Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.95

रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह । किं मे धर्माद् विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति

rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha / kiṃ me dharmād vihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाश्वतो ऽयं सदा धर्मः स्थितो ऽस्मासु नरर्षभ । ज्येष्ठपुत्रे स्थिते राजन् न कनीयान् भवेन् नृपः

śāśvato 'yaṃ sadā dharmaḥ sthito 'smāsu nararṣabha / jyeṣṭhaputre sthite rājan na kanīyān bhaven nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स समृद्धां मया सार्धम् अयोध्यां गच्छ राघव । अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः

sa samṛddhāṃ mayā sārdham ayodhyāṃ gaccha rāghava / abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजानं मानुषं प्राहुर् देवत्वे संमतो मम । यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तम् आहुर् अमानुषम्

rājānaṃ mānuṣaṃ prāhur devatve saṃmato mama / yasya dharmārthasahitaṃ vṛttam āhur amānuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यम् आश्रिते । दिवम् आर्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः

kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyam āśrite / divam ārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियताम् उदकं पितुः । अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वम् एव कृतोदकौ

uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatām udakaṃ pituḥ / ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvam eva kṛtodakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव । अक्षय्यं भवतीत्य् आहुर् भवांश् चैव पितुः प्रियः

priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava / akṣayyaṃ bhavatīty āhur bhavāṃś caiva pituḥ priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर् मरणसंहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः

tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ pitur maraṇasaṃhitām / rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्वज्रं भरतेनोक्तम् अमनोज्ञं परंतपः । प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः । वने परशुना कृत्तस् तथा भुवि पपात ह

vāgvajraṃ bharatenoktam amanojñaṃ paraṃtapaḥ / pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ / vane paraśunā kṛttas tathā bhuvi papāta ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तम् इव कुञ्जरम्

tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim / kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptam iva kuñjaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातरस् ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् । रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै

bhrātaras te maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam / rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु संज्ञां पुनर् लब्ध्वा नेत्राभ्याम् आस्रम् उत्सृजन् । उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम्

sa tu saṃjñāṃ punar labdhvā netrābhyām āsram utsṛjan / upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः । यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः

kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanaḥ / yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ । शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः

aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha / śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्प्रधानाम् अनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम् । निवृत्तवनवासो ऽपि नायोध्यां गन्तुम् उत्सहे

niṣpradhānām anekāgrāṃ narendreṇa vinākṛtām / nivṛttavanavāso 'pi nāyodhyāṃ gantum utsahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तवनवासं माम् अयोध्यायां परंतप । को नु शासिष्यति पुनस् ताते लोकान्तरं गते

samāptavanavāsaṃ mām ayodhyāyāṃ paraṃtapa / ko nu śāsiṣyati punas tāte lokāntaraṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्य् आह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्य् अहम्

purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yāny āha sāntvayan / vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhāny aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा स भरतं भार्याम् अभ्येत्य राघवः । उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

evam uktvā sa bharataṃ bhāryām abhyetya rāghavaḥ / uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीते मृतस् ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण । भरतो दुःखम् आचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्

sīte mṛtas te śvaśuraḥ pitrā hīno 'si lakṣmaṇa / bharato duḥkham ācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् । उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः

sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām / uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनयेङ्गुदीपिण्याकं चीरम् आहर चोत्तरम् । जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः

ānayeṅgudīpiṇyākaṃ cīram āhara cottaram / jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीता पुरस्ताद् व्रजतु त्वम् एनाम् अभितो व्रज । अहं पश्चाद् गमिष्यामि गतिर् ह्य् एषा सुदारुणा

sītā purastād vrajatu tvam enām abhito vraja / ahaṃ paścād gamiṣyāmi gatir hy eṣā sudāruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नित्यानुगस् तेषां विदितात्मा महामतिः । मृदुर् दान्तश् च शान्तश् च रामे च दृढभक्तिमान्

tato nityānugas teṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ / mṛdur dāntaś ca śāntaś ca rāme ca dṛḍhabhaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्त्रस् तैर् नृपसुतैः सार्धम् आश्वास्य राघवम् । अवातारयद् आलम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्

sumantras tair nṛpasutaiḥ sārdham āśvāsya rāghavam / avātārayad ālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्राद् उपागम्य यशस्विनः । नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्

te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrād upāgamya yaśasvinaḥ / nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रस्रोतसम् आसाद्य तीर्थं शिवम् अकर्दमम् । सिषिचुस् तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्व् इति

śīghrasrotasam āsādya tīrthaṃ śivam akardamam / siṣicus tūdakaṃ rājñe tata etad bhavatv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितम् अञ्जलिम् । दिशं याम्याम् अभिमुखो रुदन् वचनम् अब्रवीत्

pragṛhya ca mahīpālo jalapūritam añjalim / diśaṃ yāmyām abhimukho rudan vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् ते राजशार्दूल विमलं तोयम् अक्षयम् । पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तम् उपतिष्ठतु

etat te rājaśārdūla vimalaṃ toyam akṣayam / pitṛlokagatasyādya maddattam upatiṣṭhatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य स राघवः । पितुश् चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह

tato mandākinītīrāt pratyuttīrya sa rāghavaḥ / pituś cakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे । न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन् वचनम् अब्रवीत्

aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare / nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudan vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् । यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास् तस्य देवताः

idaṃ bhuṅkṣva mahārāja prīto yadaśanā vayam / yadannaḥ puruṣo bhavati tadannās tasya devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात् । आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्

tatas tenaiva mārgeṇa pratyuttīrya nadītaṭāt / āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पर्णकुटीद्वारम् आसाद्य जगतीपतिः । परिजग्राह पाणिभ्याम् उभौ भरतलक्ष्मणौ

tataḥ parṇakuṭīdvāram āsādya jagatīpatiḥ / parijagrāha pāṇibhyām ubhau bharatalakṣmaṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्काभवद् गिरौ । भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दताम् इव

teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutkābhavad girau / bhrātṝṇāṃ saha vaidehyā siṃhānāṃ nardatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः । अब्रुवंश् चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम् । तेषाम् एव महाञ् शब्दः शोचतां पितरं मृतम्

vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikāḥ / abruvaṃś cāpi rāmeṇa bharataḥ saṃgato dhruvam / teṣām eva mahāñ śabdaḥ śocatāṃ pitaraṃ mṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् । अप्य् एकमनसो जग्मुर् यथास्थानं प्रधाविताः

atha vāsān parityajya taṃ sarve 'bhimukhāḥ svanam / apy ekamanaso jagmur yathāsthānaṃ pradhāvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हयैर् अन्ये गजैर् अन्ये रथैर् अन्ये स्वलंकृतैः । सुकुमारास् तथैवान्ये पद्भिर् एव नरा ययुः

hayair anye gajair anye rathair anye svalaṃkṛtaiḥ / sukumārās tathaivānye padbhir eva narā yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा । द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम्

aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā / draṣṭukāmo janaḥ sarvo jagāma sahasāśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातॄणां त्वरितास् ते तु द्रष्टुकामाः समागमम् । ययुर् बहुविधैर् यानैः खुरनेमिसमाकुलैः

bhrātṝṇāṃ tvaritās te tu draṣṭukāmāḥ samāgamam / yayur bahuvidhair yānaiḥ khuranemisamākulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा भूमिर् बहुभिर् यानैः खुरनेमिसमाहता । मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौर् इवाभ्रसमागमे

sā bhūmir bahubhir yānaiḥ khuranemisamāhatā / mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaur ivābhrasamāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः । आवासयन्तो गन्धेन जग्मुर् अन्यद् वनं ततः

tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ / āvāsayanto gandhena jagmur anyad vanaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वराहमृगसिंहाश् च महिषाः सर्क्षवानराः । व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेषुः पृषतैः सह

varāhamṛgasiṃhāś ca mahiṣāḥ sarkṣavānarāḥ / vyāghragokarṇagavayā vitreṣuḥ pṛṣataiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः प्लवाः । तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः

rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ / tathā puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन शब्देन वित्रस्तैर् आकाशं पक्षिभिर् वृतम् । मनुष्यैर् आवृता भूमिर् उभयं प्रबभौ तदा

tena śabdena vitrastair ākāśaṃ pakṣibhir vṛtam / manuṣyair āvṛtā bhūmir ubhayaṃ prababhau tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् । पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन् मातृवच् च सः

tān narān bāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha suduḥkhitān / paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvan mātṛvac ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र कांश्चित् परिषस्वजे नरान् नराश् च केचित् तु तम् अभ्यवादयन् । चकार सर्वान् सवयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य तदा नृपात्मजः

sa tatra kāṃścit pariṣasvaje narān narāś ca kecit tu tam abhyavādayan / cakāra sarvān savayasyabāndhavān yathārham āsādya tadā nṛpātmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन् स्वनः । गुहा गिरीणां च दिशश् च संततं मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे

tataḥ sa teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuvinādayan svanaḥ / guhā girīṇāṃ ca diśaś ca saṃtataṃ mṛdaṅgaghoṣapratimo viśuśruve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.