Library·Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition)·3·3.5

Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 3.5

इहोपयात्य् असौ रामो यावन् मां नाभिभाषते । निष्ठां नयत तावत् तु ततो मां द्रष्टुम् अर्हति ॥ रम् ३,४। १८ ॥ जितवन्तं कृतार्थं च द्रष्टाहम् अचिराद् इमम् । कर्म ह्य् अनेन कर्तव्यं महद् अन्यैः सुदुष्करम् ॥ रम् ३,४। १९ ॥ इति वज्री तम् आमन्त्र्य मानयित्वा च तापसम् । रथेन हरियुक्तेन ययौ दिवम् अरिंदमः ॥ रम् ३,४। २० ॥ प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः । अग्निहोत्रम् उपासीनं शरभङ्गम् उपागमत् ॥ रम् ३,४। २१ ॥ तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः । निषेदुस् तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः ॥ रम् ३,४। २२ ॥ ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत् स राघवः । शरभङ्गश् च तत् सर्वं राघवाय न्यवेदयत् ॥ रम् ३,४। २३ ॥ माम् एष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति । जितम् उग्रेण तपसा दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥ रम् ३,४। २४ ॥ अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानम् अदूरतः । ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वाम् अदृष्ट्वा प्रियातिथिम् ॥ रम् ३,४। २५ ॥ समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं देवसेवितम् । अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः । ब्राह्म्याश् च नाकपृष्ठ्याश् च प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥ रम् ३,४। २६ ॥ एवम् उक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः । ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ रम् ३,४। २७ ॥ अहम् एवाहरिष्यामि सर्वांल् लोकान् महामुने । आवासं त्व् अहम् इच्छामि प्रदिष्टम् इह कानने ॥ रम् ३,४। २८ ॥ राघवेणैवम् उक्तस् तु शक्रतुल्यबलेन वै । शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनर् एवाब्रवीद् वचः ॥ रम् ३,४। २९ ॥ सुतीक्ष्णम् अभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् । रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति ॥ रम् ३,४। ३० ॥ एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् । यावज् जहामि गात्राणि जीर्णां त्वचम् इवोरगः ॥ रम् ३,४। ३१ ॥ ततो ऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित् । शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम् ॥ रम् ३,४। ३२ ॥ तस्य रोमाणि केशांश् च ददाहाग्निर् महात्मनः । जीर्णां त्वचं तथास्थीनि यच् च मांसं च शोणितम् ॥ रम् ३,४। ३३ ॥ स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत । उत्थायाग्निचयात् तस्माच् छरभङ्गो व्यरोचत ॥ रम् ३,४। ३४ ॥ स लोकान् आहिताग्नीनाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत ॥ रम् ३,४। ३५ ॥ स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह । पितामहश् चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतम् इत्य् उवाच ह ॥ रम् ३,४। ३६ ॥ शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसंघाः समागताः । अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम्

ihopayāty asau rāmo yāvan māṃ nābhibhāṣate / niṣṭhāṃ nayata tāvat tu tato māṃ draṣṭum arhati // Ram 3,4. 18 // jitavantaṃ kṛtārthaṃ ca draṣṭāham acirād imam / karma hy anena kartavyaṃ mahad anyaiḥ suduṣkaram // Ram 3,4. 19 // iti vajrī tam āmantrya mānayitvā ca tāpasam / rathena hariyuktena yayau divam ariṃdamaḥ // Ram 3,4. 20 // prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ / agnihotram upāsīnaṃ śarabhaṅgam upāgamat // Ram 3,4. 21 // tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ / niṣedus tadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ // Ram 3,4. 22 // tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchat sa rāghavaḥ / śarabhaṅgaś ca tat sarvaṃ rāghavāya nyavedayat // Ram 3,4. 23 // mām eṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati / jitam ugreṇa tapasā duṣprāpam akṛtātmabhiḥ // Ram 3,4. 24 // ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānam adūrataḥ / brahmalokaṃ na gacchāmi tvām adṛṣṭvā priyātithim // Ram 3,4. 25 // samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ devasevitam / akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ / brāhmyāś ca nākapṛṣṭhyāś ca pratigṛhṇīṣva māmakān // Ram 3,4. 26 // evam ukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ / ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyam abravīt // Ram 3,4. 27 // aham evāhariṣyāmi sarvāṃl lokān mahāmune / āvāsaṃ tv aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane // Ram 3,4. 28 // rāghaveṇaivam uktas tu śakratulyabalena vai / śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punar evābravīd vacaḥ // Ram 3,4. 29 // sutīkṣṇam abhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam / ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati // Ram 3,4. 30 // eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām / yāvaj jahāmi gātrāṇi jīrṇāṃ tvacam ivoragaḥ // Ram 3,4. 31 // tato 'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravit / śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam // Ram 3,4. 32 // tasya romāṇi keśāṃś ca dadāhāgnir mahātmanaḥ / jīrṇāṃ tvacaṃ tathāsthīni yac ca māṃsaṃ ca śoṇitam // Ram 3,4. 33 // sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata / utthāyāgnicayāt tasmāc charabhaṅgo vyarocata // Ram 3,4. 34 // sa lokān āhitāgnīnām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām / devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata // Ram 3,4. 35 // sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha / pitāmahaś cāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ nananda susvāgatam ity uvāca ha // Ram 3,4. 36 // śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṃghāḥ samāgatāḥ / abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैखानसा वालखिल्याः सम्प्रक्षाला मरीचिपाः । अश्मकुट्टाश् च बहवः पत्त्राहाराश् च तापसाः

vaikhānasā vālakhilyāḥ samprakṣālā marīcipāḥ / aśmakuṭṭāś ca bahavaḥ pattrāhārāś ca tāpasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तोलूखलिनश् चैव तथैवोन्मज्जकाः परे । मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास् तथापरे

dantolūkhalinaś caiva tathaivonmajjakāḥ pare / munayaḥ salilāhārā vāyubhakṣās tathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशनिलयाश् चैव तथा स्थण्डिलशायिनः । तथोर्ध्ववासिनो दान्तास् तथार्द्रपटवाससः

ākāśanilayāś caiva tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ / tathordhvavāsino dāntās tathārdrapaṭavāsasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सजपाश् च तपोनित्यास् तथा पञ्चतपोऽन्विताः । सर्वे ब्राह्म्या श्रिया जुष्टा दृढयोगसमाहिताः । शरभङ्गाश्रमे रामम् अभिजग्मुश् च तापसाः

sajapāś ca taponityās tathā pañcatapo'nvitāḥ / sarve brāhmyā śriyā juṣṭā dṛḍhayogasamāhitāḥ / śarabhaṅgāśrame rāmam abhijagmuś ca tāpasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम् । ऊचुः परमधर्मज्ञम् ऋषिसंघाः समाहिताः

abhigamya ca dharmajñā rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam / ūcuḥ paramadharmajñam ṛṣisaṃghāḥ samāhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वम् इक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश् च महारथः । प्रधानश् चासि नाथश् च देवानां मघवान् इव

tvam ikṣvākukulasyāsya pṛthivyāś ca mahārathaḥ / pradhānaś cāsi nāthaś ca devānāṃ maghavān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रुतस् त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च । पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश् च पुष्कलः

viśrutas triṣu lokeṣu yaśasā vikrameṇa ca / pitṛvratatvaṃ satyaṃ ca tvayi dharmaś ca puṣkalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वाम् आसाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम् । अर्थित्वान् नाथ वक्ष्यामस् तच् च नः क्षन्तुम् अर्हसि

tvām āsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam / arthitvān nātha vakṣyāmas tac ca naḥ kṣantum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधर्मस् तु महांस् तात भवेत् तस्य महीपतेः । यो हरेद् बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत्

adharmas tu mahāṃs tāta bhavet tasya mahīpateḥ / yo hared baliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युञ्जानः स्वान् इव प्राणान् प्राणैर् इष्टान् सुतान् इव । नित्ययुक्तः सदा रक्षन् सर्वान् विषयवासिनः

yuñjānaḥ svān iva prāṇān prāṇair iṣṭān sutān iva / nityayuktaḥ sadā rakṣan sarvān viṣayavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम् । ब्रह्मणः स्थानम् आसाद्य तत्र चापि महीयते

prāpnoti śāśvatīṃ rāma kīrtiṃ sa bahuvārṣikīm / brahmaṇaḥ sthānam āsādya tatra cāpi mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् करोति परं धर्मं मुनिर् मूलफलाशनः । तत्र राज्ञश् चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः

yat karoti paraṃ dharmaṃ munir mūlaphalāśanaḥ / tatra rājñaś caturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् । त्वन् नाथो ऽनाथवद् राम राक्षसैर् वध्यते भृशम्

so 'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān / tvan nātho 'nāthavad rāma rākṣasair vadhyate bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् । हतानां राक्षसैर् घोरैर् बहूनां बहुधा वने

ehi paśya śarīrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām / hatānāṃ rākṣasair ghorair bahūnāṃ bahudhā vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पम्पानदीनिवासानाम् अनुमन्दाकिनीम् अपि । चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत्

pampānadīnivāsānām anumandākinīm api / citrakūṭālayānāṃ ca kriyate kadanaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनाम् । क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर् भीमकर्मभिः

evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinām / kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhir bhīmakarmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः । परिपालय नो राम वध्यमानान् निशाचरैः

tatas tvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ / paripālaya no rāma vadhyamānān niśācaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस् तापसानां तपस्विनाम् । इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वान् एव तपस्विनः । नैवम् अर्हथ मां वक्तुम् आज्ञाप्यो ऽहं तपस्विनाम्

etac chrutvā tu kākutsthas tāpasānāṃ tapasvinām / idaṃ provāca dharmātmā sarvān eva tapasvinaḥ / naivam arhatha māṃ vaktum ājñāpyo 'haṃ tapasvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवताम् अर्थसिद्ध्यर्थम् आगतो ऽहं यदृच्छया । तस्य मे ऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः । तपस्विनां रणे शत्रून् हन्तुम् इच्छामि राक्षसान्

bhavatām arthasiddhyartham āgato 'haṃ yadṛcchayā / tasya me 'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ / tapasvināṃ raṇe śatrūn hantum icchāmi rākṣasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सह लक्ष्मणेन । तपोधनैश् चापि सभाज्यवृत्तः सुतीक्ष्णम् एवाभिजगाम वीरः

dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā saha lakṣmaṇena / tapodhanaiś cāpi sabhājyavṛttaḥ sutīkṣṇam evābhijagāma vīraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.