Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.58

तद् अज्ञानान् महत् पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः । एकस् त्व् अचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत्

tad ajñānān mahat pāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ / ekas tv acintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तं घटम् आदाय पूर्णं परमवारिणा । आश्रमं तम् अहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः

tatas taṃ ghaṭam ādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā / āśramaṃ tam ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राहं दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ । अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाव् इव द्विजौ

tatrāhaṃ durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau / apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāv iva dvijau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ । ताम् आशां मत्कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत्

tannimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau / tām āśāṃ matkṛte hīnāv udāsīnāv anāthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत । किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रम् आनय

padaśabdaṃ tu me śrutvā munir vākyam abhāṣata / kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipram ānaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्निमित्तम् इदं तात सलिले क्रीडितं त्वया । उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम्

yannimittam idaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā / utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipram āśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया । न तन् मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना

yad vyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā / na tan manasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं गतिस् त्व् अगतीनां च चक्षुस् त्वं हीनचक्षुषाम् । समासक्तास् त्वयि प्राणाः किंचिन् नौ नाभिभाषसे

tvaṃ gatis tv agatīnāṃ ca cakṣus tvaṃ hīnacakṣuṣām / samāsaktās tvayi prāṇāḥ kiṃcin nau nābhibhāṣase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहं सज्जमानया । हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम्

munim avyaktayā vācā tam ahaṃ sajjamānayā / hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसंस्तभ्य वाग्बलम् । आचचक्षे त्व् अहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्

manasaḥ karma ceṣṭābhir abhisaṃstabhya vāgbalam / ācacakṣe tv ahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत्रियो ऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः । सज्जनावमतं दुःखम् इदं प्राप्तं स्वकर्मजम्

kṣatriyo 'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ / sajjanāvamataṃ duḥkham idaṃ prāptaṃ svakarmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवंश् चापहस्तो ऽहं सरयूतीरम् आगतः । जिघांसुः श्वापदं किंचिन् निपाने वागतं गजम्

bhagavaṃś cāpahasto 'haṃ sarayūtīram āgataḥ / jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃcin nipāne vāgataṃ gajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः । द्विपो ऽयम् इति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया

tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ / dvipo 'yam iti matvā hi bāṇenābhihato mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा नद्यास् ततस् तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि । विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्

gatvā nadyās tatas tīram apaśyam iṣuṇā hṛdi / vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवञ् शब्दम् आलक्ष्य मया गजजिघांसुना । विसृष्टो ऽम्भसि नाराचस् तेन ते निहतः सुतः

bhagavañ śabdam ālakṣya mayā gajajighāṃsunā / visṛṣṭo 'mbhasi nārācas tena te nihataḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गम् आस्थितः । भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च

sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargam āsthitaḥ / bhagavantāv ubhau śocann andhāv iti vilapya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानाद् भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया । शेषम् एवंगते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः

ajñānād bhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā / śeṣam evaṃgate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तच् छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ् शोककर्शितः । माम् उवाच महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितम्

sa tac chrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañ śokakarśitaḥ / mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् एतद् अशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् । फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शतसहस्रधा

yady etad aśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam / phalen mūrdhā sma te rājan sadyaḥ śatasahasradhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः । ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम्

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ / jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāc cyāvayed api vajriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानाद्धि कृतं यस्माद् इदं तेनैव जीवसि । अपि ह्य् अद्य कुलं न स्याद् राघवाणां कुतो भवान्

ajñānāddhi kṛtaṃ yasmād idaṃ tenaiva jīvasi / api hy adya kulaṃ na syād rāghavāṇāṃ kuto bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नय नौ नृप तं देशम् इति मां चाभ्यभाषत । अद्य तं द्रष्टुम् इच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्

naya nau nṛpa taṃ deśam iti māṃ cābhyabhāṣata / adya taṃ draṣṭum icchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् । शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम्

rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam / śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहम् एकस् तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ । अस्पर्शयम् अहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया

athāham ekas taṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau / asparśayam ahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ । निपेततुः शरीरे ऽस्य पिता चास्येदम् अब्रवीत्

tau putram ātmanaḥ spṛṣṭvā tam āsādya tapasvinau / nipetatuḥ śarīre 'sya pitā cāsyedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न न्व् अहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक । किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद

na nv ahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika / kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य वापररात्रे ऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम् । अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद् विशेषतः

kasya vāpararātre 'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam / adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyad viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को मां संध्याम् उपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः । श्लाघयिष्यत्य् उपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम्

ko māṃ saṃdhyām upāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ / ślāghayiṣyaty upāsīnaḥ putraśokabhayārditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियम् इवातिथिम् । भोजयिष्यत्य् अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम्

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyam ivātithim / bhojayiṣyaty akarmaṇyam apragraham anāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमाम् अन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् । कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्

imām andhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm / kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति । श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः

tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati / śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाव् अपि च शोकार्ताव् अनाथौ कृपणौ वने । क्षिप्रम् एव गमिष्यावस् त्वया हीनौ यमक्षयम्

ubhāv api ca śokārtāv anāthau kṛpaṇau vane / kṣipram eva gamiṣyāvas tvayā hīnau yamakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् । क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात् पितराव् अयम्

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm / kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyāt pitarāv ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपापो ऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा । तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम्

apāpo 'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā / tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्व् अनिवर्तिनः । हतास् त्व् अभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinaḥ / hatās tv abhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः । नहुषो धुन्धुमारश् च प्राप्तास् तां गच्छ पुत्रक

yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ / nahuṣo dhundhumāraś ca prāptās tāṃ gaccha putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात् तपसा च या । भूमिदस्याहिताग्नेश् च एकपत्नीव्रतस्य च

yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyāt tapasā ca yā / bhūmidasyāhitāgneś ca ekapatnīvratasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोसहस्रप्रदात्ःणां या या गुरुभृताम् अपि । देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक । न हि त्व् अस्मिन् कुले जातो गच्छत्य् अकुशलां गतिम् ॥ रम्स् २,५८।३८ ॥* एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् । ततो ऽस्मै कर्तुम् उदकं प्रवृत्तः सह भार्यया

gosahasrapradātḥṇāṃ yā yā gurubhṛtām api / dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka / na hi tv asmin kule jāto gacchaty akuśalāṃ gatim // RamS 2,58.38 //* evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt / tato 'smai kartum udakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः । आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत्

sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ / āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तो भवतोः परिचारणात् । भवन्ताव् अपि च क्षिप्रं मम मूलम् उपैष्यतः

sthānam asmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt / bhavantāv api ca kṣipraṃ mama mūlam upaiṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता । आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः

evam uktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā / āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया । माम् उवाच महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितम्

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā / mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यैव जहि मां राजन् मरणे नास्ति मे व्यथा । यच् छरेणैकपुत्रं मां त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम्

adyaiva jahi māṃ rājan maraṇe nāsti me vyathā / yac chareṇaikaputraṃ māṃ tvam akārṣīr aputrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतो मे सुतः शुचिः । तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुःखम् अतिदारुणम्

tvayā tu yad avijñānān nihato me sutaḥ śuciḥ / tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रव्यसनजं दुःखं यद् एतन् मम साम्प्रतम् । एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन् कालं करिष्यसि

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yad etan mama sāmpratam / evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् माम् आगतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः । यद् अहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम्

tasmān mām āgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ / yad ahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmy adya jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि मां संस्पृशेद् रामः सकृद् अद्यालभेत वा । न तन् मे सदृशं देवि यन् मया राघवे कृतम्

yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛd adyālabheta vā / na tan me sadṛśaṃ devi yan mayā rāghave kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते । दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtir mama vilupyate / dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस् तु किं दुःखतरं यद् अहं जीवितक्षये । न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्

atas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad ahaṃ jīvitakṣaye / na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते मनुष्या देवास् ते ये चारुशुभकुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः

na te manuṣyā devās te ye cāruśubhakuṇḍalam / mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मपत्त्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् । धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्

padmapattrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam / dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च । सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca / sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तवनवासं तम् अयोध्यां पुनर् आगतम् । द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा

nivṛttavanavāsaṃ tam ayodhyāṃ punar āgatam / drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् आत्मभवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् । संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः

ayam ātmabhavaḥ śoko mām anātham acetanam / saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा राघव महाबाहो हा ममायासनाशन । राजा दशरथः शोचञ् जीवितान्तम् उपागमत्

hā rāghava mahābāho hā mamāyāsanāśana / rājā daśarathaḥ śocañ jīvitāntam upāgamat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तु दीनं कथयन् नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः । गते ऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस् तदा जहौ प्राणम् उदारदर्शनः

tathā tu dīnaṃ kathayan narādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ / gate 'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitas tadā jahau prāṇam udāradarśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.