Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.1

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् । भरतं केकयीपुत्रम् अब्रवीद् रघुनन्दनः

kasyacit tv atha kālasya rājā daśarathaḥ sutam / bharataṃ kekayīputram abravīd raghunandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक । त्वां नेतुम् आगतो वीर युधाजिन् मातुलस् तव

ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka / tvāṃ netum āgato vīra yudhājin mātulas tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा दशरथस्यैतद् भरतः केकयीसुतः । गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस् तदा

śrutvā daśarathasyaitad bharataḥ kekayīsutaḥ / gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम् । मात्ःंश् चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ

āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam / mātḥṃś cāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधाजित् प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः । स्वपुरं प्राविशद् वीरः पिता तस्य तुतोष ह

yudhājit prāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ / svapuraṃ prāviśad vīraḥ pitā tasya tutoṣa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः । मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः

sa tatra nyavasad bhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ / mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः । भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ / bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ । उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau / ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एव तु तस्येष्टाश् चत्वारः पुरुषर्षभाः । स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश् चत्वार इव बाहवः

sarva eva tu tasyeṣṭāś catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ / svaśarīrād vinirvṛttāś catvāra iva bāhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः । स्वयम्भूर् इव भूतानां बभूव गुणवत्तरः

teṣām api mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ / svayambhūr iva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गते च भरते रामो लक्ष्मणश् च महाबलः । पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस् तदा

gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ / pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatus tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितुर् आज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः । चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च

pitur ājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ / cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः । गुरूणां गुरुकार्याणि काले काले ऽन्ववैक्षत

mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ / gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle 'nvavaikṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास् तथा । रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः

evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamās tathā / rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते । उच्यमानो ऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते

sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate / ucyamāno 'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथंचिद् उपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्य् अपकाराणां शतम् अप्य् आत्मवत्तया

kathaṃcid upakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati / na smaraty apakārāṇāṃ śatam apy ātmavattayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलवृद्धैर् ज्ञानवृद्धैर् वयोवृद्धैश् च सज्जनैः । कथयन्न् आस्त वै नित्यम् अस्त्रयोग्यान्तरेष्व् अपि

śīlavṛddhair jñānavṛddhair vayovṛddhaiś ca sajjanaiḥ / kathayann āsta vai nityam astrayogyāntareṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्याणाभिजनः साधुर् अदीनः सत्यवाग् ऋजुः । वृद्धैर् अभिविनीतश् च द्विजैर् धर्मार्थदर्शिभिः

kalyāṇābhijanaḥ sādhur adīnaḥ satyavāg ṛjuḥ / vṛddhair abhivinītaś ca dvijair dharmārthadarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभावनान् । लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः

dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimān pratibhāvanān / laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रज्ञश् च कृतज्ञश् च पुरुषान्तरकोविदः । यः प्रग्रहानुग्रहयोर् यथान्यायं विचक्षणः

śāstrajñaś ca kṛtajñaś ca puruṣāntarakovidaḥ / yaḥ pragrahānugrahayor yathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयकर्मण्य् उपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् । श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्व् अपि

āyakarmaṇy upāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit / śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः । वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्

arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ / vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् । धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोके ऽतिरथसंमतः

ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām / dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke 'tirathasaṃmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः । अप्रधृष्यश् च संग्रामे क्रुद्धैर् अपि सुरासुरैः । अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी । न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥ रम्स् २,१।२४ ॥* एवं श्रेष्ठैर् गुणैर् युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः । संमतस् त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः । बुद्ध्या बृहस्पतेस् तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः

abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ / apradhṛṣyaś ca saṃgrāme kruddhair api surāsuraiḥ / anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī / na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ // RamS 2,1.24 //* evaṃ śreṣṭhair guṇair yuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ / saṃmatas triṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ / buddhyā bṛhaspates tulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः । गुणैर् विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ / guṇair viruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् एवंवृत्तसम्पन्नम् अप्रधृष्यपराक्रमम् । लोकपालोपमं नाथम् अकामयत मेदिनी

tam evaṃvṛttasampannam apradhṛṣyaparākramam / lokapālopamaṃ nātham akāmayata medinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैस् तु बहुभिर् युक्तं गुणैर् अनुपमैः सुतम् । दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः

etais tu bahubhir yuktaṃ guṇair anupamaiḥ sutam / dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा ह्य् अस्य परा प्रीतिर् हृदि सम्परिवर्तते । कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्य् अभिषिक्तम् अहं प्रियम्

eṣā hy asya parā prītir hṛdi samparivartate / kadā nāma sutaṃ drakṣyāmy abhiṣiktam ahaṃ priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः । मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्

vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ / mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ । महीधरसमो धृत्यां मत्तश् च गुणवत्तरः

yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau / mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaś ca guṇavattaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महीम् अहम् इमां कृत्स्नाम् अधितिष्ठन्तम् आत्मजम् । अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गम् अवाप्नुयाम्

mahīm aham imāṃ kṛtsnām adhitiṣṭhantam ātmajam / anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargam avāpnuyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर् गुणैः । निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजम् अमन्यत

taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditair guṇaiḥ / niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājam amanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदान् अपि । समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान् पृथिवीपतिः

nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadān api / samānināya medinyāḥ pradhānān pṛthivīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्व् आसनेषु च । राजानम् एवाभिमुखा निषेदुर् नियता नृपाः

atha rājavitīrṇeṣu vividheṣv āsaneṣu ca / rājānam evābhimukhā niṣedur niyatā nṛpāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लब्धमानैर् विनयान्वितैर् नृपैः पुरालयैर् जानपदैश् च मानवैः । उपोपविष्टैर् नृपतिर् वृतो बभौ सहस्रचक्षुर् भगवान् इवामरैः

sa labdhamānair vinayānvitair nṛpaiḥ purālayair jānapadaiś ca mānavaiḥ / upopaviṣṭair nṛpatir vṛto babhau sahasracakṣur bhagavān ivāmaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.