Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.52

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः । अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्

pratyāśvasto yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ / athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहम् इव द्विपम् । विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुञ्जरम्

vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagraham iva dvipam / viniḥśvasantaṃ dhyāyantam asvastham iva kuñjaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् । अश्रुपूर्णमुखं दीनम् उवाच परमार्तवत्

rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam / aśrupūrṇamukhaṃ dīnam uvāca paramārtavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलम् उपाश्रितः । सो ऽत्यन्तसुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः । भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥ रम्स् २,५२।४ ॥* यं यान्तम् अनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः । स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनम् आश्रितः

kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlam upāśritaḥ / so 'tyantasukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ / bhūmipālātmajo bhūmau śete katham anāthavat // RamS 2,52.4 //* yaṃ yāntam anuyānti sma padātirathakuñjarāḥ / sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanam āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यालैर् मृगैर् आचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् । कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनम् उपस्थितौ

vyālair mṛgair ācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam / kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanam upasthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राजपुत्रौ कथं पादैर् अवरुह्य रथाद् गतौ

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā / rājaputrau kathaṃ pādair avaruhya rathād gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ । वनान्तं प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम्

siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau / vanāntaṃ praviśantau tāv aśvināv iva mandaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः । सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली । आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ॥ रम्स् २,५२।९ ॥* इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया । उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ / sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī / āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya // RamS 2,52.9 //* iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā / uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवीन् मां महाराज धर्मम् एवानुपालयन् । अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च

abravīn māṃ mahārāja dharmam evānupālayan / añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदितात्मनः । शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः

sūta madvacanāt tasya tātasya viditātmanaḥ / śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् अन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात् त्वया । आरोग्यम् अविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्

sarvam antaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāt tvayā / ārogyam aviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् । देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय

mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam / devi devasya pādau ca devavat paripālaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च । सर्वास्व् एव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु

bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca / sarvāsv eva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तव्यश् च महाबाहुर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः । पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय

vaktavyaś ca mahābāhur ikṣvākukulanandanaḥ / pitaraṃ yauvarājyastho rājyastham anupālaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवं मां महाराज ब्रुवन्न् एव महायशाः । रामो राजीवताम्राक्षो भृशम् अश्रूण्य् अवर्तयत्

ity evaṃ māṃ mahārāja bruvann eva mahāyaśāḥ / rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśam aśrūṇy avartayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणस् तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् । केनायम् अपराधेन राजपुत्रो विवासितः

lakṣmaṇas tu susaṃkruddho niḥśvasan vākyam abravīt / kenāyam aparādhena rājaputro vivāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम् । वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् । रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥ रम्स् २,५२।१९ ॥* असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात् । जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम्

yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam / varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam / rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye // RamS 2,52.19 //* asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt / janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं तावन् महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये । भ्राता भर्ता च बन्धुश् च पिता च मम राघवः

ahaṃ tāvan mahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye / bhrātā bhartā ca bandhuś ca pitā ca mama rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् । सर्वलोको ऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा

sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam / sarvaloko 'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी । भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्थिता

jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī / bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vismṛtā sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी । तेन दुःखेन रुदती नैव मां किंचिद् अब्रवीत्

adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī / tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃcid abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता । मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा

udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā / mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntam udīkṣya sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव रामो ऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितो ऽभवल् लक्ष्मणबाहुपालितः । तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्

tathaiva rāmo 'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito 'bhaval lakṣmaṇabāhupālitaḥ / tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.