Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.17

रामस् तु भृशम् आयस्तो निःश्वसन्न् इव कुञ्जरः । जगाम सहितो भ्रात्रा मातुर् अन्तःपुरं वशी

rāmas tu bhṛśam āyasto niḥśvasann iva kuñjaraḥ / jagāma sahito bhrātrā mātur antaḥpuraṃ vaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् । उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश् चापरान् बहून्

so 'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam / upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataś cāparān bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः । ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान्

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ / brāhmaṇān vedasampannān vṛddhān rājñābhisatkṛtān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणम्य रामस् तान् वृद्धांस् तृतीयायां ददर्श सः । स्त्रियो वृद्धाश् च बालाश् च द्वाररक्षणतत्पराः

praṇamya rāmas tān vṛddhāṃs tṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ / striyo vṛddhāś ca bālāś ca dvārarakṣaṇatatparāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्धयित्वा प्रहृष्टास् ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः । न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा

vardhayitvā prahṛṣṭās tāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ / nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता । प्रभाते त्व् अकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी

kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā / prabhāte tv akarot pūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा । अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā / agniṃ juhoti sma tadā mantravat kṛtamaṅgalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य च तदा रामो मातुर् अन्तःपुरं शुभम् । ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्

praviśya ca tadā rāmo mātur antaḥpuraṃ śubham / dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनम् आगतम् । अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडबा यथा

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanam āgatam / abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍabā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच दुराधर्षं राघवं सुतम् आत्मनः । कौसल्या पुत्रवात्सल्याद् इदं प्रियहितं वचः

tam uvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutam ātmanaḥ / kausalyā putravātsalyād idaṃ priyahitaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् । प्राप्नुह्य् आयुश् च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām / prāpnuhy āyuś ca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव । अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava / adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिम् अब्रवीत् । स स्वभावविनीतश् च गौरवाच् च तदानतः

mātaraṃ rāghavaḥ kiṃcit prasāryāñjalim abravīt / sa svabhāvavinītaś ca gauravāc ca tadānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवि नूनं न जानीषे महद् भयम् उपस्थितम् । इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च

devi nūnaṃ na jānīṣe mahad bhayam upasthitam / idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने । मधुमूलफलैर् जीवन् हित्वा मुनिवद् आमिषम्

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane / madhumūlaphalair jīvan hitvā munivad āmiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति । मां पुनर् दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati / māṃ punar daṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीम् इव । रामस् तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्

tām aduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīm iva / rāmas tūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपावृत्योत्थितां दीनां वडबाम् इव वाहिताम् । पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना

upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍabām iva vāhitām / pāṃśuguṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा राघवम् उपासीनम् असुखार्ता सुखोचिता । उवाच पुरुषव्याघ्रम् उपशृण्वति लक्ष्मणे

sā rāghavam upāsīnam asukhārtā sukhocitā / uvāca puruṣavyāghram upaśṛṇvati lakṣmaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव । न स्म दुःखम् अतो भूयः पश्येयम् अहम् अप्रजा

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava / na sma duḥkham ato bhūyaḥ paśyeyam aham aprajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः । अप्रजास्मीति संतापो न ह्य् अन्यः पुत्र विद्यते

eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ / aprajāsmīti saṃtāpo na hy anyaḥ putra vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे । अपि पुत्रे विपश्येयम् इति रामास्थितं मया

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe / api putre vipaśyeyam iti rāmāsthitaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा बहून्य् अमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् । अहं श्रोष्ये सपत्नीनाम् अवराणां वरा सती । अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति

sā bahūny amanojñāni vākyāni hṛdayacchidām / ahaṃ śroṣye sapatnīnām avarāṇāṃ varā satī / ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयि संनिहिते ऽप्य् एवम् अहम् आसं निराकृता । किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणम् एव मे

tvayi saṃnihite 'py evam aham āsaṃ nirākṛtā / kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇam eva me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि मां सेवते कश्चिद् अथ वाप्य् अनुवर्तते । कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते

yo hi māṃ sevate kaścid atha vāpy anuvartate / kaikeyyāḥ putram anvīkṣya sa jano nābhibhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव । अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्

daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava / atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवासैश् च योगैश् च बहुभिश् च परिश्रमैः । दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया

upavāsaiś ca yogaiś ca bahubhiś ca pariśramaiḥ / duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन् न दीर्यते । प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yan na dīryate / prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशो ऽस्ति यमक्षये मम । यद् अन्तको ऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीम् इव

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakāśo 'sti yamakṣaye mama / yad antako 'dyaiva na māṃ jihīrṣati prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīm iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद् भुवि नावदीर्यते । अनेन दुःखेन च देहम् अर्पितं ध्रुवं ह्य् अकाले मरणं न विद्यते

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yad bhuvi nāvadīryate / anena duḥkhena ca deham arpitaṃ dhruvaṃ hy akāle maraṇaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु दुःखं यद् अनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश् च हि । तपश् च तप्तं यद् अपत्यकारणात् सुनिष्फलं बीजम् इवोप्तम् ऊषरे

idaṃ tu duḥkhaṃ yad anarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāś ca hi / tapaś ca taptaṃ yad apatyakāraṇāt suniṣphalaṃ bījam ivoptam ūṣare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ह्य् अकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः । गताहम् अद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुर् इवात्मजेन वै

yadi hy akāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścid guruduḥkhakarśitaḥ / gatāham adyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenur ivātmajena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृशम् असुखम् अमर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् । व्यसनम् उपनिशाम्य सा महत् सुतम् इव बद्धम् अवेक्ष्य किंनरी

bhṛśam asukham amarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam / vyasanam upaniśāmya sā mahat sutam iva baddham avekṣya kiṃnarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.