Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu 2.4

अत्र हर्ष-विषादयोः सन्धिः । एकेन जायमानानाम् अनेकेन च हेतुना । बहूनाम् अपि भावानां सन्धिः स्फुटम् अवेक्ष्यते

atra harṣa-viṣādayoḥ sandhiḥ | ekena jāyamānānām anekena ca hetunā | bahūnām api bhāvānāṃ sandhiḥ sphuṭam avekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र एक-हेतुजानां, यथा-- निरुद्धा कालिन्दी-तट-भुवि मुकुन्देन बलिना हठाद् अन्तः-स्मेरां तरलतर-तारोज्ज्वल-कलाम् । अभिव्यक्तावज्ञाम् अरुण-कुटिलापाङ्ग-सुषमां दृशं न्यस्यन्त्य् अस्मिन् जयति वृषभानोः कुल-मणिः

tatra eka-hetujānāṃ, yathā-- niruddhā kālindī-taṭa-bhuvi mukundena balinā haṭhād antaḥ-smerāṃ taralatara-tārojjvala-kalām | abhivyaktāvajñām aruṇa-kuṭilāpāṅga-suṣamāṃ dṛśaṃ nyasyanty asmin jayati vṛṣabhānoḥ kula-maṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हर्षौत्सुक्य-गर्वामर्षासूयानां सन्धिः । अनेक-हेतुजानां, यथा-- परिहित-हरि-हारा वीक्ष्य राधा सवित्रीं निकट-भुवि तथाग्रे तर्क-भाक् स्मेर-पद्माम् । हरिम् अपि दर-दूरे स्वामिनं तत्र चासीन् महसि विनत-वक्र-प्रस्फुर-म्लान-वक्त्रा

atra harṣautsukya-garvāmarṣāsūyānāṃ sandhiḥ | aneka-hetujānāṃ, yathā-- parihita-hari-hārā vīkṣya rādhā savitrīṃ nikaṭa-bhuvi tathāgre tarka-bhāk smera-padmām | harim api dara-dūre svāminaṃ tatra cāsīn mahasi vinata-vakra-prasphura-mlāna-vaktrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लज्जामर्ष-हर्ष-विषादानां सन्धिः । अथ शावल्यम्-- शवलत्वं तु भावानां संमर्दः स्यात् परस्परम्

atra lajjāmarṣa-harṣa-viṣādānāṃ sandhiḥ | atha śāvalyam-- śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- शक्तः किं नाम कर्तुं स शिशुर् अहह मे मित्र-पक्षानधाक्षीद् आतिष्ठेयं तम् एव द्रुतम् अथ शरणं कुर्युर् एतन् न वीराः । आं दिव्या मल्ल-गोष्ठी विहरति स करेणोद्दधाराद्रि-वर्यं कुर्याम् अद्यैव गत्वा व्रज-भुवि कदनं हा ततः कम्पते धीः

yathā-- śaktaḥ kiṃ nāma kartuṃ sa śiśur ahaha me mitra-pakṣānadhākṣīd ātiṣṭheyaṃ tam eva drutam atha śaraṇaṃ kuryur etan na vīrāḥ | āṃ divyā malla-goṣṭhī viharati sa kareṇoddadhārādri-varyaṃ kuryām adyaiva gatvā vraja-bhuvi kadanaṃ hā tataḥ kampate dhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गर्व-विषाद-दैन्य-मति-स्मृति-शङ्कामर्ष-त्रासानां शावल्यम् । यथा वा-- धिग् दीर्घे नयने ममास्तु मथुरा याभ्यां न सा प्रेक्ष्यते विद्येयं मम किङ्करी-कृत-नृपा कालस् तु सर्वङ्करः । लक्ष्मी-केलि-गृहं गृहं मम हहा नित्यं तनुः क्षीयते सद्मन्य् एव हरिं भजेय हृदयं वृन्दाटवी कर्षति

atra garva-viṣāda-dainya-mati-smṛti-śaṅkāmarṣa-trāsānāṃ śāvalyam | yathā vā-- dhig dīrghe nayane mamāstu mathurā yābhyāṃ na sā prekṣyate vidyeyaṃ mama kiṅkarī-kṛta-nṛpā kālas tu sarvaṅkaraḥ | lakṣmī-keli-gṛhaṃ gṛhaṃ mama hahā nityaṃ tanuḥ kṣīyate sadmany eva hariṃ bhajeya hṛdayaṃ vṛndāṭavī karṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र निर्वेद-गर्व-शङ्का-धृति-विषाद-मत्य्-औत्सुक्यानां शावल्यम् । अथ शान्तिः-- अत्यारूढस्य भावस्य विलयः शान्तिर् उच्यते

atra nirveda-garva-śaṅkā-dhṛti-viṣāda-maty-autsukyānāṃ śāvalyam | atha śāntiḥ-- atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- विधुरित-वदना विदून-भासस् तम् अघहरं गहने गवेषयन्तः । मृदु-कल-मुरलीं निशम्य शैले व्रज-शिशवः पुलकोज्ज्वला बभूवुः

yathā-- vidhurita-vadanā vidūna-bhāsas tam aghaharaṃ gahane gaveṣayantaḥ | mṛdu-kala-muralīṃ niśamya śaile vraja-śiśavaḥ pulakojjvalā babhūvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विषाद-शान्तिः । शब्दार्थ-रस-वैचित्री वाचि काचन नास्ति मे । यथा-कथञ्चिद् एवोक्तं भावोदाहरणं परम्

atra viṣāda-śāntiḥ | śabdārtha-rasa-vaicitrī vāci kācana nāsti me | yathā-kathañcid evoktaṃ bhāvodāharaṇaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयस्त्रिंशद् इमे ऽष्टौ च वक्ष्यन्ते स्थायिनश् च ये । मुख्य-भावाभिधास् त्व् एक-चत्वारिंशद् अमी स्मृताः

trayastriṃśad ime 'ṣṭau ca vakṣyante sthāyinaś ca ye | mukhya-bhāvābhidhās tv eka-catvāriṃśad amī smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरेन्द्रिय-वर्गस्य विकारणां विधायकाः । भावाविर्भाव-जनिताश् चित्त-वृत्तय ईरिताः

śarīrendriya-vargasya vikāraṇāṃ vidhāyakāḥ | bhāvāvirbhāva-janitāś citta-vṛttaya īritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित् स्वाभाविको भावः कश्चिद् आगन्तुकः क्वचित् । यस् तु स्वाभाविको भावः स व्याप्यान्तर्-बहिः-स्थितः

kvacit svābhāviko bhāvaḥ kaścid āgantukaḥ kvacit | yas tu svābhāviko bhāvaḥ sa vyāpyāntar-bahiḥ-sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मञ्जिष्ठाद्ये यथा द्रव्ये रागस् तन्-मय ईक्ष्यते । अत्र स्यान् नाम-मात्रेण विभावस्य विभावता

mañjiṣṭhādye yathā dravye rāgas tan-maya īkṣyate | atra syān nāma-mātreṇa vibhāvasya vibhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन सहजेनैव भावेनानुगता रतिः । एक-रूपापि या भक्तेर् विविधा प्रतिभात्य् असौ

etena sahajenaiva bhāvenānugatā ratiḥ | eka-rūpāpi yā bhakter vividhā pratibhāty asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगन्तुकस् तु यो भावः पटादौ रक्तिमेव सः । तैस् तैर् विभावैर् एवायं धीयते दीप्यते ऽपि च

āgantukas tu yo bhāvaḥ paṭādau raktimeva saḥ | tais tair vibhāvair evāyaṃ dhīyate dīpyate 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावनादि-वैशिष्ट्याद् भक्तानां भेदतस् तथा । प्रायेण सर्व-भावानां वैशिष्ट्यम् उपजायते

vibhāvanādi-vaiśiṣṭyād bhaktānāṃ bhedatas tathā | prāyeṇa sarva-bhāvānāṃ vaiśiṣṭyam upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधानां तु भक्तानां वैशिष्ट्याद् विविधं मनः । मनो ऽनुसाराद् भावानां तारतम्यं किलोदये

vividhānāṃ tu bhaktānāṃ vaiśiṣṭyād vividhaṃ manaḥ | mano 'nusārād bhāvānāṃ tāratamyaṃ kilodaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ते गरिष्ठे गम्भीरे महिष्ठे कर्कशादिके । सम्यग्-उन्मीलिताश् चामी न लक्ष्यन्ते स्फुटं जनैः

citte gariṣṭhe gambhīre mahiṣṭhe karkaśādike | samyag-unmīlitāś cāmī na lakṣyante sphuṭaṃ janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ते लघिष्ठे चोत्ताने क्षोदिष्ठे कोमलादिके । मनाग्-उन्मीलिताश् चामी लक्ष्यन्ते बहिर् उल्बणाः

citte laghiṣṭhe cottāne kṣodiṣṭhe komalādike | manāg-unmīlitāś cāmī lakṣyante bahir ulbaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गरिष्ठं स्वर्ण-पिण्डाभं लघिष्ठं तुल-पिण्डवत् । चित्त-युग्मे ऽत्र विज्ञया भावस्य पवनोपमा

gariṣṭhaṃ svarṇa-piṇḍābhaṃ laghiṣṭhaṃ tula-piṇḍavat | citta-yugme 'tra vijñayā bhāvasya pavanopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरं सिन्धुवच् चित्तम् उत्तानं पल्वलादिवत् । चित्त-द्वये ऽत्र भावस्य महाद्रि-शिखरोपमा

gambhīraṃ sindhuvac cittam uttānaṃ palvalādivat | citta-dvaye 'tra bhāvasya mahādri-śikharopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्तनाभं महिष्ठं स्यात् क्षोदिष्ठं तु कुटिरवत् । चित्त-युग्मे ऽत्र भावस्य दीपेनेभेन वोपमा

pattanābhaṃ mahiṣṭhaṃ syāt kṣodiṣṭhaṃ tu kuṭiravat | citta-yugme 'tra bhāvasya dīpenebhena vopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्कशं त्रिविधं प्रोक्तं वज्रं स्वर्णं तथा जतु । चित्त-त्रये ऽत्र भावस्य ज्ञेया वैश्वानरोपमा

karkaśaṃ trividhaṃ proktaṃ vajraṃ svarṇaṃ tathā jatu | citta-traye 'tra bhāvasya jñeyā vaiśvānaropamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्त-कठिनं वज्रम् अकुतश्चन मार्दवम् । ईदृशं तापसादीनां चित्तं तावद् अवेक्ष्यते

atyanta-kaṭhinaṃ vajram akutaścana mārdavam | īdṛśaṃ tāpasādīnāṃ cittaṃ tāvad avekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णं द्रवति भावाग्नेस् तापेनातिगरीयसा । जतु द्रवत्वम् आयाति ताप-लेशेन सर्वतः

svarṇaṃ dravati bhāvāgnes tāpenātigarīyasā | jatu dravatvam āyāti tāpa-leśena sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोमलं च त्रिधैवोक्तं मदनं नवनीतकम् । अमृतं चेति भावो ऽत्र प्रायः सूर्यातपायते

komalaṃ ca tridhaivoktaṃ madanaṃ navanītakam | amṛtaṃ ceti bhāvo 'tra prāyaḥ sūryātapāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवेद् अत्राद्य-युगलम् आतपेन यथायथम् । द्रवीभूतं स्वभावेन सर्वदैवामृतं भवेत् । गोविन्द-प्रेष्ठ-वर्याणां चित्तं स्याद् अमृतं किल

draved atrādya-yugalam ātapena yathāyatham | dravībhūtaṃ svabhāvena sarvadaivāmṛtaṃ bhavet | govinda-preṣṭha-varyāṇāṃ cittaṃ syād amṛtaṃ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्ण-भक्ति-विशेषस्य गरिष्ठत्वादिभिर् गुणैः । समवेतं सदामीभिर् द्वित्रैर् अपि मनो भवेत्

kṛṣṇa-bhakti-viśeṣasya gariṣṭhatvādibhir guṇaiḥ | samavetaṃ sadāmībhir dvitrair api mano bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु सुष्ठु महिष्ठत्वं भावो बाढम् उपागतः । सर्व-प्रकारम् एवेदं चित्तं विक्षोभयत्य् अलम्

kintu suṣṭhu mahiṣṭhatvaṃ bhāvo bāḍham upāgataḥ | sarva-prakāram evedaṃ cittaṃ vikṣobhayaty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (४)-- गभीरो ऽप्य् अश्रान्तं दुरधिगम-पारो ऽपि नितराम् अहार्यां मर्यादां दधद् अपि हरेर् आस्पदम् अपि । सतां स्तोमः प्रेमण्य् उदयति समग्रे स्थगयितुं विकारं न स्फारं जल-निधिर् इवेन्दौ प्रभवति

yathā dāna-keli-kaumudyām (4)-- gabhīro 'py aśrāntaṃ duradhigama-pāro 'pi nitarām ahāryāṃ maryādāṃ dadhad api harer āspadam api | satāṃ stomaḥ premaṇy udayati samagre sthagayituṃ vikāraṃ na sphāraṃ jala-nidhir ivendau prabhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.