Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.21

तं समीक्ष्य त्व् अवहितं पितुर् निर्देशपालने । कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठम् अब्रवीत्

taṃ samīkṣya tv avahitaṃ pitur nirdeśapālane / kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭham abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः । मयि जातो दशरथात् कथम् उञ्छेन वर्तयेत्

adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ / mayi jāto daśarathāt katham uñchena vartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य भृत्याश् च दासाश् च मृष्टान्य् अन्नानि भुञ्जते । कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्य् अयम्

yasya bhṛtyāś ca dāsāś ca mṛṣṭāny annāni bhuñjate / kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalāny ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् । गुणवान् दयितो राज्ञो राघवो यद् विवास्यते

ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhaved bhayam / guṇavān dayito rājño rāghavo yad vivāsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया विहीनाम् इह मां शोकाग्निर् अतुलो महान् । प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर् हिमात्यये

tvayā vihīnām iha māṃ śokāgnir atulo mahān / pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānur himātyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति । अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि

kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati / ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा निगदितं मात्रा तद् वाक्यं पुरुषर्षभः । श्रुत्वा रामो ऽब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्

tathā nigaditaṃ mātrā tad vākyaṃ puruṣarṣabhaḥ / śrutvā rāmo 'bravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यम् आश्रिते । भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति

kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyam āśrite / bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः । स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः

bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ / sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावज् जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः । शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः

yāvaj jīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ / śuśrūṣā kriyatāṃ tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना । तथेत्य् उवाच सुप्रीता रामम् अक्लिष्टकारिणम्

evam uktā tu rāmeṇa kausalyā śubhadarśanā / tathety uvāca suprītā rāmam akliṣṭakāriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तस् तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः । भूयस् ताम् अब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्

evam uktas tu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ / bhūyas tām abravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः । राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषाम् ईश्वरः प्रभुः

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ / rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च । वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव

imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca / varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा । उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला

evam uktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā / uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् । नय माम् अपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा । यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुर् अपेक्षया ॥ रम्स् २,२१।१६ ॥* तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनम् अब्रवीत् । जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुर् एव च । भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥ रम्स् २,२१।१७ ॥* भरतश् चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः । भवतीम् अनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा

āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam / naya mām api kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā / yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitur apekṣayā // RamS 2,21.16 //* tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanam abravīt / jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhur eva ca / bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ // RamS 2,21.17 //* bharataś cāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ / bhavatīm anuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः । श्रमं नावाप्नुयात् किंचिद् अप्रमत्ता तथा कुरु

yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ / śramaṃ nāvāpnuyāt kiṃcid apramattā tathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा । भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर् भवेत्

vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā / bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatir bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्रूषाम् एव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता । एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः

śuśrūṣām eva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā / eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूज्यास् ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश् चैव सुव्रताः । एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी

pūjyās te matkṛte devi brāhmaṇāś caiva suvratāḥ / evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति । यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्

prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati / yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा । कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनम् अब्रवीत् । गच्छ पुत्र त्वम् एकाग्रो भद्रं ते ऽस्तु सदा विभो ॥ रम्स् २,२१।२४ ॥* तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा । उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी

evam uktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā / kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanam abravīt / gaccha putra tvam ekāgro bhadraṃ te 'stu sadā vibho // RamS 2,21.24 //* tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā / uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.