Rupa Gosvamin: Ujjvalanilamani 15

अथ दानम्- व्याजेन भूषणादीनां प्रदानं दानम् उच्यते

atha dānam- vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- कामो नाम सुहृन् ममास्ति भवतीम् आकर्ण्य मत्-प्रेयसीं हारस् तेन तवार्पितोऽयम् उरसि प्राप्नोतु सङ्गोत्सवम् । इत्य् उन्नम्य करं मुरद्विषि वदत्य् उद्भिन्न-सान्द्र-स्मिता पद्मा मान-विनिग्रहात् प्रणयिना तेनोद्भटं चुम्बिता

yathā- kāmo nāma suhṛn mamāsti bhavatīm ākarṇya mat-preyasīṃ hāras tena tavārpito'yam urasi prāpnotu saṅgotsavam | ity unnamya karaṃ muradviṣi vadaty udbhinna-sāndra-smitā padmā māna-vinigrahāt praṇayinā tenodbhaṭaṃ cumbitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नतिः- केवलं दैन्यम् आलम्ब्य पादपातो नतिर् मता

atha natiḥ- kevalaṃ dainyam ālambya pādapāto natir matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- क्षिति-लुठित-शिखण्डापीडम् आरान् मुकुन्दे रचयति रति-कान्त-स्तोम-कान्ते प्रणामम् । नयन-जलधराभ्यां कुर्वती बाष्प-वृष्टिं वरतनुर् इह मान-ग्रीष्म-नाशं शशंस

yathā- kṣiti-luṭhita-śikhaṇḍāpīḍam ārān mukunde racayati rati-kānta-stoma-kānte praṇāmam | nayana-jaladharābhyāṃ kurvatī bāṣpa-vṛṣṭiṃ varatanur iha māna-grīṣma-nāśaṃ śaśaṃsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उपेक्षा- सामादौ तु परिक्षीणे स्याद् उपेक्षावधीरणम् । उपेक्षा कथ्यते कैश्चित् तूष्णीम्भावतया स्थितिः

atha upekṣā- sāmādau tu parikṣīṇe syād upekṣāvadhīraṇam | upekṣā kathyate kaiścit tūṣṇīmbhāvatayā sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् द्वयं, यथा- सूनुर् वल्लभ एष वल्लवपतेस् तत्रापि वीराग्रणी- स्तत्रापि स्मर-मण्डली-विजयिना रूपेण विभ्राजितः । सख्यः सम्प्रति रूक्षता पृथुर् इयं तेनात्र न श्रेयसे दूरे पश्यत याति निष्ठुर-मनाः का युक्तिर् अत्रोचिता

tad dvayaṃ, yathā- sūnur vallabha eṣa vallavapates tatrāpi vīrāgraṇī- statrāpi smara-maṇḍalī-vijayinā rūpeṇa vibhrājitaḥ | sakhyaḥ samprati rūkṣatā pṛthur iyaṃ tenātra na śreyase dūre paśyata yāti niṣṭhura-manāḥ kā yuktir atrocitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माने मुहुर् नितिभिर् अप्य् अतिदुर्निवारे वाचंयम-व्रतम् अहं तरसाग्रहीषम् । बाष्पं ततो विकिरती निजगाद पद्मा पौष्पं रजः पतितम् अत्र दृशोर् ममेति

māne muhur nitibhir apy atidurnivāre vācaṃyama-vratam ahaṃ tarasāgrahīṣam | bāṣpaṃ tato vikiratī nijagāda padmā pauṣpaṃ rajaḥ patitam atra dṛśor mameti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा- प्रसादन-विधिं मुक्त्वा वाक्यैर् अन्यार्थ-सूचकैः । प्रसादनं मृगाक्षीणाम् उपेक्षेति स्मृता बुधैः

athavā- prasādana-vidhiṃ muktvā vākyair anyārtha-sūcakaiḥ | prasādanaṃ mṛgākṣīṇām upekṣeti smṛtā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- धम्मिल्ले नव-मालती परिचिता सव्ये च शब्द-ग्रहे मल्ली सुन्दरि दक्षिणे तु कतरत् पुष्पं तव भ्राजते । आघ्रेयं परिचेतुम् इत्य् उपहिते व्याजेन नासा-पुटे गण्डोद्यत्-पुलका विहस्य हरिणा चन्द्रावली चुम्बिता

yathā- dhammille nava-mālatī paricitā savye ca śabda-grahe mallī sundari dakṣiṇe tu katarat puṣpaṃ tava bhrājate | āghreyaṃ paricetum ity upahite vyājena nāsā-puṭe gaṇḍodyat-pulakā vihasya hariṇā candrāvalī cumbitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रसान्तरम्- आकस्मिक-भयादीनां प्रस्तुतिः स्याद् रसान्तरम् । यादृच्छिकं बुद्धि-पूर्वम् इति द्वेधा तद् उच्यते

atha rasāntaram- ākasmika-bhayādīnāṃ prastutiḥ syād rasāntaram | yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यादृच्छिकम्- उपस्थितम् अकस्माद् यत् तद् यादृच्छिकम् उच्यते

tatra yādṛcchikam- upasthitam akasmād yat tad yādṛcchikam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अपि गुरुभिर् उपायैर् अद्य सामादिभिर् या लवम् अपि न मृगाक्षी मान-मुद्राम् अभाङ्क्षीत् । हरिम् इह परिरेभे सा स्वयंग्राहम् अग्रे नव-जलधर-नादैर् भीषिता पश्य भद्रा

yathā- api gurubhir upāyair adya sāmādibhir yā lavam api na mṛgākṣī māna-mudrām abhāṅkṣīt | harim iha parirebhe sā svayaṃgrāham agre nava-jaladhara-nādair bhīṣitā paśya bhadrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- उपायेषु व्यर्थोन्नतिषु बत सामादिषु सखे सखीनां चातुर्ये गतवति च सद्यः शिथिलताम् । विशाखायाः कोप-ज्वर-हरण-मन्त्र-प्रतिनिधिं सचीत्कारं रूक्ष-स्वनितम् अकरोद् उक्ष-दनुजः

yathā vā- upāyeṣu vyarthonnatiṣu bata sāmādiṣu sakhe sakhīnāṃ cāturye gatavati ca sadyaḥ śithilatām | viśākhāyāḥ kopa-jvara-haraṇa-mantra-pratinidhiṃ sacītkāraṃ rūkṣa-svanitam akarod ukṣa-danujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बुद्धि-पूर्वम्- बुद्धि-पूर्वं तु कान्तेन प्रत्युत्पन्न-धिया कृतम्

atha buddhi-pūrvam- buddhi-pūrvaṃ tu kāntena pratyutpanna-dhiyā kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- पाणौ पञ्चमुखेन दुष्ट-कृमिणा दष्टोऽस्मि रोषाद् इति व्याजात् कूणित-लोचनं व्रज-पतौ व्याभुज्य वक्त्रं स्थिते । सद्यः प्रोज्झित-रोष-वृत्तिर् असकृत् किं वृत्तम् इत्य् आकुला जल्पन्ती स्मित-बन्धुर् आस्यम् अमुना गान्धर्विका चुम्बिता

yathā- pāṇau pañcamukhena duṣṭa-kṛmiṇā daṣṭo'smi roṣād iti vyājāt kūṇita-locanaṃ vraja-patau vyābhujya vaktraṃ sthite | sadyaḥ projjhita-roṣa-vṛttir asakṛt kiṃ vṛttam ity ākulā jalpantī smita-bandhur āsyam amunā gāndharvikā cumbitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- न्यस्तं दाम कृतागसाद्य हरिणा दृष्ट्वा पुरो राधया क्षिप्तेनाभिहतः स तेन कपटी दुःखीव भुग्नाननः । मीलन्न् एव निषेदिवान् भुवि ततः सद्यस् तया व्यग्रया पाञिभ्यां धृत-कन्धरः स्थित-मुखो बिम्बोष्ठम् अस्याः पपौ

yathā vā- nyastaṃ dāma kṛtāgasādya hariṇā dṛṣṭvā puro rādhayā kṣiptenābhihataḥ sa tena kapaṭī duḥkhīva bhugnānanaḥ | mīlann eva niṣedivān bhuvi tataḥ sadyas tayā vyagrayā pāñibhyāṃ dhṛta-kandharaḥ sthita-mukho bimboṣṭham asyāḥ papau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देश-काल-बलेनैव मुरली-श्रवणेन च । विनाप्य् उपायं मानोऽसौ लीयते व्रज-सुभ्रुवाम्

deśa-kāla-balenaiva muralī-śravaṇena ca | vināpy upāyaṃ māno'sau līyate vraja-subhruvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र देश-बलेन, यथा- अलङ्कीर्णं चन्द्रावलिर् अलि-घटा-झङ्कृति-भरैः पुरो वृन्दारण्यं किम् अपि कलयन्ती कुसुमितम् । हरिं च स्मेरास्यं प्रियक-तरु-मूले प्रियम् इतः स्खलन्-माना सख्याम् अदिशत सतृष्णं दृशम् असौ

tatra deśa-balena, yathā- alaṅkīrṇaṃ candrāvalir ali-ghaṭā-jhaṅkṛti-bharaiḥ puro vṛndāraṇyaṃ kim api kalayantī kusumitam | hariṃ ca smerāsyaṃ priyaka-taru-mūle priyam itaḥ skhalan-mānā sakhyām adiśata satṛṣṇaṃ dṛśam asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल-बलेन, यथा- शरदि मधुर-मूर्तिः पश्य कान्ति-च्छटाभिः स्नपयति रविकन्या-तीर-वन्यां सुधांशुः । इति निशि निशमय्य व्याहृतिं दूतिकायाः स्मित-रुचिभिर् अतानीत् तत्र राधा प्रसादम्

kāla-balena, yathā- śaradi madhura-mūrtiḥ paśya kānti-cchaṭābhiḥ snapayati ravikanyā-tīra-vanyāṃ sudhāṃśuḥ | iti niśi niśamayya vyāhṛtiṃ dūtikāyāḥ smita-rucibhir atānīt tatra rādhā prasādam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुरली-शब्देन, यथा- यदि रोषं न हि मुञ्चसि न मुञ्च मम देवि नात्र निर्बन्धः । फुत्कृति-विधूत-मानः स भवतु विजयी हरेर् वेणुः

muralī-śabdena, yathā- yadi roṣaṃ na hi muñcasi na muñca mama devi nātra nirbandhaḥ | phutkṛti-vidhūta-mānaḥ sa bhavatu vijayī harer veṇuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- मानस्योपाध्यायि प्रसीद सखि रुन्धि मे श्रुति-द्वन्द्वम् । अयम् उच्चाटन-मन्त्रं सिद्धो वेणुर् वने पठति

yathā vā- mānasyopādhyāyi prasīda sakhi rundhi me śruti-dvandvam | ayam uccāṭana-mantraṃ siddho veṇur vane paṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारतम्यं तु मानस्य हेतोः स्यात् तारतम्यतः । स्याल् लघुर् मध्यमश् चासौ महिष्ठश् चेत्य् अतस् त्रिधा

tāratamyaṃ tu mānasya hetoḥ syāt tāratamyataḥ | syāl laghur madhyamaś cāsau mahiṣṭhaś cety atas tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुसाध्यः स्याल् लघुर् मानो यत्न-साध्यस्य मध्यमः । दुःसाध्यः स्याद् उपायेन महिष्ठः प्रेयसाप्य् अयम्

susādhyaḥ syāl laghur māno yatna-sādhyasya madhyamaḥ | duḥsādhyaḥ syād upāyena mahiṣṭhaḥ preyasāpy ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णे रोषोक्तयस् तासां वामो दुर्लील-शेखरः । कितवेन्द्रो महा-धूर्तः कठोरो निरपत्रपः

kṛṣṇe roṣoktayas tāsāṃ vāmo durlīla-śekharaḥ | kitavendro mahā-dhūrtaḥ kaṭhoro nirapatrapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदुर्ललितो गोपी-भुजङ्गो रत-हिण्डकः । गोपिका-धर्म-विध्वंसी गोप-साध्वी-विडम्बकः

atidurlalito gopī-bhujaṅgo rata-hiṇḍakaḥ | gopikā-dharma-vidhvaṃsī gopa-sādhvī-viḍambakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामुकेशस् तमिस्रौघः श्यामात्माम्बर-तस्करः । गोवर्धन-तटारण्य-बाट-पाटच्-चरादयः

kāmukeśas tamisraughaḥ śyāmātmāmbara-taskaraḥ | govardhana-taṭāraṇya-bāṭa-pāṭac-carādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मानः । अथ प्रेम-वैचित्त्यम्- प्रियस्य सन्निकर्षेऽपि प्रेमोन्माद-भ्रमाद् भवेत् । या विश्लेष-धियार्तिस् तत् प्रेम-वैचित्त्यम् उच्यते

iti mānaḥ | atha prema-vaicittyam- priyasya sannikarṣe'pi premonmāda-bhramād bhavet | yā viśleṣa-dhiyārtis tat prema-vaicittyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- आभीरेन्द्र-सुते स्फुरत्य् अपि पुरस् तीव्रानुरागोत्थया विश्लेष-ज्वर-सम्पदा विवश-धीर् अत्यन्तम् उद्घूर्णिता । कान्तं मे सखि दर्शयेति दशनैर् उद्गूर्ण-शस्याङ्कुरा राधा हन्त तथा व्यचेष्टते यतः कृष्णोऽप्य् अभूद् विस्मितः

yathā- ābhīrendra-sute sphuraty api puras tīvrānurāgotthayā viśleṣa-jvara-sampadā vivaśa-dhīr atyantam udghūrṇitā | kāntaṃ me sakhi darśayeti daśanair udgūrṇa-śasyāṅkurā rādhā hanta tathā vyaceṣṭate yataḥ kṛṣṇo'py abhūd vismitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा विदग्ध-माधवे (५।४६)- समजनि दवाद् वित्रस्तानां किम् आर्त-रवो गवां मयि किम् अभवद् वैगुण्यं वा निरङ्कुशम् ईक्षितम् । व्यरचि निभृतं किं वाहूतिः कयाचिद् अभीष्टया यद् इह सहसा माम् अत्याक्षीद् वने वनजेक्षणः

yathā vā vidagdha-mādhave (5.46)- samajani davād vitrastānāṃ kim ārta-ravo gavāṃ mayi kim abhavad vaiguṇyaṃ vā niraṅkuśam īkṣitam | vyaraci nibhṛtaṃ kiṃ vāhūtiḥ kayācid abhīṣṭayā yad iha sahasā mām atyākṣīd vane vanajekṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलासम् अनुरागस् तु कुत्रचित् कम् अपि व्रजम् । पार्श्वे सन्तम् अपि प्रेष्ठं हारितं कुरुते स्फुटम्

vilāsam anurāgas tu kutracit kam api vrajam | pārśve santam api preṣṭhaṃ hāritaṃ kurute sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुष्ठूदाहरता पट्ट-महिषी-गीत-विभ्रमम् । स्पष्टं मुक्ता-फले चैतद् वोपदेवेन वर्णितम्

suṣṭhūdāharatā paṭṭa-mahiṣī-gīta-vibhramam | spaṣṭaṃ muktā-phale caitad vopadevena varṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रेम-वैचित्त्यम् अथ प्रवासः पूर्व-सङ्गतयोर् यूनोर् भवेद् देशान्तरादिभिः । व्यवधानं तु यत् प्राज्ञैः स प्रवास इतीर्यते

iti prema-vaicittyam atha pravāsaḥ pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ | vyavadhānaṃ tu yat prājñaiḥ sa pravāsa itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्-जन्य-विप्रलम्भोऽयं प्रवासत्वेन कथ्यते । हर्ष-गर्व-मद-व्रीडा वर्जयित्वा समीरिताः

taj-janya-vipralambho'yaṃ pravāsatvena kathyate | harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गार-योग्याः सर्वेऽपि प्रवासे व्यभिचारिणः । स द्विधा बुद्धि-पूर्वः स्यात् तथिअवाबुद्धि-पूर्वकः

śṛṅgāra-yogyāḥ sarve'pi pravāse vyabhicāriṇaḥ | sa dvidhā buddhi-pūrvaḥ syāt tathiavābuddhi-pūrvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र बुद्धि-पूर्वः- दूरे कार्यानुरोधेन गमः स्याद् बुद्धि-पूर्वकः । कार्यं कृष्णस्य कथितं स्वभक्त-प्रीणनादिकम्

atra buddhi-pūrvaḥ- dūre kāryānurodhena gamaḥ syād buddhi-pūrvakaḥ | kāryaṃ kṛṣṇasya kathitaṃ svabhakta-prīṇanādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिद् दूरे सुदूरे च गमनाद् अप्य् अयं द्विधा

kiñcid dūre sudūre ca gamanād apy ayaṃ dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आद्यः- दृष्टिं निधाय सुरभी-निकुरम्ब-वीथ्यां कृष्णेति वर्ण-युगलाभ्यसेन रसज्ञाम् । शुश्रूषणे मुरलि-निस्वनितस्य कर्णौ चित्तं मुखे तव नयत्य् अहर् अद्य राधा

tatra ādyaḥ- dṛṣṭiṃ nidhāya surabhī-nikuramba-vīthyāṃ kṛṣṇeti varṇa-yugalābhyasena rasajñām | śuśrūṣaṇe murali-nisvanitasya karṇau cittaṃ mukhe tava nayaty ahar adya rādhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ द्वितीयः- भावी भवंश् च भूतश् च तिर्विधः स तु कीर्त्यते

atha dvitīyaḥ- bhāvī bhavaṃś ca bhūtaś ca tirvidhaḥ sa tu kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भावी, यथा उद्धव-सन्देशे (६७)- एष क्षत्ता व्रजनरपतेः आज्ञया गोकुले अस्मिन् बाले प्रातो नगरगतये घोषणामातनोति । दुष्टम् भूयः स्फुरति च बलादीक्षणं दक्षिणं मे तेन स्वान्तं स्फुटति चटुलम् हन्त भाव्यं न जाने

tatra bhāvī, yathā uddhava-sandeśe (67)- eṣa kṣattā vrajanarapateḥ ājñayā gokule asmin bāle prāto nagaragataye ghoṣaṇāmātanoti | duṣṭam bhūyaḥ sphurati ca balādīkṣaṇaṃ dakṣiṇaṃ me tena svāntaṃ sphuṭati caṭulam hanta bhāvyaṃ na jāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्, यथा ललित-माधवे (३।७)- भानोर् बिम्बे त्वरितम् उदय-प्रस्थतः प्रस्थितेऽसौ यात्रानन्दीं पठति मुदितः स्यन्दने गान्दिनेयः । तावत् तूर्णं स्फुट खुर-पुटैः क्षौणि-पृष्टं खनन्तो यावन् नामी हृदय भवतो घोटकाः स्फोटका स्युः

bhavan, yathā lalita-mādhave (3.7)- bhānor bimbe tvaritam udaya-prasthataḥ prasthite'sau yātrānandīṃ paṭhati muditaḥ syandane gāndineyaḥ | tāvat tūrṇaṃ sphuṭa khura-puṭaiḥ kṣauṇi-pṛṣṭaṃ khananto yāvan nāmī hṛdaya bhavato ghoṭakāḥ sphoṭakā syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतो, यथा उद्धव-सन्देशे (८५)- कामं दूरे सहचरि वरीवर्ति यत् कंसवैरी न इदम् लोकोत्तरमपि विपद्दुर्दिनं मे दुनोति । आशाकीलो हृदि किल वृतः प्राणरोधी तु यो मे सोऽयं पीडां निविडवडवावह्नितीव्रस्तनोति

bhūto, yathā uddhava-sandeśe (85)- kāmaṃ dūre sahacari varīvarti yat kaṃsavairī na idam lokottaramapi vipaddurdinaṃ me dunoti | āśākīlo hṛdi kila vṛtaḥ prāṇarodhī tu yo me so'yaṃ pīḍāṃ niviḍavaḍavāvahnitīvrastanoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्री-यदु-सिंहेन प्रेयसीहिर् अमुष्य च । प्रेषणं क्रियते प्रेम्णा सन्देशस्य परस्परम्

atra śrī-yadu-siṃhena preyasīhir amuṣya ca | preṣaṇaṃ kriyate premṇā sandeśasya parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा उद्धव-सन्देशे (११५)- सोढव्यं ते कथमपि बलाच्चक्षुषी मुद्रयित्वा तीव्रोत्तापम् हतमनसिजोद्दामविक्रान्तचक्रम् । द्वित्रैरेव प्रियसखि दिनैः सेव्यतां देवि शव्ये यास्यामि त्वत्प्रणयचटुलभ्रूयुगाडम्बराणाम्

yathā uddhava-sandeśe (115)- soḍhavyaṃ te kathamapi balāccakṣuṣī mudrayitvā tīvrottāpam hatamanasijoddāmavikrāntacakram | dvitraireva priyasakhi dinaiḥ sevyatāṃ devi śavye yāsyāmi tvatpraṇayacaṭulabhrūyugāḍambarāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पद्यावल्याम् (३७६)- कालिन्द्याः पुलिनं प्रदोष-मरुतो रम्याः शशङ्कांशवः सन्तापं न हरन्तु नाम नितरां कुर्वन्ति कस्मात् पुनः । सन्दिष्टं व्रज-योषिताम् इति हरेः संशृण्वतोऽन्तःपुरे निःश्वासाः प्रसृता जयन्ति रमणी-सौभाग्य-गर्व-च्छिदः

tathā padyāvalyām (376)- kālindyāḥ pulinaṃ pradoṣa-maruto ramyāḥ śaśaṅkāṃśavaḥ santāpaṃ na harantu nāma nitarāṃ kurvanti kasmāt punaḥ | sandiṣṭaṃ vraja-yoṣitām iti hareḥ saṃśṛṇvato'ntaḥpure niḥśvāsāḥ prasṛtā jayanti ramaṇī-saubhāgya-garva-cchidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अबुद्धि-पूर्वः- पारत्न्त्र्योद्भवो यस् तु प्रोक्तः सोऽबुद्धि-पूर्वकः । दिव्यादिव्यादि-जनितं पारतन्त्र्यम् अनेकधा

atha abuddhi-pūrvaḥ- pāratntryodbhavo yas tu proktaḥ so'buddhi-pūrvakaḥ | divyādivyādi-janitaṃ pāratantryam anekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ललित-माधवे (२।२७)- आनीतासि मया मनोरथ-शत-व्यग्रेण निर्बन्धतः पूर्णं शारद-पुर्णिमा-परिमलैर् वृन्दाटवी-मण्डलम् । सद्यः सुन्दरि शङ्खचूड-कपट-प्राप्तोदयेनाधुना दैवेनाद्य विरोधिना कथम् इतस् त्वं हन्त दूरीकृता

yathā lalita-mādhave (2.27)- ānītāsi mayā manoratha-śata-vyagreṇa nirbandhataḥ pūrṇaṃ śārada-purṇimā-parimalair vṛndāṭavī-maṇḍalam | sadyaḥ sundari śaṅkhacūḍa-kapaṭa-prāptodayenādhunā daivenādya virodhinā katham itas tvaṃ hanta dūrīkṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तात्र जागरोद्वेगौ तानवं मलिनाङ्गता । प्रलापो व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश

cintātra jāgarodvegau tānavaṃ malināṅgatā | pralāpo vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चिन्ता, यथा हंसदूते (२)- यदा यातो गोपीहृदयमदनो नन्दसदनान् मुकुन्दो गान्दिन्यास्तनयमनुविन्दन् मधुपुरीम् । तदामान्क्षीच्चिन्तासरिति घनघूर्णापरिचयैर् अगाधायां बाधामयपयसि राधा विरहिणी

tatra cintā, yathā haṃsadūte (2)- yadā yāto gopīhṛdayamadano nandasadanān mukundo gāndinyāstanayamanuvindan madhupurīm | tadāmānkṣīccintāsariti ghanaghūrṇāparicayair agādhāyāṃ bādhāmayapayasi rādhā virahiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जागरः, यथा पद्यावल्यां (३२२)- याः पश्यन्ति प्रियं स्वप्ने धन्यास्ताः सखि योषितः । अस्माकं तु गते कृष्णे गता निद्रापि वैरिणी

atha jāgaraḥ, yathā padyāvalyāṃ (322)- yāḥ paśyanti priyaṃ svapne dhanyāstāḥ sakhi yoṣitaḥ | asmākaṃ tu gate kṛṣṇe gatā nidrāpi vairiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उद्वेगः, यथा हंसदूते (१०४)- मनो मे हा कष्टं ज्वलति किमहं हन्त करवै न पारं नावारं किमपि कलयाम्य् अस्य जलधेः । इयं वन्दे मूर्ध्ना सपदि तमुपायं कथय मां परामृष्ये यस्माद्धृतिकणिकयापे क्षणिकया

atha udvegaḥ, yathā haṃsadūte (104)- mano me hā kaṣṭaṃ jvalati kimahaṃ hanta karavai na pāraṃ nāvāraṃ kimapi kalayāmy asya jaladheḥ | iyaṃ vande mūrdhnā sapadi tamupāyaṃ kathaya māṃ parāmṛṣye yasmāddhṛtikaṇikayāpe kṣaṇikayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तानवं, यथा- उदञ्चद्-वक्त्राम्भोरुह-विकृतिर् अन्तः-कलुषिता सदाहाराभाव-ग्लपित-कुच-कोका यदुपते । विशुष्यन्ती राधा तव विरह-तापाद् अनुदिनं निदाघे कुल्येव क्रशिम-परिपाकं प्रथयति

atha tānavaṃ, yathā- udañcad-vaktrāmbhoruha-vikṛtir antaḥ-kaluṣitā sadāhārābhāva-glapita-kuca-kokā yadupate | viśuṣyantī rādhā tava viraha-tāpād anudinaṃ nidāghe kulyeva kraśima-paripākaṃ prathayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मलिनाङ्गता- हिम-विसर-विशीर्णाम्भोज-तुल्यानन-श्रीः खर-मरुद्-अपरज्यद्-बन्धु-जीवोपमौष्ठी । अघहर शरद्-अर्कोत्तापितेन्दीवराक्षी तव विरह-विपत्ति-म्लापितासीद् विशाखा

atha malināṅgatā- hima-visara-viśīrṇāmbhoja-tulyānana-śrīḥ khara-marud-aparajyad-bandhu-jīvopamauṣṭhī | aghahara śarad-arkottāpitendīvarākṣī tava viraha-vipatti-mlāpitāsīd viśākhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रलापः, यथा ललित-माधवे (३।२५)- क्व नन्द-कुल-चन्द्रमाः क्व शिखि-चन्द्रकालङ्कृतिः क्व मन्द्र-मुरली-रवः क्व नु सुरेन्द्र-नील-द्युतिः क्व रास-रस-ताण्डवी क्व सखि जीव-रक्षौषधिर् निधिर् मम सुहृत्तमः क्व बत हन्त हा धिग्-विधिम्

atha pralāpaḥ, yathā lalita-mādhave (3.25)- kva nanda-kula-candramāḥ kva śikhi-candrakālaṅkṛtiḥ kva mandra-muralī-ravaḥ kva nu surendra-nīla-dyutiḥ kva rāsa-rasa-tāṇḍavī kva sakhi jīva-rakṣauṣadhir nidhir mama suhṛttamaḥ kva bata hanta hā dhig-vidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्याधिः, यथा तत्रैव (३।२८) उत्तापी पुट-पाकतो æपि गरल-ग्रामाद् अपि क्षोभणो दम्भोलेर् अपि दुःसहः कटुर् अलं हृन्-मग्न-शूल्याद् अपि तीव्रः प्रौढ-विसूचिकानि-चयतो æप्य् उच्चैर् ममायं बली मर्माण्य् अद्य भिनत्ति गोकुल-पतेर् विश्लेष-जन्मा ज्वरः

atha vyādhiḥ, yathā tatraiva (3.28) uttāpī puṭa-pākato æpi garala-grāmād api kṣobhaṇo dambholer api duḥsahaḥ kaṭur alaṃ hṛn-magna-śūlyād api tīvraḥ prauḍha-visūcikāni-cayato æpy uccair mamāyaṃ balī marmāṇy adya bhinatti gokula-pater viśleṣa-janmā jvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उन्मादः- भ्रमति भवन-गर्भे निर्निमित्तं हसन्ती प्रथयति तव वार्तां चेतनाचेतनेषु । लुत्ःअति च भुवि राधा कम्पिताङ्गी मुरारे विषम-विरह-खेदोद्गारि-विभ्रान्त-चित्ता

atha unmādaḥ- bhramati bhavana-garbhe nirnimittaṃ hasantī prathayati tava vārtāṃ cetanācetaneṣu | lutḥati ca bhuvi rādhā kampitāṅgī murāre viṣama-viraha-khedodgāri-vibhrānta-cittā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- अद्याकाण्डिकम् अट्टहास-पटलं निर्माति घर्माम्बु-भाक् चीत्कारं कुरुते चमत्कृति-परा सोत्कण्ठम् आकस्मिकम् । आक्रन्दं वितनोति घर्घर-घनोद्घोषं किलातर्कितं राधा माधव-विप्रयोग-रभसाद् अन्येव तीव्राद् अभूत्

yathā vā- adyākāṇḍikam aṭṭahāsa-paṭalaṃ nirmāti gharmāmbu-bhāk cītkāraṃ kurute camatkṛti-parā sotkaṇṭham ākasmikam | ākrandaṃ vitanoti gharghara-ghanodghoṣaṃ kilātarkitaṃ rādhā mādhava-viprayoga-rabhasād anyeva tīvrād abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मोहः- निरुन्धे दैन्याब्धिं हरति गुरु-चिन्ता परिभवं विलुम्पत्य् उन्मादं स्थगयति बलाद् बाष्प-लहरीम् । इदानीं कंसारे कुवलय-दृशः केवलम् इदं विधत्ते साचिव्यं तव विरह-मूर्च्छा-सहचरी

atha mohaḥ- nirundhe dainyābdhiṃ harati guru-cintā paribhavaṃ vilumpaty unmādaṃ sthagayati balād bāṣpa-laharīm | idānīṃ kaṃsāre kuvalaya-dṛśaḥ kevalam idaṃ vidhatte sācivyaṃ tava viraha-mūrcchā-sahacarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मृत्युः, यथा हंसदूते (९६)- अये रासक्रीडारसिक मम सख्यां नवनवा पुरा बद्धा येन प्रणयलहरी हन्त गहना । स चेन् मुक्तापेक्षस्त्वमपि धिग् इमां तुलशकलं यदेतस्या नासानिहितमिदमद्यापि चलति

atha mṛtyuḥ, yathā haṃsadūte (96)- aye rāsakrīḍārasika mama sakhyāṃ navanavā purā baddhā yena praṇayalaharī hanta gahanā | sa cen muktāpekṣastvamapi dhig imāṃ tulaśakalaṃ yadetasyā nāsānihitamidamadyāpi calati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवास-विप्रलम्भेऽस्मिन् दशास् तास् ता हरेर् अपि । अत्रोपलक्षणायैकम् उदाहरणम् ईर्यते

pravāsa-vipralambhe'smin daśās tās tā harer api | atropalakṣaṇāyaikam udāharaṇam īryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- क्रीडा-रत्न-गृहे विडम्बित-पयः-फेनावली-मार्दने तल्पे नेच्छति कल्प-शाखि-चमरी-रम्येऽपि राज्ञां सुताः । किन्तु द्वारवती-पतिर् व्रज-गिरि-द्रोणी-विलान्तः-शिला- पर्यङ्कोपरि राधिका-रति-कलां ध्यायन् मुहुः क्लाम्यति

yathā- krīḍā-ratna-gṛhe viḍambita-payaḥ-phenāvalī-mārdane talpe necchati kalpa-śākhi-camarī-ramye'pi rājñāṃ sutāḥ | kintu dvāravatī-patir vraja-giri-droṇī-vilāntaḥ-śilā- paryaṅkopari rādhikā-rati-kalāṃ dhyāyan muhuḥ klāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तानां प्रेम-भेदानां विविधत्वाद् दशा अपि । विविधाः स्युर् इहेत्य् एता भूम-भीत्या न कीर्तिताः

proktānāṃ prema-bhedānāṃ vividhatvād daśā api | vividhāḥ syur ihety etā bhūma-bhītyā na kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतास् तु प्रेम-भेदानाम् अनुभावतया दशाः । साधारण्यः समस्तानां प्रायशः सम्भवन्त्य् अपि

etās tu prema-bhedānām anubhāvatayā daśāḥ | sādhāraṇyaḥ samastānāṃ prāyaśaḥ sambhavanty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्त्व् अत्रैवाधिरूढस्य मोहनत्वम् अपेयुषः । असाधारण-रूपास् तु तत्-प्रसङ्गे पुरोदिताः

kintv atraivādhirūḍhasya mohanatvam apeyuṣaḥ | asādhāraṇa-rūpās tu tat-prasaṅge puroditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रलम्भं परं केचित् करुणाभिधम् उचिरे । स प्रवास-विशेषत्वान् नैवात्र पृथग् ईरितः

vipralambhaṃ paraṃ kecit karuṇābhidham ucire | sa pravāsa-viśeṣatvān naivātra pṛthag īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विप्रलम्भ-भेदाः अथ संयोग-वियोग-स्थितिः हरेर् लीला-विशेषस्य प्रकटस्यानुसारतः । वर्णिता विरहावस्था गोष्ठ-वाम-भ्रुवाम् असौ

iti vipralambha-bhedāḥ atha saṃyoga-viyoga-sthitiḥ harer līlā-viśeṣasya prakaṭasyānusārataḥ | varṇitā virahāvasthā goṣṭha-vāma-bhruvām asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृन्दारण्ये विहरता सदा रासादि-विभ्रमैः । हरिणा व्रज-देवीनां विरहोऽस्ति न कर्हिचित्

vṛndāraṇye viharatā sadā rāsādi-vibhramaiḥ | hariṇā vraja-devīnāṃ viraho'sti na karhicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च पाद्मे पाताल-खण्डे मथुरा-माहात्म्ये- गो-गोप-गोपिका-सङ्गे यत्र क्रीडति कंसहा

tathā ca pādme pātāla-khaṇḍe mathurā-māhātmye- go-gopa-gopikā-saṅge yatra krīḍati kaṃsahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । इति संयोग-वियोग-स्थितिः अथ सम्भोगः दर्शनालिङ्गनादीनां आनुकूल्यान् निषेवया । यूनोर् उल्लासम् आरोहन् भावः सम्भोग उच्यते

iti | iti saṃyoga-viyoga-sthitiḥ atha sambhogaḥ darśanāliṅganādīnāṃ ānukūlyān niṣevayā | yūnor ullāsam ārohan bhāvaḥ sambhoga ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनीषिभिर् अयं मुखो गौणश् चेति द्विधोदितः

manīṣibhir ayaṃ mukho gauṇaś ceti dvidhoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मुख्यः- मुख्यो जाग्रद्-अवस्थायां सम्भोगः स चतुर्विधः

tatra mukhyaḥ- mukhyo jāgrad-avasthāyāṃ sambhogaḥ sa caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् पूर्व-रागतो मानात् प्रवास-द्वयतः क्रमात् । जातान् संक्षिप्त-सङ्कीर्ण-सम्पन्न-र्द्धिमतो विदुः

tān pūrva-rāgato mānāt pravāsa-dvayataḥ kramāt | jātān saṃkṣipta-saṅkīrṇa-sampanna-rddhimato viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सङ्क्षिप्तः- युवानौ यत्र संक्षिप्तान् साध्वस-व्रीडितादिभिः । उपचारान् निषेवेते स संक्षिप्त इतीरितः

tatra saṅkṣiptaḥ- yuvānau yatra saṃkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ | upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र नायकेन कृतः, यथा सप्तशत्याम्- लीलाहितुलिअसेलो रक्ख-उ वो राहिआत्थणप्फंसे । हरिणो पढम-समागम-सज्झसबेबेल्लिओ हत्थो

tatra nāyakena kṛtaḥ, yathā saptaśatyām- līlāhituliaselo rakkha-u vo rāhiātthaṇapphaṃse | hariṇo paḍhama-samāgama-sajjhasabebellio hattho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेः प्रथम-समागम-साध्वस-वेवेल्लितो हस्तः ॥) नायिकायाः, यथा- चुम्बे पटावृत-मुखी नव-सङ्गमेऽभू- दालिङ्गने कुटिलिताङ्ग-लता तदासीत् । अव्यक्त-वाग् अजनि केलि-कथासु राधा मोदं तथापि विदधे मधुसूदनस्य

hareḥ prathama-samāgama-sādhvasa-vevellito hastaḥ ||) nāyikāyāḥ, yathā- cumbe paṭāvṛta-mukhī nava-saṅgame'bhū- dāliṅgane kuṭilitāṅga-latā tadāsīt | avyakta-vāg ajani keli-kathāsu rādhā modaṃ tathāpi vidadhe madhusūdanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सङ्कीर्णः- यत्र सङ्कीर्यमाणाः स्युर् व्यलीक-स्मरणादिभिः । उपचाराः स सङ्कीर्णः किञ्चित् तप्तेक्षु-पेशलः

atha saṅkīrṇaḥ- yatra saṅkīryamāṇāḥ syur vyalīka-smaraṇādibhiḥ | upacārāḥ sa saṅkīrṇaḥ kiñcit taptekṣu-peśalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- सासूय-जल्पित-सुधानि समत्सराणि मनोपराम-रमणीय-दृग्-इङ्गितानि । कंस-द्विषः स्फुरद्-अमन्द-मुखान्य् अनङ्ग- विक्रीडितानि सह राधिकया जयन्ति

yathā- sāsūya-jalpita-sudhāni samatsarāṇi manoparāma-ramaṇīya-dṛg-iṅgitāni | kaṃsa-dviṣaḥ sphurad-amanda-mukhāny anaṅga- vikrīḍitāni saha rādhikayā jayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- वक्त्रं किञ्चिद् अवाञ्चितं विवृणुते नातिप्रसादोदयं दृष्टिर् भुग्न-तटा व्यनक्ति शनकैर् ईर्ष्यावशेष-च्छटाम् । राधायाः सखि सूचयत्य् अविशदा वाग् अप्य् असूयाकलां मानन्तं ब्रुवती तथापि मधुरा कृष्णं धिनोत्य् आकृतिः

yathā vā- vaktraṃ kiñcid avāñcitaṃ vivṛṇute nātiprasādodayaṃ dṛṣṭir bhugna-taṭā vyanakti śanakair īrṣyāvaśeṣa-cchaṭām | rādhāyāḥ sakhi sūcayaty aviśadā vāg apy asūyākalāṃ mānantaṃ bruvatī tathāpi madhurā kṛṣṇaṃ dhinoty ākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सम्पन्नः- प्रवासात् सङ्गते कान्ते भोगः सम्पन्न ईरितः । द्विधा स्याद् आगतिः प्रादुर्भावश् चेति स सङ्गमः

atha sampannaḥ- pravāsāt saṅgate kānte bhogaḥ sampanna īritaḥ | dvidhā syād āgatiḥ prādurbhāvaś ceti sa saṅgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आगतिः- लौकिक-व्यवहारेण स्याद् आगमनम् आगतिः

tatra āgatiḥ- laukika-vyavahāreṇa syād āgamanam āgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा उद्धव-सन्देशे (४०)- मा मन्दाक्षं कुरु गुरुजनाद्देहलीं गेहमध्या- देहि क्लान्ता दिवसमखिलम् हन्त विश्लेषतोऽसि । एष स्मेरो मिलति मृदुले वल्लवीचित्तहारी हारी गुञ्जावलिभिरलिभिर्लीढगन्धो मुकुन्दः

yathā uddhava-sandeśe (40)- mā mandākṣaṃ kuru gurujanāddehalīṃ gehamadhyā- dehi klāntā divasamakhilam hanta viśleṣato'si | eṣa smero milati mṛdule vallavīcittahārī hārī guñjāvalibhiralibhirlīḍhagandho mukundaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रादुर्भावः- प्रेष्ठानां प्रेम-संरम्भ-विह्वलानां पुरो हरिः । आविर्भवत्य् अकस्माद् यत् प्रादुर्भावः स उच्यते

atha prādurbhāvaḥ- preṣṭhānāṃ prema-saṃrambha-vihvalānāṃ puro hariḥ | āvirbhavaty akasmād yat prādurbhāvaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा श्री-दशमे (१०।३२।२)- तासाम् आविरभूच् छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः । पीताम्बर-धरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथ-मन्मथः

yathā śrī-daśame (10.32.2)- tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamānamukhāmbujaḥ | pītāmbara-dharaḥ sragvī sākṣān manmatha-manmathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा हंसदूते (१०७)- अयि स्वप्नो दूरे विरमतु समक्षं शृणु हठा- दविश्वस्ता मा भूरिह सखि मनोविभ्रमधिया । वयस्यस्ते गोवर्धनविपिनमासाद्य कुतुका- दकाण्डे यद्भूयः स्मरकलहपाण्डित्यमतनोत्

yathā vā haṃsadūte (107)- ayi svapno dūre viramatu samakṣaṃ śṛṇu haṭhā- daviśvastā mā bhūriha sakhi manovibhramadhiyā | vayasyaste govardhanavipinamāsādya kutukā- dakāṇḍe yadbhūyaḥ smarakalahapāṇḍityamatanot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढाख्य-भाव-जातोऽयं सम्भोगो वैप्रलम्भिकः । निर्भरानन्द-पुराणां परमावधिर् इष्यते

rūḍhākhya-bhāva-jāto'yaṃ sambhogo vaipralambhikaḥ | nirbharānanda-purāṇāṃ paramāvadhir iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगुणा विरहार्तिः स्यात् स्फुरणे वेणु-रागजे । प्रादुर्भावे भवत्य् अत्र सर्वाभीष्ट-सुखोत्सवः

dviguṇā virahārtiḥ syāt sphuraṇe veṇu-rāgaje | prādurbhāve bhavaty atra sarvābhīṣṭa-sukhotsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ समृद्धिमान्- दुर्लभालोकयोर् यूनोः पारतन्त्र्याद् वियुक्तयोः । उपभोगातिरेको यः कीर्त्यते स समृद्धिमान्

atha samṛddhimān- durlabhālokayor yūnoḥ pāratantryād viyuktayoḥ | upabhogātireko yaḥ kīrtyate sa samṛddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ललित-माधवे (७।१८)- दग्धं हन्त दधानया वपुर् इदं यस्यावलोकाशया सोढा मर्म-विपाटने पटुर् इयं पीडातिवृष्टिर् मया । कालिन्दीय-तटी-कुटीर-कुहर-क्रीडाभिसार-व्रती सोऽयं जीवित-बन्धुर् इन्दु-वदने भूयः समालिङ्गितः

yathā lalita-mādhave (7.18)- dagdhaṃ hanta dadhānayā vapur idaṃ yasyāvalokāśayā soḍhā marma-vipāṭane paṭur iyaṃ pīḍātivṛṣṭir mayā | kālindīya-taṭī-kuṭīra-kuhara-krīḍābhisāra-vratī so'yaṃ jīvita-bandhur indu-vadane bhūyaḥ samāliṅgitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा (८।१०)- तवात्र परिमृग्यता किम् अपि लक्ष्म साक्षाद् इयं मया त्वम् उपसादिता निखिल-लोक-लक्ष्मीर् असि । यथा जगति चञ्चता चणक-मुष्टि-सम्पत्तये जनेन पतिता पुरः कनक-वृष्टिर् आसाद्यते

yathā vā (8.10)- tavātra parimṛgyatā kim api lakṣma sākṣād iyaṃ mayā tvam upasāditā nikhila-loka-lakṣmīr asi | yathā jagati cañcatā caṇaka-muṣṭi-sampattaye janena patitā puraḥ kanaka-vṛṣṭir āsādyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मधुर-रस-परिपाक-विवेकः । अथ गौण-सम्भोगः छन्न-प्रकाश-भेदेन कैश्चिद् एषां द्विरूपता । इष्टाप्य् अत्र न हि प्रोक्ता नात्युल्लासकरी यतः

iti madhura-rasa-paripāka-vivekaḥ | atha gauṇa-sambhogaḥ channa-prakāśa-bhedena kaiścid eṣāṃ dvirūpatā | iṣṭāpy atra na hi proktā nātyullāsakarī yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गौणः- स्वप्ने प्राप्ति-विशेषोऽस्य हरेर् गौण इतीर्यते । स्वप्नो द्विधात्र सामान्य-विशेषत्वेन कीर्तितः

atha gauṇaḥ- svapne prāpti-viśeṣo'sya harer gauṇa itīryate | svapno dvidhātra sāmānya-viśeṣatvena kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यः स तु यः पूर्वं कथितो व्यभिचारिषु । विशेषः खलु जागर्या निर्विशेषओ महाद्भुतः

sāmānyaḥ sa tu yaḥ pūrvaṃ kathito vyabhicāriṣu | viśeṣaḥ khalu jāgaryā nirviśeṣao mahādbhutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावौत्कण्ठ्ये-मयो ह्य् एष चतुर्धा पूर्ववन् मतः

bhāvautkaṇṭhye-mayo hy eṣa caturdhā pūrvavan mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वप्ने सङ्क्षिप्तो, यथा- विहारं कुर्वाणस् तरणि-तनया-तीर-विपिने नवाम्भोद-श्रेणी-मधुरिम-विडम्बि-द्युति-भरः । विदग्धानां चूडामणिर् अनुदिनं चुम्बति मुखं मम स्वप्ने कोऽपि प्रिय-सखि बलीयान् नव-युवा

tatra svapne saṅkṣipto, yathā- vihāraṃ kurvāṇas taraṇi-tanayā-tīra-vipine navāmbhoda-śreṇī-madhurima-viḍambi-dyuti-bharaḥ | vidagdhānāṃ cūḍāmaṇir anudinaṃ cumbati mukhaṃ mama svapne ko'pi priya-sakhi balīyān nava-yuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वप्ने सङ्कीर्णो, यथा- सखि क्रुद्धा मा भूर् लघुर् अपि न दोषः सुमुखि मे न मानाग्नि-ज्वालाम् अशमयम् अहं ताम् असमये । स धूर्तस् ते स्वप्ने रस-वृष्टिं मयि तथा यतो विस्तीर्णापि स्वयम् इयम् अयासीद् उपशमम्

atha svapne saṅkīrṇo, yathā- sakhi kruddhā mā bhūr laghur api na doṣaḥ sumukhi me na mānāgni-jvālām aśamayam ahaṃ tām asamaye | sa dhūrtas te svapne rasa-vṛṣṭiṃ mayi tathā yato vistīrṇāpi svayam iyam ayāsīd upaśamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वप्ने सम्पन्नः, यथा हंसदूते (१०५)- प्रयातो मां हित्वा यदि कठिनचूडामणिरसौ पर्यातु स्वच्छन्दं मम समयधर्मः किल गतिः । इदं सोढुं का वा प्रभवति यतः स्वप्नकपटा- दिहायातो वृन्दावनभुवि कलान् मां रमयति

atha svapne sampannaḥ, yathā haṃsadūte (105)- prayāto māṃ hitvā yadi kaṭhinacūḍāmaṇirasau paryātu svacchandaṃ mama samayadharmaḥ kila gatiḥ | idaṃ soḍhuṃ kā vā prabhavati yataḥ svapnakapaṭā- dihāyāto vṛndāvanabhuvi kalān māṃ ramayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वाप्न-समृद्धिमान्, यथा ललित-माधवे (७।११)- चिराद् अद्य स्वप्ने मम विविध-यत्नाद् उपगते प्रपेदे गोविन्दः सखि नयनयोर् अक्षणभुवम् । गृहीत्वा हा हन्त त्वरितम् अथ तस्मिन्न् अपि रथं कथं प्रत्यासन्नः स खलु पुरुषो राज-पुरुषः

atha svāpna-samṛddhimān, yathā lalita-mādhave (7.11)- cirād adya svapne mama vividha-yatnād upagate prapede govindaḥ sakhi nayanayor akṣaṇabhuvam | gṛhītvā hā hanta tvaritam atha tasminn api rathaṃ kathaṃ pratyāsannaḥ sa khalu puruṣo rāja-puruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्य-स्वरूप एवायं प्रोद्यन् यूनोर् द्वयोर् अपि । ऊषा-निरुद्धयोर् यद्वत् क्वचित् स्वप्नोऽप्य् अबाधितः

tulya-svarūpa evāyaṃ prodyan yūnor dvayor api | ūṣā-niruddhayor yadvat kvacit svapno'py abādhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतएव हि सिद्धानां स्वप्नेऽपि परमाद्भुते । प्राप्तानि मण्डनादीनि दृश्यन्ते जागरेऽपि च

ataeva hi siddhānāṃ svapne'pi paramādbhute | prāptāni maṇḍanādīni dṛśyante jāgare'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतीत्य तुर्याम् अपि संश्रितानां तां पञ्चमीं प्रेम-मयीम् अवस्थाम् । न सम्भवत्य् एव हरि-प्रियाणां स्वप्नो रजो-वृत्ति-विजृम्भितो यः

vyatītya turyām api saṃśritānāṃ tāṃ pañcamīṃ prema-mayīm avasthām | na sambhavaty eva hari-priyāṇāṃ svapno rajo-vṛtti-vijṛmbhito yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एष हरि-भावस्य विलासः कोऽपि पेशल । चित्र-स्वप्नम् इवातन्वन् कृष्णः सङ्गमयत्य् अलम्

ity eṣa hari-bhāvasya vilāsaḥ ko'pi peśala | citra-svapnam ivātanvan kṛṣṇaḥ saṅgamayaty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतेषु निरूप्यन्ते तद्-विशेषाः सुपेशलाः । येऽनुभाव-दशाम् अस्याः प्राप्नुवन्ति रतेः स्फुटम्

athaiteṣu nirūpyante tad-viśeṣāḥ supeśalāḥ | ye'nubhāva-daśām asyāḥ prāpnuvanti rateḥ sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तु सन्दर्शनं जल्पः स्पर्शनं वर्त्म-रोधनम् । रास-वृन्दावन्-क्रीडा-यमुनाद्य्-अम्बु-केलयः

te tu sandarśanaṃ jalpaḥ sparśanaṃ vartma-rodhanam | rāsa-vṛndāvan-krīḍā-yamunādy-ambu-kelayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौ-खेला लीलया चौर्यं घट्टः कुञ्जादि-लीनता । मधु-पानं वधू-वेश-धृतिः कपट-सुप्तता

nau-khelā līlayā cauryaṃ ghaṭṭaḥ kuñjādi-līnatā | madhu-pānaṃ vadhū-veśa-dhṛtiḥ kapaṭa-suptatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यूत-क्रीडा पटाकृष्टिश् चुम्बाश्लेषौ नखार्पणम् । बिम्बाधर-सुधा-पानः सम्प्रयोगादयो मताः

dyūta-krīḍā paṭākṛṣṭiś cumbāśleṣau nakhārpaṇam | bimbādhara-sudhā-pānaḥ samprayogādayo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सन्दर्शनं, यथा ललित-माधवे (२।२६) चलाक्षि-गुरु-लोकतः स्फुरति तावद् अन्तर्भयं कुल-स्थितिर् अलं तु मे मनसि तावद् उन्मीलति । चलन्-मकर-कुण्डल-स्फुरित-फुल्ल-गण्ड-स्थलं न यावद् अपरोक्षताम् इदम् अपैति वक्त्राम्बुजम्

tatra sandarśanaṃ, yathā lalita-mādhave (2.26) calākṣi-guru-lokataḥ sphurati tāvad antarbhayaṃ kula-sthitir alaṃ tu me manasi tāvad unmīlati | calan-makara-kuṇḍala-sphurita-phulla-gaṇḍa-sthalaṃ na yāvad aparokṣatām idam apaiti vaktrāmbujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जल्पः- जल्पः परस्परं गोष्ठी वितथोक्तिश् च कथ्यते

atha jalpaḥ- jalpaḥ parasparaṃ goṣṭhī vitathoktiś ca kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परस्परः गोष्ठी, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (४२-४३) धर्षणे नकुल-स्त्रीणां भुजङ्गेशः क्षमः कथम् । यद् एता दशनैर् एष दशन् नाप्नोति मङ्गलम्

atra parasparaḥ goṣṭhī, yathā dāna-keli-kaumudyām (42-43) dharṣaṇe nakula-strīṇāṃ bhujaṅgeśaḥ kṣamaḥ katham | yad etā daśanair eṣa daśan nāpnoti maṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रौढ-द्विज-राज-राजद्-अलिका लब्धा विभूतिं रुचां नव्याम् आत्मनि कृष्ण-वर्त्म-विलसद्-दृष्टिर् विशाखाञ्चिता । कन्दर्पस्य विदग्धतां विदधति नेत्राञ्चलस्य त्विषा त्वं राधे शिव-मूर्तिर् इत्य् उरसि मां भोगीन्द्रम् अङ्गीकुरु

aprauḍha-dvija-rāja-rājad-alikā labdhā vibhūtiṃ rucāṃ navyām ātmani kṛṣṇa-vartma-vilasad-dṛṣṭir viśākhāñcitā | kandarpasya vidagdhatāṃ vidadhatI netrāñcalasya tviṣā tvaṃ rādhe śiva-mūrtir ity urasi māṃ bhogīndram aṅgīkuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितथोक्तिः, यथा तत्रैव (४४)- अस्मिन्न् अद्रौ कति न हि मया हन्त हारादि-वित्तं हारं हारं हरिण-नयना ग्राहिता जैन-दीक्षाम् । याः काकूक्ति-स्थगित-वदनाः पत्र-दानेन दीनास् तूर्णं दूराद् अनुजगृहिरे प्रौढ-वल्ली-सखीभिः

vitathoktiḥ, yathā tatraiva (44)- asminn adrau kati na hi mayā hanta hārādi-vittaṃ hāraṃ hāraṃ hariṇa-nayanā grāhitā jaina-dīkṣām | yāḥ kākūkti-sthagita-vadanāḥ patra-dānena dīnās tūrṇaṃ dūrād anujagṛhire prauḍha-vallī-sakhībhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्पर्शनम्, यथा- न कुरु शपथम् अस्य स्पर्शतो दूषितोच्चैर् असि भुज-भुजगेन त्वं भुजङ्गाधिपस्य । तनुर् अनुपम-कम्पा स्वेदम् अभ्युद्गिरन्ती कपटिनि परितस् ते पश्य रोमाञ्चितास्ति

atha sparśanam, yathā- na kuru śapatham asya sparśato dūṣitoccair asi bhuja-bhujagena tvaṃ bhujaṅgādhipasya | tanur anupama-kampā svedam abhyudgirantī kapaṭini paritas te paśya romāñcitāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वर्त्म-रोधनं, यथा विदग्ध-माधवे (६।१९)- परीतं शृङ्गेण स्फुटतर-शिला-श्यामल-रुचं वलद्-वेत्रं वंश-व्यतिकर-लसन्-मेखलम् अमुम् । अतिक्रम्योत्तुङ्गं धरणि-धरम् अग्रे कथम् इतस् त्वया गन्तुं शक्या तरणि-दुहितुस् तीर-सरणी

atha vartma-rodhanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (6.19)- parītaṃ śṛṅgeṇa sphuṭatara-śilā-śyāmala-rucaṃ valad-vetraṃ vaṃśa-vyatikara-lasan-mekhalam amum | atikramyottuṅgaṃ dharaṇi-dharam agre katham itas tvayā gantuṃ śakyā taraṇi-duhitus tīra-saraṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रासो, यथा- हरिर् नव-घनाकृतिः प्रति-वधू-द्वयं मध्यतस् तद्-अंस-विलसद्-भुजो भ्रमति चित्रम् एकोऽप्य् असौ । वधूश् च तडिद्-उज्ज्वला प्रति-हरिद् वयं मध्यतः सखी-धृत-कराम्बुजा नटति पश्य रासोत्सवे

atha rāso, yathā- harir nava-ghanākṛtiḥ prati-vadhū-dvayaṃ madhyatas tad-aṃsa-vilasad-bhujo bhramati citram eko'py asau | vadhūś ca taḍid-ujjvalā prati-harid vayaṃ madhyataḥ sakhī-dhṛta-karāmbujā naṭati paśya rāsotsave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वृन्दावन-क्रीडा- स्थल-कमल-मलीनां स्तौति गीतैः पदं ते रद-तति-मति-नम्रा वन्दते कुन्द-राजी । अधरम् अनुभजन्ती लम्बते बिम्ब-माला विलसति तव वश्या पश्य वृन्दाटवीयम्

atha vṛndāvana-krīḍā- sthala-kamala-malīnāṃ stauti gītaiḥ padaṃ te rada-tati-mati-namrā vandate kunda-rājī | adharam anubhajantī lambate bimba-mālā vilasati tava vaśyā paśya vṛndāṭavīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमुना-जल-केलिः, यथा- व्यात्युक्षीयुधि राधया घन-रसैः पर्युक्ष्यमाणस्य ते माल्यं भङ्गम् अवाप वीर तिलको यातः किलादृश्यताम् । वक्त्रेन्दौ प्रतिमा-च्छलेन शरणं लब्धः सखीं कौस्तुभस् तन् मा भूश् चकितो विमुक्त-चिकुरं नार्दत्य् असौ त्वद्-विधम्

yamunā-jala-keliḥ, yathā- vyātyukṣīyudhi rādhayā ghana-rasaiḥ paryukṣyamāṇasya te mālyaṃ bhaṅgam avāpa vīra tilako yātaḥ kilādṛśyatām | vaktrendau pratimā-cchalena śaraṇaṃ labdhaḥ sakhīṃ kaustubhas tan mā bhūś cakito vimukta-cikuraṃ nārdaty asau tvad-vidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा, पद्यावल्यां (३०१)- जल-केलि-तरल-करतल- मुक्त-पुनः-पिहित-राधिका-वदनः । जगद् अवतु कोक-यूनोर् विघटन-सङ्घटन-कौतुकी कृष्णः

yathā vā, padyāvalyāṃ (301)- jala-keli-tarala-karatala- mukta-punaḥ-pihita-rādhikā-vadanaḥ | jagad avatu koka-yūnor vighaṭana-saṅghaṭana-kautukī kṛṣṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नौखेला, यथा पद्यावल्यां (२७०)- मुक्ता तरङ्ग-निवहेन पतङ्ग-पुत्री नव्या च नौर् इति वचस् तव तथ्यम् एव । शङ्का-निदानम् इदम् एव ममातिमात्रं त्वं चञ्चलो यद् इह माधव नाविकोऽसि

atha naukhelā, yathā padyāvalyāṃ (270)- muktā taraṅga-nivahena pataṅga-putrī navyā ca naur iti vacas tava tathyam eva | śaṅkā-nidānam idam eva mamātimātraṃ tvaṃ cañcalo yad iha mādhava nāviko'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ लीला-चौर्यम्- लीला-चौर्यं भवेद् वंशी-वस्त्र-पुष्पादि-हारिता

atha līlā-cauryam- līlā-cauryaṃ bhaved vaṃśī-vastra-puṣpādi-hāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वंशी-चौर्यम्, यथा पद्यावल्यां (२५३)- नीचैर् न्यासाद् अथ चरणयोर् नूपुर मूकयन्ती धृत्वा धृत्वा कतक-वलयान्य् उत्क्षिपन्ती भुजान्ते । मुद्राम् अक्ष्णोश् चकितं शश्वद् आलोकयन्ती स्मित्वा स्मित्वा हरति मुरलीम् अङ्कतो माधवस्य

atha vaṃśī-cauryam, yathā padyāvalyāṃ (253)- nīcair nyāsād atha caraṇayor nūpura mūkayantī dhṛtvā dhṛtvā kataka-valayāny utkṣipantī bhujānte | mudrām akṣṇoś cakitaṃ śaśvad ālokayantī smitvā smitvā harati muralīm aṅkato mādhavasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वस्त्र-चौर्यं, यथा- छदावलि-वृतैव नः सपदि काचिद् एका व्रजं प्रविश्य जरतीर् इहानयतु घोर-कर्मोद्धताः । अयं गुण-निधिस् तरोर् उपरि ताभिर् अभ्यर्च्यताम् उमा-व्रत-कुमारिकापटल-चेल-पाटच्-चरः

atha vastra-cauryaṃ, yathā- chadāvali-vṛtaiva naḥ sapadi kācid ekā vrajaṃ praviśya jaratīr ihānayatu ghora-karmoddhatāḥ | ayaṃ guṇa-nidhis taror upari tābhir abhyarcyatām umā-vrata-kumārikāpaṭala-cela-pāṭac-caraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुष्प-चौर्यं, यथा- अयि ज्ञातं ज्ञातं हरसि हरिणाक्षि प्रतिदिनं त्वम् एव प्रच्छन्ना मम सुमनसां मञ्जरिम् इतः । चिराद् दिष्ट्या चौरि त्वम् इह विधृताद्य स्वयम् अतो गुहाकाराम् आरात् प्रविश वसतिं प्रौढिभिर् अलम्

atha puṣpa-cauryaṃ, yathā- ayi jñātaṃ jñātaṃ harasi hariṇākṣi pratidinaṃ tvam eva pracchannā mama sumanasāṃ mañjarim itaḥ | cirād diṣṭyā cauri tvam iha vidhṛtādya svayam ato guhākārām ārāt praviśa vasatiṃ prauḍhibhir alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.