह क्वापि भवेद् रत्य्-अनुभावता

trāsa-nidrā-śramālasya-mada-bhid-bodha-varjinām | sañcāriṇām iha kvāpi bhaved raty-anubhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षाद्-रतेर् न सम्बन्धः षड्भिस् त्रासादिभिः सह । स्यात् परस्परया किन्तु लीलानुगुणताकृते

sākṣād-rater na sambandhaḥ ṣaḍbhis trāsādibhiḥ saha | syāt parasparayā kintu līlānuguṇatākṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितर्क-मति-निर्वेद-धृतीनां स्मृति-हर्षयोः । बोध-भिद्-दैन्य-सुप्तीनां क्वचिद् रति-विभावता

vitarka-mati-nirveda-dhṛtīnāṃ smṛti-harṣayoḥ | bodha-bhid-dainya-suptīnāṃ kvacid rati-vibhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतन्त्राः स्वतन्त्राश् चेत्य् उक्ताः सञ्चारिणो द्विधा

paratantrāḥ svatantrāś cety uktāḥ sañcāriṇo dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र परतन्त्राः-- वरावरतया प्रोक्ताः परतन्त्रा अपि द्विधा

tatra paratantrāḥ-- varāvaratayā proktāḥ paratantrā api dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वरः-- साक्षाद् व्यवहितश् चेति वरो ऽप्य् एष द्विधोदितः

tatra varaḥ-- sākṣād vyavahitaś ceti varo 'py eṣa dvidhoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साक्षात्-- मुख्याम् एव रतिं पुष्णन् साक्षाद् इत्य् अभिधीयते

tatra sākṣāt-- mukhyām eva ratiṃ puṣṇan sākṣād ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- तनुरुहाली च तनुश् च नृत्यं तनोति मे नाम निशम्य यस्य । अपश्यतो माथुर-मण्डलं तद्- व्यर्थेन किं हन्त दृशोर् द्वयेन

yathā-- tanuruhālī ca tanuś ca nṛtyaṃ tanoti me nāma niśamya yasya | apaśyato māthura-maṇḍalaṃ tad- vyarthena kiṃ hanta dṛśor dvayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्यवहितः-- पुष्णाति यो रतिं गौणीं स व्यवहितो मतः

atha vyavahitaḥ-- puṣṇāti yo ratiṃ gauṇīṃ sa vyavahito mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- धिग् अस्तु मे भुज-द्वन्द्वं भीमस्य परिघोपमम् । माधवाक्षेपिणं दुष्टं यत् पिनष्टि न चेदिपम्

yathā-- dhig astu me bhuja-dvandvaṃ bhīmasya parighopamam | mādhavākṣepiṇaṃ duṣṭaṃ yat pinaṣṭi na cedipam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदः क्रोध-वश्यत्वाद् अयं व्यवहितो रतेः

nirvedaḥ krodha-vaśyatvād ayaṃ vyavahito rateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अवरः-- रस-द्वयस्याप्य् अङ्गत्वम् अगच्छन्न् अवरो मतः

atha avaraḥ-- rasa-dvayasyāpy aṅgatvam agacchann avaro mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- लेलिह्यमानं वदनैर् ज्वलद्भिर् जगन्ति दंष्ट्रास्फुटद्-उत्तमाङ्गैः । अवेक्ष्य कृष्णं धृत-विश्वरूपं न स्वं विशुष्यन् स्मरति स्म जिष्णुः

yathā-- lelihyamānaṃ vadanair jvaladbhir jaganti daṃṣṭrāsphuṭad-uttamāṅgaiḥ | avekṣya kṛṣṇaṃ dhṛta-viśvarūpaṃ na svaṃ viśuṣyan smarati sma jiṣṇuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोर-क्रियाद्य्-अनुभावाद् आच्छाद्य सहजां रतिम् । दुर्वराविरभूद् भीतिर् मोहो ऽयं भी-वशस् ततः

ghora-kriyādy-anubhāvād ācchādya sahajāṃ ratim | durvarāvirabhūd bhītir moho 'yaṃ bhī-vaśas tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वतन्त्राः-- सदैव पारतन्त्र्ये ऽपि क्वचिद् एषां स्वतन्त्रता । भूपाल-सेवकस्येव प्रवृत्तस्य कर-ग्रहे

atha svatantrāḥ-- sadaiva pāratantrye 'pi kvacid eṣāṃ svatantratā | bhūpāla-sevakasyeva pravṛttasya kara-grahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावज्ञै रति-शून्यश् च रत्य्-अनुस्पर्शनस् तथा । रति-गन्धिश् च ते त्रेधा स्वतन्त्राः परिकीर्तिताः

bhāvajñai rati-śūnyaś ca raty-anusparśanas tathā | rati-gandhiś ca te tredhā svatantrāḥ parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रति-शून्यः-- जनेषु रति-शून्येषु रति-शून्यो भवेद् असौ

tatra rati-śūnyaḥ-- janeṣu rati-śūnyeṣu rati-śūnyo bhaved asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा श्री-दशमे (१०।२३।३९)-- धिग् जन्म नस् त्रिवृद्-विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् । धिक् कुलं धिक् क्रिया-दीक्षां विमुखा ये त्व् अधोक्षजे

yathā śrī-daśame (10.23.39)-- dhig janma nas trivṛd-vidyāṃ dhig vrataṃ dhig bahujñatām | dhik kulaṃ dhik kriyā-dīkṣāṃ vimukhā ye tv adhokṣaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र स्वतन्त्रो निर्वेदः । तत्र रत्य्-अनुस्पर्शनः-- यः स्वतो रति-गन्धेन विहीनो ऽपि प्रसङ्गतः । पश्चाद् रतिं स्पृशेद् एष रत्य्-अनुस्पर्शनो मतः

atra svatantro nirvedaḥ | tatra raty-anusparśanaḥ-- yaḥ svato rati-gandhena vihīno 'pi prasaṅgataḥ | paścād ratiṃ spṛśed eṣa raty-anusparśano mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- गरिष्ठारिष्ट-टङ्कारैर् विधुरा वधिरायिता । हा कृष्ण पाहि पाहीति चुक्रोशाभीर-बालिका

yathā-- gariṣṭhāriṣṭa-ṭaṅkārair vidhurā vadhirāyitā | hā kṛṣṇa pāhi pāhīti cukrośābhīra-bālikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र त्रासः । अथ रति-गन्धिः-- यः स्वातन्त्र्ये ऽपि तद्-गन्धं रति-गन्धिर् व्यनक्ति सः

atra trāsaḥ | atha rati-gandhiḥ-- yaḥ svātantrye 'pi tad-gandhaṃ rati-gandhir vyanakti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- पीतांशुकं परिचिनोमि धृतं त्वयाङ्गे सङ्गोपनाय न हि नप्त्रि विधेहि यत्नम् । इत्य् आर्यया निगदिता नमितोत्तमाङ्गा राधावगुण्ठित-मुखी तरसा तदासीत्

yathā-- pītāṃśukaṃ paricinomi dhṛtaṃ tvayāṅge saṅgopanāya na hi naptri vidhehi yatnam | ity āryayā nigaditā namitottamāṅgā rādhāvaguṇṭhita-mukhī tarasā tadāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लज्जा । आभासः पुनर् एतेषाम् अस्थाने वृत्तितो भवेत् । प्रातिकूल्यम् अनौचित्यम् अस्थानत्वं द्विधोदितम्

atra lajjā | ābhāsaḥ punar eteṣām asthāne vṛttito bhavet | prātikūlyam anaucityam asthānatvaṃ dvidhoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रातिकूल्यम्-- विपक्षे वृत्तिर् एतेषां प्रातिकूल्यम् इतीर्यते

tatra prātikūlyam-- vipakṣe vṛttir eteṣāṃ prātikūlyam itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- गोपो ऽप्य् अशिक्षित-रणो ऽपि तम् अश्व-दैत्यं हन्ति मे हन्त मम जीवित-निर्विशेषम् । क्रीडा-विनिर्जित-सुराधिपतेर् अलं मे दुर्जीवितेन हत-कंस-नराधिपस्य

yathā-- gopo 'py aśikṣita-raṇo 'pi tam aśva-daityaṃ hanti me hanta mama jīvita-nirviśeṣam | krīḍā-vinirjita-surādhipater alaṃ me durjīvitena hata-kaṃsa-narādhipasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र निर्वेदस्याभासः । यथा वा-- डुण्डभो जलचरः स कालियो गोष्ठ-भूभृद् अपि लोष्ट्र-सोदरः । तत्र कर्म किम् इवाद्भुतं जने येन मूर्ख जगदीशतेर्यते

atra nirvedasyābhāsaḥ | yathā vā-- ḍuṇḍabho jalacaraḥ sa kāliyo goṣṭha-bhūbhṛd api loṣṭra-sodaraḥ | tatra karma kim ivādbhutaṃ jane yena mūrkha jagadīśateryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासूयायाः । अथ अनौचित्यम्-- असत्यत्वम् अयोग्यत्वम् अनौचित्यं द्विधा भवेत् । अप्राणिनि भवेद् आद्यः तिर्यग्-आदिषु चान्तिमम्

atrāsūyāyāḥ | atha anaucityam-- asatyatvam ayogyatvam anaucityaṃ dvidhā bhavet | aprāṇini bhaved ādyaḥ tiryag-ādiṣu cāntimam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अप्राणिनि, यथा-- छाया न यस्य सकृद् अप्य् उपसेविताभूत् कृष्णेन हन्त मम तस्य धिग् अस्तु जन्म । मा त्वं कदम्ब विधुरो भव कालियाहिं मृद्नन् करिष्यति हरिश् चरितार्थतां ते

tatra aprāṇini, yathā-- chāyā na yasya sakṛd apy upasevitābhūt kṛṣṇena hanta mama tasya dhig astu janma | mā tvaṃ kadamba vidhuro bhava kāliyāhiṃ mṛdnan kariṣyati hariś caritārthatāṃ te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र निर्वेदस्य । तिरश्चि, यथा-- अधिरोहतु कः पक्षी कक्षाम् अपरो ममाद्य मेध्यस्य । हित्वापि तार्क्ष्य-पक्सं भजते पक्षं हरिर् यस्य

atra nirvedasya | tiraści, yathā-- adhirohatu kaḥ pakṣī kakṣām aparo mamādya medhyasya | hitvāpi tārkṣya-paksaṃ bhajate pakṣaṃ harir yasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गर्वस्य । वहमानेष्व् अपि सदा ज्ञान-विज्ञान-माधुरीम् । कदम्बादिषु सामान्य-दृष्ट्य्-आभासत्वम् उच्यते

atra garvasya | vahamāneṣv api sadā jñāna-vijñāna-mādhurīm | kadambādiṣu sāmānya-dṛṣṭy-ābhāsatvam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानां क्वचिद् उत्पत्ति-सन्धि-शावल्य-शान्तयः । दशाश् चतस्र एतासाम् उत्पत्तिस् त्व् इह सम्भवः

bhāvānāṃ kvacid utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayaḥ | daśāś catasra etāsām utpattis tv iha sambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- मण्डले किम् अपि चण्ड-मरीचेर् लोहितायति निशम्य यशोदा । वैणवीं ध्वनि-धुराम् अविदूरे प्रस्रव-स्तिमित-कञ्चुलिकासीत्

yathā-- maṇḍale kim api caṇḍa-marīcer lohitāyati niśamya yaśodā | vaiṇavīṃ dhvani-dhurām avidūre prasrava-stimita-kañculikāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हर्षोत्पत्तिः । यथा वा-- त्वयि रहसि मिलन्त्यां सम्भ्रम-न्यास-भुग्नाप्य् उषसि सखि तवाली मेखला पश्य भाति । इति विवृत-रहस्ये कुञ्चित-भ्रूर् दृशम् अनृजु किरन्ती राधिका वः पुनातु

atra harṣotpattiḥ | yathā vā-- tvayi rahasi milantyāṃ sambhrama-nyāsa-bhugnāpy uṣasi sakhi tavālī mekhalā paśya bhāti | iti vivṛta-rahasye kuñcita-bhrūr dṛśam anṛju kirantī rādhikā vaḥ punātu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासूयोत्पत्तिः । अथ सन्धिः-- सरूपयोर् भिन्नयोर् वा सन्धिः स्याद् भावयोर् युतिः

atrāsūyotpattiḥ | atha sandhiḥ-- sarūpayor bhinnayor vā sandhiḥ syād bhāvayor yutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सरूपयोः सन्धिः-- सन्धिः सरूपयोस् तत्र भिन्न-हेतूत्थयोर् मतः

tatra sarūpayoḥ sandhiḥ-- sandhiḥ sarūpayos tatra bhinna-hetūtthayor mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- राक्षसीं निशि निशाम्य निशान्ते गोकुलेश-गृहिणी पतिताङ्गीम् । तत्-कुचोपरि सुतं च हसन्तं हन्त निश्चल-तनुः क्षणम् आसीत्

yathā-- rākṣasīṃ niśi niśāmya niśānte gokuleśa-gṛhiṇī patitāṅgīm | tat-kucopari sutaṃ ca hasantaṃ hanta niścala-tanuḥ kṣaṇam āsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रानिष्टेष्ट-संवीक्षाकृतयोर् जाड्ययोर् युतिः । अथ भिन्नयोः-- भिन्नयोर् हेतुनैकेन भिन्नेनाप्य् उपजातयोः

atrāniṣṭeṣṭa-saṃvīkṣākṛtayor jāḍyayor yutiḥ | atha bhinnayoḥ-- bhinnayor hetunaikena bhinnenāpy upajātayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ एक-हेतु-जयोः, यथा-- दुर्वारचापलो ऽयं धावन्न् अन्तर् बहिश् च गोष्ठस्य । शिशुर् अकुतश्चिद् भीतिर् धिनोति हृदयं दुनोति च मे

atha eka-hetu-jayoḥ, yathā-- durvāracāpalo 'yaṃ dhāvann antar bahiś ca goṣṭhasya | śiśur akutaścid bhītir dhinoti hṛdayaṃ dunoti ca me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हर्ष-शङ्कयोः । तत्र भिन्न-हेतुजयोः, यथा-- विलसन्तम् अवेक्ष्य देवकी सुतम् उत्फुल्ल-विलोचनं पुरः । प्रबलाम् अपि मल्ल-मण्डलीं हिमम् उष्णं च जलं दृशोर् दधे

tatra harṣa-śaṅkayoḥ | tatra bhinna-hetujayoḥ, yathā-- vilasantam avekṣya devakī sutam utphulla-vilocanaṃ puraḥ | prabalām api malla-maṇḍalīṃ himam uṣṇaṃ ca jalaṃ dṛśor dadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.