Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu 4.8

रसानां मैत्री-वैर-स्थिति-नाम्नी अष्टम-लहरी अथामीषां क्रमेणैव शान्तादीनां परस्परम् । मित्रत्वं शात्रवत्वं च रसानाम् अभिधीयते

rasānāṃ maitrī-vaira-sthiti-nāmnī aṣṭama-laharī athāmīṣāṃ krameṇaiva śāntādīnāṃ parasparam | mitratvaṃ śātravatvaṃ ca rasānām abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तस्य प्रीत-बीभत्स-धर्म-वीराः सुहृद्-वराः । अद्भुतश् चैष प्रीतादिषु चतुःष्व् अपि

śāntasya prīta-bībhatsa-dharma-vīrāḥ suhṛd-varāḥ | adbhutaś caiṣa prītādiṣu catuḥṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विषन्न् अस्य शुचिर् युद्धवीरो रौद्रो भयानकः

dviṣann asya śucir yuddhavīro raudro bhayānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृत्-प्रीतस्य बीभत्सः शान्तो वीर-द्वयं तथा । वैरी शुचिर् युद्ध-वीरो रौद्रश् चैक-विभावकः

suhṛt-prītasya bībhatsaḥ śānto vīra-dvayaṃ tathā | vairī śucir yuddha-vīro raudraś caika-vibhāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेयसस् तु शुचिर् हास्यो युद्ध-वीरः सुहृद्-वराः । द्विषो वत्सल-बीभत्स-रौद्रा भीष्मश् च पूर्ववत्

preyasas tu śucir hāsyo yuddha-vīraḥ suhṛd-varāḥ | dviṣo vatsala-bībhatsa-raudrā bhīṣmaś ca pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सलस्य सुहृद्-धास्यः करुणो भीष्म-भित् तथा । शत्रुः शुचिर् युद्ध-वीरः प्रीतो रौद्रश् च पूर्ववत्

vatsalasya suhṛd-dhāsyaḥ karuṇo bhīṣma-bhit tathā | śatruḥ śucir yuddha-vīraḥ prīto raudraś ca pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचेर् हास्यस् तथा प्रेयान् सुहृद् अस्य प्रकीर्तितः । द्विषो वत्सल-बीभत्स-शान्त-रौद्र-भयानकाः । प्राहुर् एके ऽस्य सुहृदं वीर-युग्मं परे रिपुम्

śucer hāsyas tathā preyān suhṛd asya prakīrtitaḥ | dviṣo vatsala-bībhatsa-śānta-raudra-bhayānakāḥ | prāhur eke 'sya suhṛdaṃ vīra-yugmaṃ pare ripum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रं हास्यस्य बीभत्सः शुचिः प्रेयान् सवत्सलः । प्रतिपक्षस् तु करुणस् तथा प्रोक्तो भयानकः

mitraṃ hāsyasya bībhatsaḥ śuciḥ preyān savatsalaḥ | pratipakṣas tu karuṇas tathā prokto bhayānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भुतस्य सुहृद् वीरः पञ्च शान्तादयस् तथा । प्रतिपक्षो भवेद् अस्य रौद्रो बीभत्स एव च

adbhutasya suhṛd vīraḥ pañca śāntādayas tathā | pratipakṣo bhaved asya raudro bībhatsa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीरस्य त्व् अद्भुतो हास्यः प्रेयान् प्रीतिस् तथा सुहृत् । भयानको विपक्षो ऽस्य कस्यचिच् छान्त एव च

vīrasya tv adbhuto hāsyaḥ preyān prītis tathā suhṛt | bhayānako vipakṣo 'sya kasyacic chānta eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुणस्य सुहृद्-रौद्रो वत्सलश् च विलोक्यते । वैरी हास्यो ऽस्य सम्भोग-शृङ्गारश् चाद्भुतस् तथा

karuṇasya suhṛd-raudro vatsalaś ca vilokyate | vairī hāsyo 'sya sambhoga-śṛṅgāraś cādbhutas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौद्रस्य करुणः प्रोक्तो वीरश् चापि सुहृद्-वरः । प्रतिपक्षस् तु हास्ये ऽस्य शृङ्गारो भीषणो ऽपि च

raudrasya karuṇaḥ prokto vīraś cāpi suhṛd-varaḥ | pratipakṣas tu hāsye 'sya śṛṅgāro bhīṣaṇo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयानकस्य बीभत्सः करुणश् च सुहृद्-वरः । द्विषन्तु वीर-शृङ्गार-हास्य-रौद्राः प्रकीर्तिताः

bhayānakasya bībhatsaḥ karuṇaś ca suhṛd-varaḥ | dviṣantu vīra-śṛṅgāra-hāsya-raudrāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीभत्सस्य भवेच् छान्तो हास्यः प्रीतिस् तथा सुहृत् । शत्रुः शुचिस् तथा प्रेयान् ज्ञेया युक्त्या परे च ते

bībhatsasya bhavec chānto hāsyaḥ prītis tathā suhṛt | śatruḥ śucis tathā preyān jñeyā yuktyā pare ca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सुहृत्-कृत्यम्-- कथितेभ्यः परे ये स्युस् ते तटस्थाः सतां मताः

tatra suhṛt-kṛtyam-- kathitebhyaḥ pare ye syus te taṭasthāḥ satāṃ matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृदा मिश्रणां सम्यग् आस्वादं कुरुते रसम्

suhṛdā miśraṇāṃ samyag āsvādaṃ kurute rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोस् तु मिश्रणे साम्यं दुःशकं स्यात् तुला-धृतम् । तस्माद् अङ्गाङ्गि-भावेन मेलनं विदुषां मतम्

dvayos tu miśraṇe sāmyaṃ duḥśakaṃ syāt tulā-dhṛtam | tasmād aṅgāṅgi-bhāvena melanaṃ viduṣāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेन् मुख्यो ऽथ वा गौणो रसो ऽङ्गी किल यत्र यः । कर्तव्यं तत्र तस्याङ्गं सुहृद् एव रसो बुधैः

bhaven mukhyo 'tha vā gauṇo raso 'ṅgī kila yatra yaḥ | kartavyaṃ tatra tasyāṅgaṃ suhṛd eva raso budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाङ्गित्वं प्रथमतो मुख्यानाम् इह लिख्यते । अङ्गतां यत्र सुहृदो मुख्या गौणाश् च बिभ्रति

athāṅgitvaṃ prathamato mukhyānām iha likhyate | aṅgatāṃ yatra suhṛdo mukhyā gauṇāś ca bibhrati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शान्ते ऽङ्गिनि प्रीतस्याङ्गता, यथा-- जीव-स्फुलिङ्ग-वह्नेर् महसो घन-चित्-स्वरूपस्य । तस्य पदाम्बुज-युगलं किं वा संवाहयिष्यामि

tatra śānte 'ṅgini prītasyāṅgatā, yathā-- jīva-sphuliṅga-vahner mahaso ghana-cit-svarūpasya | tasya padāmbuja-yugalaṃ kiṃ vā saṃvāhayiṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये ऽङ्गिनि मुख्यस्याङ्गता । तत्रैव बीभत्सस्य, यथा-- अहम् इह कफ-शुक्र-शोणितानां पृथु-कुतुपे कुतुकी रतः शरीरे । शिव शिव परमात्मनो दुरात्मा सुख-वपुषः स्मरणे ऽपि मन्थरो ऽस्मि

atra mukhye 'ṅgini mukhyasyāṅgatā | tatraiva bībhatsasya, yathā-- aham iha kapha-śukra-śoṇitānāṃ pṛthu-kutupe kutukī rataḥ śarīre | śiva śiva paramātmano durātmā sukha-vapuṣaḥ smaraṇe 'pi mantharo 'smi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्य एव गौणस्य । तत्रैव प्रीतस्याद्भुत-बीभत्सयोश् च, यथा-- हित्वास्मिन् पिशितोपनद्ध-रुधिर-क्लिन्ने मुदं विग्रहे प्रीत्य्-उत्सिक्त-मनाः कदाहम् असकृद्-दुस्तर्क-चर्यास्पदम् । आसीनं पुरटासनोपरि परं ब्रह्माम्बुद-श्यामलं सेविष्ये चल-चारु-चामर-मरुत्-सञ्चार चातुर्यतः

atra mukhya eva gauṇasya | tatraiva prītasyādbhuta-bībhatsayoś ca, yathā-- hitvāsmin piśitopanaddha-rudhira-klinne mudaṃ vigrahe prīty-utsikta-manāḥ kadāham asakṛd-dustarka-caryāspadam | āsīnaṃ puraṭāsanopari paraṃ brahmāmbuda-śyāmalaṃ seviṣye cala-cāru-cāmara-marut-sañcāra cāturyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्य एव मुख्यस्य गौणयोश् च । अथ प्रीते शान्तस्य, यथा-- निरविद्यतया सपद्य् अहं निरवद्यः प्रतिपद्य-माधुरीम् । अरविन्द-विलोचनं कदा प्रभुमिन्दीवर-सुन्दरं भजे

atra mukhya eva mukhyasya gauṇayoś ca | atha prīte śāntasya, yathā-- niravidyatayā sapady ahaṃ niravadyaḥ pratipadya-mādhurīm | aravinda-vilocanaṃ kadā prabhumindīvara-sundaraṃ bhaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये मुख्यस्य । तत्रैव बीभत्सस्य, यथा-- स्मरन् प्रभु-पादाम्भोजं नटन्न् अटति वैष्णवः । यस् तु दृष्ट्या पद्मिनीनाम् अपि सुष्ठु हृणीयते

atra mukhye mukhyasya | tatraiva bībhatsasya, yathā-- smaran prabhu-pādāmbhojaṃ naṭann aṭati vaiṣṇavaḥ | yas tu dṛṣṭyā padminīnām api suṣṭhu hṛṇīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये गौणस्य । तत्रैव बीभत्स-शान्त-वीराणां, यथा-- तनोति मुख-विक्रियां युवति-सङ्ग-रङ्गोदये न तृप्यति न सर्वतः सुख-मये समाधाव् अपि । न सिद्धिषु च लालसां वहति लभ्यमानास्व् अपि प्रभो तव पदार्चने परम् उपैति तृष्णां मनः

atra mukhye gauṇasya | tatraiva bībhatsa-śānta-vīrāṇāṃ, yathā-- tanoti mukha-vikriyāṃ yuvati-saṅga-raṅgodaye na tṛpyati na sarvataḥ sukha-maye samādhāv api | na siddhiṣu ca lālasāṃ vahati labhyamānāsv api prabho tava padārcane param upaiti tṛṣṇāṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये मुख्यस्य गौणयोश् च । अथ प्रेयसि शुचेर्, यथा-- धन्यानां किल मूर्धन्याः सुबलामुर् व्रजाबलाः । अधरं पिञ्छ-चूडस्य चलाश् चुलूकयन्ति याः

atra mukhye mukhyasya gauṇayoś ca | atha preyasi śucer, yathā-- dhanyānāṃ kila mūrdhanyāḥ subalāmur vrajābalāḥ | adharaṃ piñcha-cūḍasya calāś culūkayanti yāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये मुख्यस्य । तत्रैव हासस्य, यथा-- दृशोस् तरलितैर् अलं व्रज निवृत्य मुग्धे व्रजं वितर्कयसि मां यथा न हि तथास्मि किं भूरिणा । इतीरयति माधवे नव-विलासिनीं छद्मना ददर्श सुबलो बलद्-विकच-दृष्टिर् अस्याननम्

atra mukhye mukhyasya | tatraiva hāsasya, yathā-- dṛśos taralitair alaṃ vraja nivṛtya mugdhe vrajaṃ vitarkayasi māṃ yathā na hi tathāsmi kiṃ bhūriṇā | itīrayati mādhave nava-vilāsinīṃ chadmanā dadarśa subalo balad-vikaca-dṛṣṭir asyānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये गौणस्य । तत्रैव शुचिहास्ययोर्, यथा-- मिहिर-दुहितुर् उद्यद्-वञ्जुलं मञ्जु-तीरं प्रविशति सुबलो ऽयं राधिका-वेष-गूढः । स-रभसम् अभिपश्यन् कृष्णम् अभ्युत्थितं यः स्मित-विकशित-गण्डं स्वीयम् आस्यं वृणोति

atra mukhye gauṇasya | tatraiva śucihāsyayor, yathā-- mihira-duhitur udyad-vañjulaṃ mañju-tīraṃ praviśati subalo 'yaṃ rādhikā-veṣa-gūḍhaḥ | sa-rabhasam abhipaśyan kṛṣṇam abhyutthitaṃ yaḥ smita-vikaśita-gaṇḍaṃ svīyam āsyaṃ vṛṇoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये मुख्य-गौणयोः । अथ वत्सले करुणस्य-- निरातपत्रः कान्तारे सन्ततं मुक्त-पादुकः । वत्सान् अवति वत्सो मे हन्त सन्तप्यते मनः

atra mukhye mukhya-gauṇayoḥ | atha vatsale karuṇasya-- nirātapatraḥ kāntāre santataṃ mukta-pādukaḥ | vatsān avati vatso me hanta santapyate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये गौणस्य । तत्रैव हास्यस्य, यथा-- पुत्रस् ते नवनीत-पिण्डम् अतनुं मुष्णन् ममान्तर्-गृहाद् विन्यस्यापससार तस्य कणिकां निद्राण-डिम्भानने । इत्य् उक्ता कुल-वृद्धया सुत-मुखे दृष्टिं विभुग्न-भ्रुणि स्मेरां निक्षिपती सदा भवतु वः क्षेमाय गोष्ठेश्वरी

atra mukhye gauṇasya | tatraiva hāsyasya, yathā-- putras te navanīta-piṇḍam atanuṃ muṣṇan mamāntar-gṛhād vinyasyāpasasāra tasya kaṇikāṃ nidrāṇa-ḍimbhānane | ity uktā kula-vṛddhayā suta-mukhe dṛṣṭiṃ vibhugna-bhruṇi smerāṃ nikṣipatī sadā bhavatu vaḥ kṣemāya goṣṭheśvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि मुख्ये गौणस्य । तत्रैव भयानकाद्भुत-हास्य-करुणानां, यथा-- कम्प्रा स्वेदिनि चूर्ण-कुन्तल-तटे स्फारेक्षणा तुङ्गिते सव्ये दोष्णि विकाशि-गण्ड-फलका लीलास्य-भङ्गी-शते । बिभ्राणस्य हरेर् गिरीन्द्रम् उदयद्-बाष्पा चिरोर्ध्व-स्थितौ पातु प्रस्नव-सिच्यमान-सिचया विश्वं व्रजाधीश्वरी

atrāpi mukhye gauṇasya | tatraiva bhayānakādbhuta-hāsya-karuṇānāṃ, yathā-- kamprā svedini cūrṇa-kuntala-taṭe sphārekṣaṇā tuṅgite savye doṣṇi vikāśi-gaṇḍa-phalakā līlāsya-bhaṅgī-śate | bibhrāṇasya harer girīndram udayad-bāṣpā cirordhva-sthitau pātu prasnava-sicyamāna-sicayā viśvaṃ vrajādhīśvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि मुख्ये चतूर्णां गौणानाम् । केवले वत्सले नास्ति मुख्यस्य खलु सौहृदम् । अतो ऽत्र वत्सले तस्य नतरां लिखिताङ्गता

atrāpi mukhye catūrṇāṃ gauṇānām | kevale vatsale nāsti mukhyasya khalu sauhṛdam | ato 'tra vatsale tasya natarāṃ likhitāṅgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उज्ज्वले प्रेयसो, यथा-- मद्-वेष-शीलित-तनोः सुबलस्य पश्य विन्यस्य मञ्जु-भुज-मूर्ध्नि भुजं मुकुन्दः । रोमाञ्च-कञ्चुक-जुषः स्फुटम् अस्य कर्णे सन्देशम् अर्पयति तन्वि मद्-अर्थम् एव

atha ujjvale preyaso, yathā-- mad-veṣa-śīlita-tanoḥ subalasya paśya vinyasya mañju-bhuja-mūrdhni bhujaṃ mukundaḥ | romāñca-kañcuka-juṣaḥ sphuṭam asya karṇe sandeśam arpayati tanvi mad-artham eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये मुख्यस्य । तत्रैव हास्यस्य, यथा-- स्वसास्मि तव निर्दये परिचिनोषि न त्वं कुतः कुरु प्रणय-निर्भरं मम कृशाङ्गि कण्ठ-ग्रहम् । इति ब्रुवति पेशलं युवति-वेष-गूढे हरौ कृतं स्मितम् अभिज्ञया गुरु-पुरस् तदा राधया

atra mukhye mukhyasya | tatraiva hāsyasya, yathā-- svasāsmi tava nirdaye paricinoṣi na tvaṃ kutaḥ kuru praṇaya-nirbharaṃ mama kṛśāṅgi kaṇṭha-graham | iti bruvati peśalaṃ yuvati-veṣa-gūḍhe harau kṛtaṃ smitam abhijñayā guru-puras tadā rādhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये गौणस्य । तत्रैव प्रेयो-वीरयोर् यथा-- मुकुन्दो ऽयं चन्द्रावलि-वदन-चन्द्रे चटुलभे स्मर-स्मेराम् आराद् दृशम् असकलाम् अर्पयति च । भुजाम् अंसे सख्युः पुलकिनि दधानः फनि-निभाम् इभारि-क्ष्वेडाभिर् वृष-दनुजम् उद्योजयति च

atra mukhye gauṇasya | tatraiva preyo-vīrayor yathā-- mukundo 'yaṃ candrāvali-vadana-candre caṭulabhe smara-smerām ārād dṛśam asakalām arpayati ca | bhujām aṃse sakhyuḥ pulakini dadhānaḥ phani-nibhām ibhāri-kṣveḍābhir vṛṣa-danujam udyojayati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्ये मुख्य-गौणयोः । अथ गौणानाम् अङ्गिता-- हास्यादीनां तु गौणानां यद्-उदाहरणं कृतम् । तेनैषाम् अङ्गिता व्यक्ता मुख्यानां च तथाङ्गता । तथाप्य् अल्प-विशेषाय किञ्चिद् एव विलिख्यते

atra mukhye mukhya-gauṇayoḥ | atha gauṇānām aṅgitā-- hāsyādīnāṃ tu gauṇānāṃ yad-udāharaṇaṃ kṛtam | tenaiṣām aṅgitā vyaktā mukhyānāṃ ca tathāṅgatā | tathāpy alpa-viśeṣāya kiñcid eva vilikhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हास्ये ऽङ्गिनि शुचेर् अङ्गता, यथा-- मदनान्धतया त्रि-वक्रया प्रसभं पीत-पटाञ्चले धृते । अदधाद् विनतं जनाग्रतो हरिर् उत्फुल्ल-कपोलम् आननम्

atha hāsye 'ṅgini śucer aṅgatā, yathā-- madanāndhatayā tri-vakrayā prasabhaṃ pīta-paṭāñcale dhṛte | adadhād vinataṃ janāgrato harir utphulla-kapolam ānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गौणे ऽङ्गिनि मुख्यस्याङ्गता । वीरे प्रेयसो, यथा-- सेनान्यं विजितम् अवेक्ष्य भद्रसेनं मां योद्धुं मिलसि पुरः कथं विशाल । रामाणां शतम् अपि नोद्भटोरु-धामा श्रीदामा गणयति रे त्वम् अत्र को ऽसि

atra gauṇe 'ṅgini mukhyasyāṅgatā | vīre preyaso, yathā-- senānyaṃ vijitam avekṣya bhadrasenaṃ māṃ yoddhuṃ milasi puraḥ kathaṃ viśāla | rāmāṇāṃ śatam api nodbhaṭoru-dhāmā śrīdāmā gaṇayati re tvam atra ko 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि गौणे ऽङ्गिनि मुख्यस्य । रौद्रे प्रेयो-वीरयोर्, यथा-- यदुनन्दन निन्दनोद्धतं शिशुपालं समरे जिघांसुभिः । अतिलोहित-लोचनोत्पलैर् जगृहे पाण्डु-सुतैर् वरायुधम्

atrāpi gauṇe 'ṅgini mukhyasya | raudre preyo-vīrayor, yathā-- yadunandana nindanoddhataṃ śiśupālaṃ samare jighāṃsubhiḥ | atilohita-locanotpalair jagṛhe pāṇḍu-sutair varāyudham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गौणे मुख्य-गौणयोः । अद्भुते प्रेयो-वीर-हास्यानां, यथा-- मित्राणीक-वृतं गदायुधि गुरुं-मन्यं प्रलम्ब-द्विषं यष्ट्या दुर्बलया विजित्य पुरतः सोल्लुण्ठम् उद्गायतः । श्रीदाम्नः किल वीक्ष्य केलि-समराटोपोत्सवे पाटवं कृष्णः फुल्ल-कपोलकः पुलकवान् विस्फार-दृष्टिर् बभौ

atra gauṇe mukhya-gauṇayoḥ | adbhute preyo-vīra-hāsyānāṃ, yathā-- mitrāṇīka-vṛtaṃ gadāyudhi guruṃ-manyaṃ pralamba-dviṣaṃ yaṣṭyā durbalayā vijitya purataḥ solluṇṭham udgāyataḥ | śrīdāmnaḥ kila vīkṣya keli-samarāṭopotsave pāṭavaṃ kṛṣṇaḥ phulla-kapolakaḥ pulakavān visphāra-dṛṣṭir babhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गौणे मुख्यस्य गौणयोश् च । एवम् अन्यस्य गौणस्य ज्ञेया कविभिर् अङ्गिता । तथा च मुख्य-गौणानां रसानाम् अङ्गतापि च

atra gauṇe mukhyasya gauṇayoś ca | evam anyasya gauṇasya jñeyā kavibhir aṅgitā | tathā ca mukhya-gauṇānāṃ rasānām aṅgatāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽङ्गी सर्वातिगो यः स्यान् मुख्यो गौणो ऽथवा रसः । स एवाङ्गं भवेद् अङ्गि-पोषी सञ्चारितां व्रजन्

so 'ṅgī sarvātigo yaḥ syān mukhyo gauṇo 'thavā rasaḥ | sa evāṅgaṃ bhaved aṅgi-poṣī sañcāritāṃ vrajan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च नाट्याचार्याः पठन्ति-- एक एव भवेत् स्थायी रसो मुख्यतमो हि यः । रसास् तद्-अनुयायित्वाद् अन्ये स्युर् व्यभिचारिणः

tathā ca nāṭyācāryāḥ paṭhanti-- eka eva bhavet sthāyī raso mukhyatamo hi yaḥ | rasās tad-anuyāyitvād anye syur vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्री-विष्णु-धर्मोत्तरे च-- रसानां समवेतानां यस्य रूपं भवेद् बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सङ्चारिणो मताः

śrī-viṣṇu-dharmottare ca-- rasānāṃ samavetānāṃ yasya rūpaṃ bhaved bahu | sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ saṅcāriṇo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोकाद् विभावनाज् जातः सम्प्राप्य व्यभिचारिताम् । पुष्णन् निज-प्रभुं मुख्यं गौणस् तत्रैव लीयते

stokād vibhāvanāj jātaḥ samprāpya vyabhicāritām | puṣṇan nija-prabhuṃ mukhyaṃ gauṇas tatraiva līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोद्यन् विभावनोत्कर्षात् पुष्टिं मुख्येन लम्भितः । कुञ्चता निज-नाथेन गौणो ऽप्य् अङ्गित्वम् अश्नुते

prodyan vibhāvanotkarṣāt puṣṭiṃ mukhyena lambhitaḥ | kuñcatā nija-nāthena gauṇo 'py aṅgitvam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यस् त्व् अङ्गत्वम् आसाद्य पुष्णन्न् इन्द्रम् उपेन्द्रवत् । गौणम् एवाङ्गिनं कृत्वा निगूढ-निज-वैभवः

mukhyas tv aṅgatvam āsādya puṣṇann indram upendravat | gauṇam evāṅginaṃ kṛtvā nigūḍha-nija-vaibhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादि-वासनोद्भास-वासिते भक्त-चेतसि । भात्य् एव न तु लीनः स्याद् एष सञ्चारि-गौणवत्

anādi-vāsanodbhāsa-vāsite bhakta-cetasi | bhāty eva na tu līnaḥ syād eṣa sañcāri-gauṇavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गी मुख्यः स्वम् अत्राङ्गैर् भावैस् तैर् अभिवर्धयन् । सजातीयैर् विजातीयैः स्वतन्त्रः सन् विराजते

aṅgī mukhyaḥ svam atrāṅgair bhāvais tair abhivardhayan | sajātīyair vijātīyaiḥ svatantraḥ san virājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य मुख्यस्य यो भक्तो भवेन् नित्य-निजाश्रयः । अङ्गी स एव तत्र स्यान् मुख्यो ऽप्य् अन्यो ऽङ्गतां व्रजेत्

yasya mukhyasya yo bhakto bhaven nitya-nijāśrayaḥ | aṅgī sa eva tatra syān mukhyo 'py anyo 'ṅgatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च-- आस्वादोद्रेक-हेतुत्वम् अङ्गस्याङ्गत्वम् अङ्गिनि । तद् विना तस्य सम्पातो वैफल्यायैव कल्पते

kiṃ ca-- āsvādodreka-hetutvam aṅgasyāṅgatvam aṅgini | tad vinā tasya sampāto vaiphalyāyaiva kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मृष्ट-रसालायां यवसादेः कथञ्चन । तच्-चर्वणे भवेद् एव सतृणाभ्यवहारिता

yathā mṛṣṭa-rasālāyāṃ yavasādeḥ kathañcana | tac-carvaṇe bhaved eva satṛṇābhyavahāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैरि-कृत्यम्-- जनयत्य् एव वैरस्यं रसानां वैरिणा युतिः । सुमृष्ट-पानकादीनां क्षार-तिक्तादिना यथा

atha vairi-kṛtyam-- janayaty eva vairasyaṃ rasānāṃ vairiṇā yutiḥ | sumṛṣṭa-pānakādīnāṃ kṣāra-tiktādinā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि-- ब्रह्मिष्ठाया निष्फलो मे व्यतीतः कालो भूयान् हा समाधि-व्रतेन । सान्द्रानन्दं तन् मया ब्रह्म मूर्तं कोणेनाक्ष्णः साचि-सव्यस्य नैक्षि

yathā hi-- brahmiṣṭhāyā niṣphalo me vyatītaḥ kālo bhūyān hā samādhi-vratena | sāndrānandaṃ tan mayā brahma mūrtaṃ koṇenākṣṇaḥ sāci-savyasya naikṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शान्तस्योज्ज्वलेन वैरस्यम् । क्षणम् अपि पितृ-कोटि-वत्सलं तं सुर-मुनि-वन्दित-पादम् इन्दिरेशम् । अभिलषति वराङ्गना-नखाङ्कैः प्रभुम् ईक्षितं मनो मे

tatra śāntasyojjvalena vairasyam | kṣaṇam api pitṛ-koṭi-vatsalaṃ taṃ sura-muni-vandita-pādam indireśam | abhilaṣati varāṅganā-nakhāṅkaiḥ prabhum īkṣitaṃ mano me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रीतस्योज्ज्वलेनैव । दोर्भ्याम् अर्गल-दीर्घाभ्यां सखे परिरभस्व माम् । शिरः कृष्ण तवाघ्राय विहरिष्ये ततस् त्वया

tatra prītasyojjvalenaiva | dorbhyām argala-dīrghābhyāṃ sakhe parirabhasva mām | śiraḥ kṛṣṇa tavāghrāya vihariṣye tatas tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रेयसो वत्सलेन । यं समस्त-निगमाः परमेशं सात्वतास् तु भगवन्तम् उशन्ति । तत् सुतेति बत साहसिकीं त्वां व्याजि-हीर्षतु कथं मम जिह्वा

atra preyaso vatsalena | yaṃ samasta-nigamāḥ parameśaṃ sātvatās tu bhagavantam uśanti | tat suteti bata sāhasikīṃ tvāṃ vyāji-hīrṣatu kathaṃ mama jihvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वत्सलस्य प्रीतेन । तडिद्-विलास-तरला नव-यौवन-सम्पदः । अद्यैव दूति तेन त्वं मया रमय माधवम्

atra vatsalasya prītena | taḍid-vilāsa-taralā nava-yauvana-sampadaḥ | adyaiva dūti tena tvaṃ mayā ramaya mādhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोज्ज्वलस्य शान्तेन । चिरं जीवेति संयुज्य काचिद् आशीर्भिर् अच्युतम् । कैलास-स्था विलासेन कामुकी परिषष्वजे

atrojjvalasya śāntena | ciraṃ jīveti saṃyujya kācid āśīrbhir acyutam | kailāsa-sthā vilāsena kāmukī pariṣaṣvaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शुचेर् वत्सलेन । शुचेः सम्बन्ध-गन्धो ऽपि कथञ्चिद् यदि वत्सले । क्वचिद् भवेत् ततः सुष्ठु वैरस्यायैव कल्पते

atra śucer vatsalena | śuceḥ sambandha-gandho 'pi kathañcid yadi vatsale | kvacid bhavet tataḥ suṣṭhu vairasyāyaiva kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिशितासृङ्-मयी नाहं सत्यम् अस्मि तवोचिता । स्वापाङ्ग-बिद्धां श्यामाङ्ग कृपयाङ्गी-कुरुष्व माम्

piśitāsṛṅ-mayī nāhaṃ satyam asmi tavocitā | svāpāṅga-biddhāṃ śyāmāṅga kṛpayāṅgī-kuruṣva mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शुचेर् बीभत्सेन । एवम् अन्यापि विज्ञेया प्राज्ञै रस-विरोधिता । प्रायेणेयं रसाभास-कक्षायां पर्यवस्यति

atra śucer bībhatsena | evam anyāpi vijñeyā prājñai rasa-virodhitā | prāyeṇeyaṃ rasābhāsa-kakṣāyāṃ paryavasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च-- द्वायोर् एकतरस्येह बाध्यत्वेनोपवर्णने । स्मर्यमाणतयाप्य् उक्तौ साम्येन वचने ऽपि च

kiṃ ca-- dvāyor ekatarasyeha bādhyatvenopavarṇane | smaryamāṇatayāpy uktau sāmyena vacane 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसान्तरेण व्यवधौ तट-स्थेन प्रियेण वा । विषयाश्रय-भेदे च गौणेन द्विषता सह । इत्य् आदिषु न वैरस्यं वैरिणो जनयेद् युतिः

rasāntareṇa vyavadhau taṭa-sthena priyeṇa vā | viṣayāśraya-bhede ca gauṇena dviṣatā saha | ity ādiṣu na vairasyaṃ vairiṇo janayed yutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र एकतरस्य बाध्यत्वेन वर्णने, यथा विदग्ध-माधवे (२।१८)-- प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणं विषयतो यस्मिन् मनो धित्सते बालासौ विषयेषु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः । यस्य स्फूर्ति-लवाय हन्त हृदये योगी सुमुत्कण्ठते मुग्धेयं किल तस्य पश्य हृदयान् निष्क्रान्तिम् आकाङ्क्षति

tatra ekatarasya bādhyatvena varṇane, yathā vidagdha-mādhave (2.18)-- pratyāhṛtya muniḥ kṣaṇaṃ viṣayato yasmin mano dhitsate bālāsau viṣayeṣu dhitsati tataḥ pratyāharantī manaḥ | yasya sphūrti-lavāya hanta hṛdaye yogī sumutkaṇṭhate mugdheyaṃ kila tasya paśya hṛdayān niṣkrāntim ākāṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाध्यत्वम् अत्र शान्तस्य शुचेर् उत्कर्ष-वर्णनात्

bādhyatvam atra śāntasya śucer utkarṣa-varṇanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मर्यमाणत्वे, यथा-- स एष वैहासिकता-विनोदैर् व्रजस्य हासोद्गम-संविधाता । फणीश्वरेणाद्य विकृष्यमाणः करोति हा नः परिदेवनानि

smaryamāṇatve, yathā-- sa eṣa vaihāsikatā-vinodair vrajasya hāsodgama-saṃvidhātā | phaṇīśvareṇādya vikṛṣyamāṇaḥ karoti hā naḥ paridevanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्येन वचने, यथा-- विश्रान्त-षोडश-कला निर्विकल्पा निरावृतिः । सुखात्मा भवती राधे ब्रह्म-विद्येव राजते

sāmyena vacane, yathā-- viśrānta-ṣoḍaśa-kalā nirvikalpā nirāvṛtiḥ | sukhātmā bhavatī rādhe brahma-vidyeva rājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- राधा शान्तिर् इवोन्निद्रं निर्निमेषेक्षणं च माम् । कुर्वती ध्यान-लग्नं च वासयत्य् अद्रि-कन्दरे

yathā vā-- rādhā śāntir ivonnidraṃ nirnimeṣekṣaṇaṃ ca mām | kurvatī dhyāna-lagnaṃ ca vāsayaty adri-kandare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसान्तरेण व्यवधौ, यथा-- त्वं कासि शान्ता किम् इहान्तरीक्षे द्रष्टुं परं ब्रह्म कुतस् तताक्षी । अस्यातिरूपात् किम् इवाकुलात्मा रम्भे समाविश्य भिदा स्मरेण

vasāntareṇa vyavadhau, yathā-- tvaṃ kāsi śāntā kim ihāntarīkṣe draṣṭuṃ paraṃ brahma kutas tatākṣī | asyātirūpāt kim ivākulātmā rambhe samāviśya bhidā smareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राद्भुतेन व्यवधिः । विषय-भिन्नत्वे, यथा श्री-दशमे (१०।६०।४५)-- त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् अन्तर् मांसास्थि-रक्त-कृमि-विट्-कफ-पित्त-वातम् । जीवच्-छवं भजति कान्तम् अति-विमूढा या ते पदाब्ज-मकरन्दम् अजिघ्रती स्त्री

atrādbhutena vyavadhiḥ | viṣaya-bhinnatve, yathā śrī-daśame (10.60.45)-- tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam | jīvac-chavaṃ bhajati kāntam ati-vimūḍhā yā te padābja-makarandam ajighratī strī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा विदग्ध-माधवे (२।३१)-- तस्याः कान्त-द्युतिनि वदने मञ्जुले चाक्षि-युग्मे तत्रास्माकं यद्-अवधि सखे दृष्टिर् एषा निविष्टा । सत्यं ब्रूमस् तद्-अवधि भवेद् इन्दुम् इन्दीवरं च स्मारं स्मारं मुख-कुटिलता-कारिणीयं हृणीया

yathā vā vidagdha-mādhave (2.31)-- tasyāḥ kānta-dyutini vadane mañjule cākṣi-yugme tatrāsmākaṃ yad-avadhi sakhe dṛṣṭir eṣā niviṣṭā | satyaṃ brūmas tad-avadhi bhaved indum indīvaraṃ ca smāraṃ smāraṃ mukha-kuṭilatā-kāriṇīyaṃ hṛṇīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयत्र शुचि-बीभत्सयोः । आश्रय-भिन्नत्वे, यथा-- विजयिनम् अजितः विलोक्य रङ्ग- स्थल-भुवि सम्भृत-सांयुगीन-लीलम् । पशुप-सवयसां वपूंषि भेजुः पुलक-कुलं द्विषतां तु कालिमानम्

ubhayatra śuci-bībhatsayoḥ | āśraya-bhinnatve, yathā-- vijayinam ajitaḥ vilokya raṅga- sthala-bhuvi sambhṛta-sāṃyugīna-līlam | paśupa-savayasāṃ vapūṃṣi bhejuḥ pulaka-kulaṃ dviṣatāṃ tu kālimānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वीर-भयानकयोः । विषयाश्रय-भेदे ऽपि मुख्येन द्विषता सह । सङ्गतिः किल मुख्यस्य वैरस्यायैव जायते

atra vīra-bhayānakayoḥ | viṣayāśraya-bhede 'pi mukhyena dviṣatā saha | saṅgatiḥ kila mukhyasya vairasyāyaiva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विषय-भेदे, यथा-- विमोचयार्गलाबन्धं विलम्बं तात नाचर । यामि काश्य-गृहं यूना मनः श्यामेन मे हृतम्

tatra viṣaya-bhede, yathā-- vimocayārgalābandhaṃ vilambaṃ tāta nācara | yāmi kāśya-gṛhaṃ yūnā manaḥ śyāmena me hṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शुचेः प्रीतेन । आश्रय-भेदे, यथा-- रुक्मिणी-कुच-काश्मीर-पङ्किलोरः-स्थलं कदा । सदानन्दं परं ब्रह्म दृष्ट्या सेविष्यते मया

atra śuceḥ prītena | āśraya-bhede, yathā-- rukmiṇī-kuca-kāśmīra-paṅkiloraḥ-sthalaṃ kadā | sadānandaṃ paraṃ brahma dṛṣṭyā seviṣyate mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शान्तस्य शुचिना । अनुरक्त-धियो भक्ताः केचन ज्ञान-वर्त्मनि । शान्तस्याश्रय-भिन्नत्वे वैरस्यं नानुमन्वते

atra śāntasya śucinā | anurakta-dhiyo bhaktāḥ kecana jñāna-vartmani | śāntasyāśraya-bhinnatve vairasyaṃ nānumanvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च-- भृत्ययोर् नायकस्येव निसर्ग-द्वेषिणोर् अपि । अङ्गयोर् अङ्गिनः पुष्ट्यै भवेद् एकत्र सङ्गतिः

kiṃ ca-- bhṛtyayor nāyakasyeva nisarga-dveṣiṇor api | aṅgayor aṅginaḥ puṣṭyai bhaved ekatra saṅgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- कुमारस् ते मल्ली-कुसुम-सुकुमारः प्रियतमे गरिष्ठो ऽयं केशी गिरिवद् इति मे वेल्लति मनः । शिवं भूयात् पश्योन्नमित-भुज-मेधिर् मुहुर् अमुं खलं क्षुन्दन् कुर्यां व्रजम् अतितरां शालिनम् अहम्

yathā-- kumāras te mallī-kusuma-sukumāraḥ priyatame gariṣṭho 'yaṃ keśī girivad iti me vellati manaḥ | śivaṃ bhūyāt paśyonnamita-bhuja-medhir muhur amuṃ khalaṃ kṣundan kuryāṃ vrajam atitarāṃ śālinam aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विद्विषौ वीरभयानकौ वत्सलं पुष्णीतः । यथा-- कम्प्रा स्वेदिनि चूर्ण-कुन्तल-तटे इत्य् आदि (ब्र्स् ४।८।३१)

atra vidviṣau vīrabhayānakau vatsalaṃ puṣṇītaḥ | yathā-- kamprā svedini cūrṇa-kuntala-taṭe ity ādi (BRS 4.8.31)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हास्य-करुणौ वत्सलम् एव पुष्णीतः । अपि च-- मिथो वैराव् अपि द्वौ यौ भावौ धर्म-सुतादिषु । कालादि-भेदत् प्राकट्यं तौ विन्दन्तौ न दुष्यतः

tatra hāsya-karuṇau vatsalam eva puṣṇītaḥ | api ca-- mitho vairāv api dvau yau bhāvau dharma-sutādiṣu | kālādi-bhedat prākaṭyaṃ tau vindantau na duṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिरूढे महा-भावे विरुद्धैर् विरसाः युतिः । न स्याद् इत्य् उज्ज्वले राधा-कृष्णयोर् दर्शितं पुरा

adhirūḍhe mahā-bhāve viruddhair virasāḥ yutiḥ | na syād ity ujjvale rādhā-kṛṣṇayor darśitaṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वाप्य् अचिन्त्य-महा-शक्तौ महा-पुरुष-शेखरे । रसावलि-समावेशः स्वादायैवोपजायते

kvāpy acintya-mahā-śaktau mahā-puruṣa-śekhare | rasāvali-samāveśaḥ svādāyaivopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रसानां विषयत्वे, यथा ललित-माधवे (३।४)-- दैत्याचार्यास् तद्-आस्ये विकृतिम् अरुणतां मल्ल-वर्याः सखायो गण्डौन्नत्यं खलेशाः प्रलयम् ऋषिगणा ध्यान-मुष्णास्रम् अम्बाः । रोमाञ्चं सांयुगीनाः कम् अपि नव-चमत्कारम् अन्तः सुरेशा लास्यं दासाः कटाक्षं ययुर् असित-दृशः प्रेक्ष्य रङ्गे मुकुन्दम्

tatra rasānāṃ viṣayatve, yathā lalita-mādhave (3.4)-- daityācāryās tad-āsye vikṛtim aruṇatāṃ malla-varyāḥ sakhāyo gaṇḍaunnatyaṃ khaleśāḥ pralayam ṛṣigaṇā dhyāna-muṣṇāsram ambāḥ | romāñcaṃ sāṃyugīnāḥ kam api nava-camatkāram antaḥ sureśā lāsyaṃ dāsāḥ kaṭākṣaṃ yayur asita-dṛśaḥ prekṣya raṅge mukundam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयत्वे, यथा-- स्वस्मिन् धूर्ये ऽप्य् अमानी शिशुषु गरि-धृताव् उद्यतेषु स्मितास्यस् थूत्कारी दध्नि विस्रे प्रणयिषु विवृत-प्रौढिर् इन्द्रे ऽरुणाक्षः । गोष्ठे साश्रुर् विदूने गुरुषु हरि-मखं प्रास्य कम्पः स पायाद् आसारे स्फार-दृष्टिर् युवतिषु पुलकी बिभ्रद् अद्रिं विभुर् वः

āśrayatve, yathā-- svasmin dhūrye 'py amānī śiśuṣu gari-dhṛtāv udyateṣu smitāsyas thūtkārī dadhni visre praṇayiṣu vivṛta-prauḍhir indre 'ruṇākṣaḥ | goṣṭhe sāśrur vidūne guruṣu hari-makhaṃ prāsya kampaḥ sa pāyād āsāre sphāra-dṛṣṭir yuvatiṣu pulakī bibhrad adriṃ vibhur vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.