Library·Rastrapalapariprccha·1
रौद्राक्ष एव च रुषित्वा याचितवान् स चापि मम शीर्षम् । दत्तं निकृत्य च मया तद् राज यदा च चन्द्रप्रभ आसीत्
raudrākṣa eva ca ruṣitvā yācitavān sa cāpi mama śīrṣam / dattaṃ nikṛtya ca mayā tad rāja yadā ca candraprabha āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र ग्रामनगरेषु वीथिमुखेषु भैषजमुदारम् । सत्त्वार्थ स्थापित् मया ते पुण्यसमो बभूव च यदाहम्
sarvatra grāmanagareṣu vīthimukheṣu bhaiṣajamudāram / sattvārtha sthāpit mayā te puṇyasamo babhūva ca yadāham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रीणाम् सहस्रमभिरूपाः काञ्चनमुक्तिभूषितशरीराः । त्यक्तां पूर्वभवेषु चरता मे आसि यदा शुभो नृपति पूर्वे
srīṇām sahasramabhirūpāḥ kāñcanamuktibhūṣitaśarīrāḥ / tyaktāṃ pūrvabhaveṣu caratā me āsi yadā śubho nṛpati pūrve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पैर्वरैरपि च गन्धैः काञ्चनमुक्तिकाप्रवर श्रीमान् । त्यक्तश्च मे मकुट पूर्व आसि नृपो यदा रतनचूडः
puṣpairvarairapi ca gandhaiḥ kāñcanamuktikāpravara śrīmān / tyaktaśca me makuṭa pūrva āsi nṛpo yadā ratanacūḍaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृदुतूलपिचूपमसूक्ष्मौ कोमलपद्मपत्रसुकुमारौ । त्यक्तौ करौ सचरणौ मे पूर्व नृपेण धृतिमता च
mṛdutūlapicūpamasūkṣmau komalapadmapatrasukumārau / tyaktau karau sacaraṇau me pūrva nṛpeṇa dhṛtimatā ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनिगृह्य राक्षसिशतानि निर्घृणदारुणप्रबलचण्डा । कृत मानुषा बदरद्वीपे सिंहल सार्थवाह यद आसीत्
vinigṛhya rākṣasiśatāni nirghṛṇadāruṇaprabalacaṇḍā / kṛta mānuṣā badaradvīpe siṃhala sārthavāha yada āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामेषु मृर्च्छितमना मे बालि स राक्षसी प्रमदसंज्ञा । पञ्चशतानि वणिजानां मोक्षित ते यदा भवे सुनेत्रः
kāmeṣu mṛrcchitamanā me bāli sa rākṣasī pramadasaṃjñā / pañcaśatāni vaṇijānāṃ mokṣita te yadā bhave sunetraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारि कोटि प्रमदानाम् अप्सरतुल्यरूपिणां विहाय । प्रव्रज्य निर्गतु जिनस्य शासने पुण्यरश्मि यद आसीत्
catvāri koṭi pramadānām apsaratulyarūpiṇāṃ vihāya / pravrajya nirgatu jinasya śāsane puṇyaraśmi yada āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयि त्यक्तमङ्गुलि उदारा सत्त्वहितार्थमेव चरता मे । जालार्चिता विमलशुद्धा काञ्चनवर्ण पार्थिव यद आसीत्
mayi tyaktamaṅguli udārā sattvahitārthameva caratā me / jālārcitā vimalaśuddhā kāñcanavarṇa pārthiva yada āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभ नीलपद्मसमवर्णा नेत्र मनोरमा हृदयकान्ता । त्यक्ता मया च जगदर्थे उत्पलनेत्रे पार्थिव यदासीत्
śubha nīlapadmasamavarṇā netra manoramā hṛdayakāntā / tyaktā mayā ca jagadarthe utpalanetre pārthiva yadāsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियविप्रयोगहत दृष्ट्वा स्त्री च प्रनष्टरूपमतिवेषा । परिमोचिता करुणया मे केशव वैद्यराज यद आसीत्
priyaviprayogahata dṛṣṭvā strī ca pranaṣṭarūpamativeṣā / parimocitā karuṇayā me keśava vaidyarāja yada āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याध्यातुरं च नरमीक्ष्य स्वं रुधिरं प्रदत्तमपि मे ऽभूत् । निर्व्याधितः स च कृतो मे प्राग्भव सर्वदर्शि यदभूवम्
vyādhyāturaṃ ca naramīkṣya svaṃ rudhiraṃ pradattamapi me 'bhūt / nirvyādhitaḥ sa ca kṛto me prāgbhava sarvadarśi yadabhūvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हित्वा स्वमस्थि च शरीराद् व्याधिकृशस्य मज्ज मया दत्तम् । न च सत्त्व त्यक्त मय जातु आसि नृपो यदा कुसुम नाम
hitvā svamasthi ca śarīrād vyādhikṛśasya majja mayā dattam / na ca sattva tyakta maya jātu āsi nṛpo yadā kusuma nāma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्वकोशमपि त्यक्त्व जीवित त्यक्त मे प्रिय मनापम् । नरु मोक्षितो व्यसनप्राप्त आसि नृपो ऽर्थसिद्धि यद पूर्वम्
sarvasvakośamapi tyaktva jīvita tyakta me priya manāpam / naru mokṣito vyasanaprāpta āsi nṛpo 'rthasiddhi yada pūrvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्राङ्कितं कमलतुल्यं पणियुगं प्रदमत्तमनपेक्षम् । नृप आशुकेतु यद आसीद् बोधिमभीप्समान जगदर्थे
cakrāṅkitaṃ kamalatulyaṃ paṇiyugaṃ pradamattamanapekṣam / nṛpa āśuketu yada āsīd bodhimabhīpsamāna jagadarthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृप सर्वदर्शि यद आसीत् कारुणिको जनार्थहितकामः । त्यक्ता मया चतुरो ऽपि च द्वीपाः स्फीतनरैर्व्रनरीशतैश्च
nṛpa sarvadarśi yada āsīt kāruṇiko janārthahitakāmaḥ / tyaktā mayā caturo 'pi ca dvīpāḥ sphītanarairvranarīśataiśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृदु कोमलं विकलगौरं ऊरु तच्छित्त्व हॄष्टमुदिताया । दत्तं स्वमांस रुधिरं मे ज्ञानवती यदासि नृपपुत्री
mṛdu komalaṃ vikalagauraṃ ūru tacchittva hṝṣṭamuditāyā / dattaṃ svamāṃsa rudhiraṃ me jñānavatī yadāsi nṛpaputrī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कनकाभपीनसुकुमारं त्यक्त स्तनद्वयं हॄदयकान्तम् । स्त्री प्रेक्ष्य मे क्षुधतृषार्तं सा रूप्य (प ?) वतीति वनिता यदाभूत्
kanakābhapīnasukumāraṃ tyakta stanadvayaṃ hṝdayakāntam / strī prekṣya me kṣudhatṛṣārtaṃ sā rūpya (pa ?) vatīti vanitā yadābhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरभूषणानपि सुरम्यान् रत्नमनेकवस्त्ररथयानान् । संत्यक्त दुस्त्यजमनेकं विश्रुतश्रीनृपेण च मयाभूत्
varabhūṣaṇānapi suramyān ratnamanekavastrarathayānān / saṃtyakta dustyajamanekaṃ viśrutaśrīnṛpeṇa ca mayābhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञः सुतो तु विकृतज्ञः तारित सागराद्यद कृतज्ञः । रत्नार्थ नेत्र मम तेन उद्धृत नैव मे रुषित चित्तम्
rājñaḥ suto tu vikṛtajñaḥ tārita sāgarādyada kṛtajñaḥ / ratnārtha netra mama tena uddhṛta naiva me ruṣita cittam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा भूत्पिपीलिकवधो मे त्यक्त वराश्रयो ऽपि चनपेक्ष्य । न च चित्त कम्पित तदा मे त्यक्त पूर्वभवेषु गोध यद आसीत्
mā bhūtpipīlikavadho me tyakta varāśrayo 'pi canapekṣya / na ca citta kampita tadā me tyakta pūrvabhaveṣu godha yada āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्थानगौरवरतो ऽहं वृद्धचरीषु नित्य रत आसीत् । न च मानवानपि च स्तब्ध आसि कपिंजलो विचरमाणः
upasthānagauravarato 'haṃ vṛddhacarīṣu nitya rata āsīt / na ca mānavānapi ca stabdha āsi kapiṃjalo vicaramāṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरणागतस्य च मयार्थे त्यक्त समुच्छ्रयः कृप जनित्वा । न च त्यक्त वानरगतेन व्याधनरः शराभिनिहतेन
śaraṇāgatasya ca mayārthe tyakta samucchrayaḥ kṛpa janitvā / na ca tyakta vānaragatena vyādhanaraḥ śarābhinihatena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजवशगतेन शोषितो मे तनुरपि वृद्धगुरुं जगत्स्मरित्वा । सुरुचिरमशनं मया न भुक्तं मोक्षित आत्म गजा यदा तदासीत्
gajavaśagatena śoṣito me tanurapi vṛddhaguruṃ jagatsmaritvā / suruciramaśanaṃ mayā na bhuktaṃ mokṣita ātma gajā yadā tadāsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋक्षपतिरभूव शैलदुर्गे हिमहत सप्त दिनानि रक्षितो मे । पुरुष वधकु तेन मे प्रयुक्तो न च प्रतिघात कृतश्च मे तदास्मिन्
ṛkṣapatirabhūva śailadurge himahata sapta dināni rakṣito me / puruṣa vadhaku tena me prayukto na ca pratighāta kṛtaśca me tadāsmin
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसि गजो हिमकुन्दनिकाशो बोधिवराश्रित बुद्धगुणार्थी । स विषेण शरेण च विद्धो दंष्ट्रवरांस्त्यजमान न द्विष्टः
āsi gajo himakundanikāśo bodhivarāśrita buddhaguṇārthī / sa viṣeṇa śareṇa ca viddho daṃṣṭravarāṃstyajamāna na dviṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनगोचरि खण्डकद्वीपे तित्तिरिपोतक मैत्रविहारी । सहदर्शनेन शमितो ऽग्निं देवगणा कुसुमानि क्षिपन्ति ॥ १५० ॥ गङ्गतरङ्गजलैर्हियमाणः तारित मे यद आसि मृगत्वे । वधका मम तेनपनीता नैव मनो मम तत्र प्रदुष्टम्
vanagocari khaṇḍakadvīpe tittiripotaka maitravihārī / sahadarśanena śamito 'gniṃ devagaṇā kusumāni kṣipanti // 150 // gaṅgataraṅgajalairhiyamāṇaḥ tārita me yada āsi mṛgatve / vadhakā mama tenapanītā naiva mano mama tatra praduṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारित पञ्चशतं वणिजानां सागरमध्यगताश्च अनाथाः । तैश्च हतः क्षुधितैश्च तदाहं कच्छपयोनिगतो ऽपि च मैत्रः
tārita pañcaśataṃ vaṇijānāṃ sāgaramadhyagatāśca anāthāḥ / taiśca hataḥ kṣudhitaiśca tadāhaṃ kacchapayonigato 'pi ca maitraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोधिचरिं चरमाणहु पूर्वं मत्स्य बभूव यदा जलचरी । त्यक्त मयाश्रय सत्त्वहिताय भक्षित प्राणिसहस्रशतेभिः
bodhicariṃ caramāṇahu pūrvaṃ matsya babhūva yadā jalacarī / tyakta mayāśraya sattvahitāya bhakṣita prāṇisahasraśatebhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधिशताभिहतं जगदीक्ष्य समुच्छ्रय कृत्वा । सत्त्व कृताः सुखिता निरुजाश्च प्राणकु सौम्य तदा च यदासीत्
vyādhiśatābhihataṃ jagadīkṣya samucchraya kṛtvā / sattva kṛtāḥ sukhitā nirujāśca prāṇaku saumya tadā ca yadāsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिंह बभूव यदा मृगराजा स्थामबलान्वित कारुणिकश्च । विद्ध शरेण न दूषित चित्तं मैत्रि तदा वधके ऽपि तदा मे
siṃha babhūva yadā mṛgarājā sthāmabalānvita kāruṇikaśca / viddha śareṇa na dūṣita cittaṃ maitri tadā vadhake 'pi tadā me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खतुषारनिभो हयराजा आसि पुरा च समुद्रतटे ऽहम् । राक्षसिमध्यगता वणिजो मे तारित कृत्व कृपां करुणां च
śaṅkhatuṣāranibho hayarājā āsi purā ca samudrataṭe 'ham / rākṣasimadhyagatā vaṇijo me tārita kṛtva kṛpāṃ karuṇāṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोधिचरिं चरमाण जनार्थे आसि कुणाल अहं यद पक्षी । वर्जित कामगुणा बहुदोषा नो च वशं प्रमदान गतो ऽहम्
bodhicariṃ caramāṇa janārthe āsi kuṇāla ahaṃ yada pakṣī / varjita kāmaguṇā bahudoṣā no ca vaśaṃ pramadāna gato 'ham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसि शशो वनगुल्मनिवासी शासती तं सुकृते शशवर्गम् । मुनिराश्रमवासि क्षुधार्तस्तस्य कृतेन मयाश्रयु त्यक्तः
āsi śaśo vanagulmanivāsī śāsatī taṃ sukṛte śaśavargam / munirāśramavāsi kṣudhārtastasya kṛtena mayāśrayu tyaktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसि शुको द्रुमपुष्पफलाढ्यो शुष्कद्रुमो न च मे स हि त्यक्तः । दृष्ट कृतज्ञ तदा मम शक्रस्तं कृतवांस्तरु पत्रफलाढ्यम्
āsi śuko drumapuṣpaphalāḍhyo śuṣkadrumo na ca me sa hi tyaktaḥ / dṛṣṭa kṛtajña tadā mama śakrastaṃ kṛtavāṃstaru patraphalāḍhyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वानरसंघमुपद्रुत दॄष्ट्वा नागनृपेण विवर्जीतदेशम् । राजभयात्तु विमोक्षित ते मे वानरराज अहं यद आसीत्
vānarasaṃghamupadruta dṝṣṭvā nāganṛpeṇa vivarjītadeśam / rājabhayāttu vimokṣita te me vānararāja ahaṃ yada āsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक भूत पुरा गुरुहेतोः शालि हरंश्च नरेण गृहीतः । किं नु शुका हरसे मम शालि नाशयते ऽपि च पक्षि मशस्यम् ( मत्सस्यम्)
śuka bhūta purā guruhetoḥ śāli haraṃśca nareṇa gṛhītaḥ / kiṃ nu śukā harase mama śāli nāśayate 'pi ca pakṣi maśasyam ( matsasyam)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक सो ऽब्रवीद्भद्र शृणुष्व चौर्य हरामि न ते अहु शालिम् । जीर्णगुरुद्वयपोषणहेतोः शालि हरामि कृपार्थ तु तेषाम्
śuka so 'bravīdbhadra śṛṇuṣva caurya harāmi na te ahu śālim / jīrṇagurudvayapoṣaṇahetoḥ śāli harāmi kṛpārtha tu teṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बीज प्रकीर्ण यदा प्रथमं ते भाग ददामि सर्वजनस्य । तच्च गिरं वदतो मम श्रुत्वा तेनापि चौर्य भवेन्न कदाचित्
bīja prakīrṇa yadā prathamaṃ te bhāga dadāmi sarvajanasya / tacca giraṃ vadato mama śrutvā tenāpi caurya bhavenna kadācit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधु शुका हर शालि यथेष्टं दुर्लभ मानुष यस्यिमु भक्तिः । मानुष त्वं मय तीर्यगतेहा साधु दमः शम संयम तुभ्यम्
sādhu śukā hara śāli yatheṣṭaṃ durlabha mānuṣa yasyimu bhaktiḥ / mānuṣa tvaṃ maya tīryagatehā sādhu damaḥ śama saṃyama tubhyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवमानि चरितानि पूर्व चरन्त दुष्कर कृतानि । न च मे मनसि तत्र भवि खेद एषत उत्तमां विरज बोधिम्
ityevamāni caritāni pūrva caranta duṣkara kṛtāni / na ca me manasi tatra bhavi kheda eṣata uttamāṃ viraja bodhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आध्यात्मिकं ह्यथ च बाह्यं नास्ति हि वस्तु यन्मया न दत्तम् । शीले च क्षान्ति तथ वीर्य ध्यान उपाय प्रज्ञ चरितो ऽहम्
ādhyātmikaṃ hyatha ca bāhyaṃ nāsti hi vastu yanmayā na dattam / śīle ca kṣānti tatha vīrya dhyāna upāya prajña carito 'ham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसं त्वचं तथपि च मज्ज शोणितमेव दत्त स्वशरीरात् । प्रान्ते गुहासु च यदा मे शोषित आश्रयो ऽपि चरता मे
māṃsaṃ tvacaṃ tathapi ca majja śoṇitameva datta svaśarīrāt / prānte guhāsu ca yadā me śoṣita āśrayo 'pi caratā me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धुतयान देशित जिनेभिः यत्र प्रयुज्यतो जिन भवन्ति । तत्र धुते सततं च प्रयुक्तो आसि चरन्त पुरे अहु नित्यम्
dhutayāna deśita jinebhiḥ yatra prayujyato jina bhavanti / tatra dhute satataṃ ca prayukto āsi caranta pure ahu nityam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतादृशा व्रत उदारा ये च निषेविता चरता मे । श्रुत्वा च तेषमिमाश्चर्यमेकपदे न भविष्यति छन्दः
etādṛśā vrata udārā ye ca niṣevitā caratā me / śrutvā ca teṣamimāścaryamekapade na bhaviṣyati chandaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हास्यु भविष्यति इम श्रुणित्वा शासनमेतदेव च तडानीम् । आहारमैथुनपरास्ते मिद्धसदाभिभूत शतकाङ्क्षाः
hāsyu bhaviṣyati ima śruṇitvā śāsanametadeva ca taḍānīm / āhāramaithunaparāste middhasadābhibhūta śatakāṅkṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मद्विषः सद अनार्याः शासनदूषका गुणविहीनाः । श्रुत्वा च धर्ममिम शान्तं नैष जिनोक्त इत्यभिवदन्ति
dharmadviṣaḥ sada anāryāḥ śāsanadūṣakā guṇavihīnāḥ / śrutvā ca dharmamima śāntaṃ naiṣa jinokta ityabhivadanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो मे श्रुतसमुद्रो आसि बहुश्रुतः कथिकश्रेष्ठः । तेनापि चैष प्रतिषिद्धो बुद्धवचो हि नैष तु कथंचित्
ācāryo me śrutasamudro āsi bahuśrutaḥ kathikaśreṣṭhaḥ / tenāpi caiṣa pratiṣiddho buddhavaco hi naiṣa tu kathaṃcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परतो ऽप्यभूदपि च वृद्धः तस्य गुरुः स शामितगुणौघः । तेनापि नैष हि गृहीतो मात्र प्रयुज्यथ वितथमेतत्
parato 'pyabhūdapi ca vṛddhaḥ tasya guruḥ sa śāmitaguṇaughaḥ / tenāpi naiṣa hi gṛhīto mātra prayujyatha vitathametat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रात्म नास्ति न च जीवो देशित पुद्गलो ऽपि न कथंचित् । व्यर्थः श्रमो ऽत्र घटते यः शीलप्रयोग संवरक्रिया च
yatrātma nāsti na ca jīvo deśita pudgalo 'pi na kathaṃcit / vyarthaḥ śramo 'tra ghaṭate yaḥ śīlaprayoga saṃvarakriyā ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यस्ति चैव महायानं नात्र हि आत्म सत्त्व मनुजो वा । व्यर्थः श्रमो ऽत्र हि कृतो मे यत्र न चात्मसत्त्वौपलब्धिः
yadyasti caiva mahāyānaṃ nātra hi ātma sattva manujo vā / vyarthaḥ śramo 'tra hi kṛto me yatra na cātmasattvaupalabdhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवितानि हैव स्वमतानि पापमतैः कुतीर्थिकमतैश्च । भाषेत नो जिन कदाचित् वाचमिमां हि भिक्षुपरिभाषाम्
kavitāni haiva svamatāni pāpamataiḥ kutīrthikamataiśca / bhāṣeta no jina kadācit vācamimāṃ hi bhikṣuparibhāṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रीरपत्रापशीलचरिताश्च ध्वाङ्क्ष प्रगम्भ उद्धतप्रचण्डाः । भविता हि भिक्षव ममेह शासनि ईर्ष्यमानमददग्धाः
hrīrapatrāpaśīlacaritāśca dhvāṅkṣa pragambha uddhatapracaṇḍāḥ / bhavitā hi bhikṣava mameha śāsani īrṣyamānamadadagdhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विध्यन्त हस्त तथा पादांश्चीवरकर्णका निधुनन्तः । काषायकण्ठ विचरन्ता ग्रामकुलेषु मद्यमदमत्ताः
vidhyanta hasta tathā pādāṃścīvarakarṇakā nidhunantaḥ / kāṣāyakaṇṭha vicarantā grāmakuleṣu madyamadamattāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धस्य ते ध्वज गृहीत्वा सेवकरा गृहस्थजनतायाम् । लेखं वहन्ति सततं ते शासनदं विहाय गुणराशिम् । १७९ ॥ गोगर्दभाश्वपशुदानात्संभवते हि दास्य पि तेषाम् । कृषिकर्मवाणिज्यप्रयोगा युक्तमनाश्च ते ऽनिशमार्याः
buddhasya te dhvaja gṛhītvā sevakarā gṛhasthajanatāyām / lekhaṃ vahanti satataṃ te śāsanadaṃ vihāya guṇarāśim / 179 // gogardabhāśvapaśudānātsaṃbhavate hi dāsya pi teṣām / kṛṣikarmavāṇijyaprayogā yuktamanāśca te 'niśamāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैषामनार्यमपि वाच्यं नैव च किंचिदस्ति यदकार्यम् । स्तौपिक सांघिकं ह्यपि च वित्तं पौग्दलिकं च यच्च सममेषाम्
naiṣāmanāryamapi vācyaṃ naiva ca kiṃcidasti yadakāryam / staupika sāṃghikaṃ hyapi ca vittaṃ paugdalikaṃ ca yacca samameṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिक्षुण वीक्ष्य च गुणाढ्यं तेष्वपि चाप्यवर्ण कथयन्ति । दुःशील वञ्चक प्रविश्य कुहास्ते स्त्री च विनाशयन्ति हि सुघोराः
bhikṣuṇa vīkṣya ca guṇāḍhyaṃ teṣvapi cāpyavarṇa kathayanti / duḥśīla vañcaka praviśya kuhāste strī ca vināśayanti hi sughorāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृद्धो गृहीण तथा कामैर्यादृशे प्रव्रजित्व ते गृद्धाः । भार्यां सुता दुहितरश्च तेषु भविष्य गृहिसमानम्
gṛddho gṛhīṇa tathā kāmairyādṛśe pravrajitva te gṛddhāḥ / bhāryāṃ sutā duhitaraśca teṣu bhaviṣya gṛhisamānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रैव सत्कृत कुले ते चीवरपिण्डपातपरिभोगैः । तस्यैव दारपरिगृद्धा क्लेशवशानुगाः सद अनार्याः
yatraiva satkṛta kule te cīvarapiṇḍapātaparibhogaiḥ / tasyaiva dāraparigṛddhā kleśavaśānugāḥ sada anāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामा इमे खलु न सेव्याः पातन तिर्यक्प्रेतनिरयेषु । वक्ष्यन्ति ते सद गृहीणां ते च स्वयमदान्त अनुपशान्ताः
kāmā ime khalu na sevyāḥ pātana tiryakpretanirayeṣu / vakṣyanti te sada gṛhīṇāṃ te ca svayamadānta anupaśāntāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयमेव ते यथ अदान्ताः शिष्यगणो ऽपि तेष न सुदान्तः । आहारमैथुनकथायां रात्रिदिवानि तेषु गमिष्यन्ति
svayameva te yatha adāntāḥ śiṣyagaṇo 'pi teṣa na sudāntaḥ / āhāramaithunakathāyāṃ rātridivāni teṣu gamiṣyanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेवार्थमेव न गुणार्थं ते खलु संग्रहं ददति तेषाम् । शिष्यगणैः स्वकैः परिवृतो ऽहं पूज जने सदात्र चल सिध्य
sevārthameva na guṇārthaṃ te khalu saṃgrahaṃ dadati teṣām / śiṣyagaṇaiḥ svakaiḥ parivṛto 'haṃ pūja jane sadātra cala sidhya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथयन्ति ते ऽपि च जनस्य संग्रह एष मे करुणयैषाम् । उपस्थाम प्रार्थयामि तेभ्य शिष्यगणेभ्य एव न कदाचित्
kathayanti te 'pi ca janasya saṃgraha eṣa me karuṇayaiṣām / upasthāma prārthayāmi tebhya śiṣyagaṇebhya eva na kadācit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगाभिभूत बहु तत्र कुष्ठिलाश्चित्रगात्रसुविरूपाः । प्रव्रजिष्यन्ति नरकेषु आगता आगता सद अनार्याः
rogābhibhūta bahu tatra kuṣṭhilāścitragātrasuvirūpāḥ / pravrajiṣyanti narakeṣu āgatā āgatā sada anāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्देशसंवरविहीना भिक्षुगुणेषु ते सद वियुक्ताः । गृहिणो न ते ऽपि व्न च भिक्षू वर्जित ते यथा श्मशान इव दारुः
uddeśasaṃvaravihīnā bhikṣuguṇeṣu te sada viyuktāḥ / gṛhiṇo na te 'pi vna ca bhikṣū varjita te yathā śmaśāna iva dāruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिक्षासु चादर न तेषां स्यान्न च प्रातिमोक्षविनये वा । उद्दामगाः स्ववशगास्ते अङ्कुशमुक्तका इव गजेन्द्राः
śikṣāsu cādara na teṣāṃ syānna ca prātimokṣavinaye vā / uddāmagāḥ svavaśagāste aṅkuśamuktakā iva gajendrāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनवासिनामपि हि तेषां ग्रामगतं भविष्यति हि चित्तम् । क्लेशाग्निना प्रपतितानां चित्तमवस्थितं हि न च तेषाम्
vanavāsināmapi hi teṣāṃ grāmagataṃ bhaviṣyati hi cittam / kleśāgninā prapatitānāṃ cittamavasthitaṃ hi na ca teṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मृत्य बुद्धगुण सर्वान् शिक्षधुतांश्च ते ऽपि च उपायान । मदमानदर्पपरिपूर्णां ते प्रपतन्ति दारुणवीचीम्
vismṛtya buddhaguṇa sarvān śikṣadhutāṃśca te 'pi ca upāyāna / madamānadarpaparipūrṇāṃ te prapatanti dāruṇavīcīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजकथारताश्च सततं ते चोरकथाभिकीर्तनरताश्च । ज्ञातिनिषेवने च निरतास्ते चिन्तयमान रात्रिंदिवसानि
rājakathāratāśca satataṃ te corakathābhikīrtanaratāśca / jñātiniṣevane ca niratāste cintayamāna rātriṃdivasāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानं तथाध्ययनं त्यक्त्वा नित्य विहारकर्मणि नियुक्ताः । आवासगृध्रकुटीकास्ते च अदान्तशिष्यपरिवाराः
dhyānaṃ tathādhyayanaṃ tyaktvā nitya vihārakarmaṇi niyuktāḥ / āvāsagṛdhrakuṭīkāste ca adāntaśiṣyaparivārāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च कर्मिको ह्यहं विहारे आत्मन हेतुरेष हि कृतो मे । ये भिक्षवो ममानुकूलास्तेष्ववकाशमस्ति हि विहारे
na ca karmiko hyahaṃ vihāre ātmana hetureṣa hi kṛto me / ye bhikṣavo mamānukūlāsteṣvavakāśamasti hi vihāre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये शीलवन्त गुणवन्तो धर्मधरा जनार्थमभियुक्तां । दमसंयमे सततयुक्ताः संग्रह तेषु ते न कुरुते च
ye śīlavanta guṇavanto dharmadharā janārthamabhiyuktāṃ / damasaṃyame satatayuktāḥ saṃgraha teṣu te na kurute ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लयनं ममैतदुद्दिष्टं सार्धविहारिणो ऽपि च ममेदम् । संमोदिकस्य च ममेदं गच्छ न ते ऽस्ति वास इह कश्चित्
layanaṃ mamaitaduddiṣṭaṃ sārdhavihāriṇo 'pi ca mamedam / saṃmodikasya ca mamedaṃ gaccha na te 'sti vāsa iha kaścit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शय्यासनं निखिल दत्तं भिक्षवः स्थापिता इह प्रभूताः । न च लाभसंभव इहास्ति किं परिभोक्ष्यसे ऽत्र व्रज भिक्षो
śayyāsanaṃ nikhila dattaṃ bhikṣavaḥ sthāpitā iha prabhūtāḥ / na ca lābhasaṃbhava ihāsti kiṃ paribhokṣyase 'tra vraja bhikṣo
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शय्यासनोद्दिशन तेषां नैव भविष्यते ऽपि च कदाचित् । गृहिसंचयाश्च भवितारस्ते च प्रभूतभाण्डपरिवाराः
śayyāsanoddiśana teṣāṃ naiva bhaviṣyate 'pi ca kadācit / gṛhisaṃcayāśca bhavitāraste ca prabhūtabhāṇḍaparivārāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्भर्त्सिता पि च समन्तात्ते हि ममौरसाश्चरिमकाले । वचनं न चैते मम् हि स्मृत्वा प्रान्तवने तदाभिनिवसन्ति
nirbhartsitā pi ca samantātte hi mamaurasāścarimakāle / vacanaṃ na caite mam hi smṛtvā prāntavane tadābhinivasanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हा शासनं जिनवरस्य नाशमुपेक्ष्य हि नचिरेण । लाभाभिभूत गुणद्विष्टा भिक्षवः प्रादुर्भूत बहु यत्र
hā śāsanaṃ jinavarasya nāśamupekṣya hi nacireṇa / lābhābhibhūta guṇadviṣṭā bhikṣavaḥ prādurbhūta bahu yatra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिभूतकाश्च सततं ते पश्चिमकालि शीलगुणयुक्ताः । ते चाप्यरण्यवनवासी ग्राम विहाय राष्ट्रनगराणि
paribhūtakāśca satataṃ te paścimakāli śīlaguṇayuktāḥ / te cāpyaraṇyavanavāsī grāma vihāya rāṣṭranagarāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद सत्कृता गुणविहीना भेदक सूचकाः कलहकामाः । ते शास्तृसंमत जनस्य ते च भविष्यन्ति मानमददग्धाः
sada satkṛtā guṇavihīnā bhedaka sūcakāḥ kalahakāmāḥ / te śāstṛsaṃmata janasya te ca bhaviṣyanti mānamadadagdhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इम शासनं गुणनिधानं सर्वगुणाकारं परमरम्यम् । नाशं प्रयास्यति ममेह शीलविपत्तिरिर्ष्यमददोषैः
ima śāsanaṃ guṇanidhānaṃ sarvaguṇākāraṃ paramaramyam / nāśaṃ prayāsyati mameha śīlavipattirirṣyamadadoṣaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्नाकरो यथ विलुप्तः स्थास्यति पद्मिनीव परिशुष्का । यूप वररत्नमयं भग्नं नश्यति शासनं चरिमकाले
ratnākaro yatha viluptaḥ sthāsyati padminīva pariśuṣkā / yūpa vararatnamayaṃ bhagnaṃ naśyati śāsanaṃ carimakāle
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेतादृशश्चरिमकाले धर्मविलोप वर्ततो सुघोरः । ते चापि भिक्षव अदान्ता नाशयितारः शासनं ममेदम्
pretādṛśaścarimakāle dharmavilopa vartato sughoraḥ / te cāpi bhikṣava adāntā nāśayitāraḥ śāsanaṃ mamedam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
म चर्यसेवनिरतानां दूरत संगतिः क्वचन तेषाम् । प्रेतगतिर्न्रके ऽपि च वासः तिर्यगतिश्च इतो हि च्युतानाम्
ma caryasevaniratānāṃ dūrata saṃgatiḥ kvacana teṣām / pretagatirnrake 'pi ca vāsaḥ tiryagatiśca ito hi cyutānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूय तीव्रकटुकानि दुःखमनन्त वर्षशतमनेकैः । लब्ध्वा स मानुषभवं वा जायति दुःखितः सतत शोच्यः
anubhūya tīvrakaṭukāni duḥkhamananta varṣaśatamanekaiḥ / labdhvā sa mānuṣabhavaṃ vā jāyati duḥkhitaḥ satata śocyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धो ऽथ वा बधिर काणो जायति चित्रगात्र सुविरूपा । बीभत्सरूपभयदर्शी पापचरीमिमां सतत सेवी
andho 'tha vā badhira kāṇo jāyati citragātra suvirūpā / bībhatsarūpabhayadarśī pāpacarīmimāṃ satata sevī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्रम्भते ऽस्य न च कश्चित् श्रद्दधते ऽस्य चापि न च वाक्यम् । निर्भर्स्तितो भवति नित्यं यो ऽभिनिषेवते विषमचर्याम्
viśrambhate 'sya na ca kaścit śraddadhate 'sya cāpi na ca vākyam / nirbharstito bhavati nityaṃ yo 'bhiniṣevate viṣamacaryām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते रोगदुःखशततप्तास्ताडित लोष्टकाष्ठप्रहरेभिः । क्षुत्तृष्ण येन परितप्तास्ते च भवन्ति सदा सुपरिभूताः
te rogaduḥkhaśatataptāstāḍita loṣṭakāṣṭhapraharebhiḥ / kṣuttṛṣṇa yena paritaptāste ca bhavanti sadā suparibhūtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखा अनन्त इति ज्ञात्वा दूर पापचर्यं विजहित्वा । सेवेथ साधुचरि नित्यं मा भवितानुताप इह पश्चात्
duḥkhā ananta iti jñātvā dūra pāpacaryaṃ vijahitvā / sevetha sādhucari nityaṃ mā bhavitānutāpa iha paścāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य प्रियो भवति बुद्धो आर्यगणश्च शिक्ष धुतधर्माः । अभियुज्यथा सततमेवं त्यक्त्व च ज्ञात्रलाभयशकीर्ति
yasya priyo bhavati buddho āryagaṇaśca śikṣa dhutadharmāḥ / abhiyujyathā satatamevaṃ tyaktva ca jñātralābhayaśakīrti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायोपमं हि (भि ?) दुरमेतत्स्वप्नसमं च संस्कृतमवीक्ष्यम् । नचिराद्भविष्यति वियोगः सर्वप्रियैर्न नित्यमिह कश्चित्
māyopamaṃ hi (bhi ?) durametatsvapnasamaṃ ca saṃskṛtamavīkṣyam / nacirādbhaviṣyati viyogaḥ sarvapriyairna nityamiha kaścit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्युज्यतां घटत नित्यं पारमितासु भूमिषु बलेषु । मा जातु संशयत वीर्यं यावन्न बुध्यथा प्रवरबोधिम्
udyujyatāṃ ghaṭata nityaṃ pāramitāsu bhūmiṣu baleṣu / mā jātu saṃśayata vīryaṃ yāvanna budhyathā pravarabodhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदानपरिवर्तः प्रथमः ॥ द्वितीयः परिवर्तः । यद्भूयसा राष्ट्रपाल बोधिसत्त्वयानीयानां पुद्गलानामिमे दोषा भविष्यन्ति - अनभियुक्ता अनभियुक्तान् पूजयिष्यन्ति, शठाः शठान् पूजयिष्यन्ति, अज्ञा अज्ञान् सत्कर्तव्यान् मन्यन्ते, आमिषप्रियाश्च भविष्यन्ति । अध्यवसाने बहुलाः कुलमत्सराः शठा ध्वाङ्क्षा मुखराः कुहकाः क्षात्रगुरुकाः । अन्योन्यवर्णभाषणतया लाभं निष्पादयिष्यन्ति । लाभपर्येष्ट्यर्थं च ते ग्रामं प्रवेक्ष्यन्ति, न सत्त्वपरिपाकार्थं न सत्त्वानुकम्पार्थम् । ते अज्ञानिनो ज्ञाननिमित्तमात्मानं प्रतिज्ञास्यन्ति - कथं मां परे विजानीयुः ? बहुश्रुतः कल्याणधर्म इति । अगौरवाश्च भविष्यन्ति यथात्रानभियुक्ताः । भिन्नभाजनीभूता भविष्यन्ति अन्योन्यस्खलितगवेषिणः । नष्टप्रयोगा अज्ञाः कुसीदाज्ञाना नवकल्पनबहुलाः । अन्योन्यभिन्नधर्मसंगायनतया स्वच्छन्दा दृढवैरा आकीर्णव्यापादा अयुक्तपरिभाषाञ्जनसंज्ञप्त्या इह शासने चरिष्यन्ति आपरिपृच्छनशीलाः । धर्मश्रवणेनानर्थिकाः । अयुक्तचर्यया दरिद्रकुलेषूपपत्तिं परिगृहीष्यन्ति । ते दरिद्रकुले प्रव्रजिताः समाना लाभमात्रकेनेह शासने तुष्टिमुत्पादयिष्यन्ति । तेषामत्ययदेशनापि न भविष्यति किं पुनर्ज्ञानाभिसमयः । ते बुद्धगुणान् रिचित्वा ज्ञात्रलाभमात्रकेन श्रव(म)णाः स्म इत्यात्मानं प्रतिज्ञास्यन्ति । नाहं राष्ट्रपाल तेषां तथारूपाणां (वैद्य, र्प् १४१) पुद्गलानामानुलोमिकामपि क्षान्तिं वदामि कुतः पुनर्बुद्धज्ञानम् । सुगतिस्तेषां दूरे, किं पुनर्बोधिः । तेषां पुना राष्ट्रपाल तथारूपाणां पुद्गलानामष्टौ बोधेः परिपन्थकरान् धर्मान् वदामि । कतमानष्टौ ? अपायोपपत्तिः दरिद्रकुलोपपत्तिः प्रत्यन्तजनपदोपत्तिः नीचलुकोपपत्तिर्दुर्वर्णतान्धत्वगतिकाः पापमित्रसमवधानं बहुमान्यता विषमापरिहारेण कालक्रियाः । इमान् राष्ट्रपाल अष्टौ धर्मान् बोधेः परिपन्थकरान् वदामि । तत्कस्य हेतोः ? नाहं राष्ट्रपाल वचनप्रतिज्ञस्य बोधिमिति वदामि । न कुहकस्य चर्यापरिशुद्धिं वदामि । न शठस्य बोधिचर्यां वदामि । नामिषगुरुकस्य बुद्धपूजां वदामि । नाभिमानिनः प्रज्ञापरिशुद्धिं वदामि । नाहं दुष्प्रज्ञसमन्वागतस्य संशयच्छेदनं वदामि । नाहं मत्सरिण आशयपरिशुद्धिं वदामि । नाहमनधिमुक्तिबहुलस्य धारणीप्रतिलाभं वदामि । नाहमसद्गुणपर्येषकस्य सुगतिप्रतिलाभं वदामि । न कुलमत्सरस्य कायपरिशुद्धिं वदामि । नाहमकल्पितार्यपथस्य बुद्धसमवधानं वदामि । न कुलाध्यवसितस्य वाक्परिशुद्धिं वदामि । न गौरवस्य चित्तपरिशुद्धिं वदामि । नाहममात्रज्ञस्य धर्मकामतां वदामि । न कायजीवितसापेक्षस्य धर्मवेष्टिं वदामि । नाहं राष्ट्रपाल षटशास्तॄंस्तथा विगर्हामि यथा तान् मोहपुरुषान् विगर्हामि । तत्कस्य हेतोः ? अन्यथावादिनस्ते अन्यथाकारिणः, विसंवादकाः सदेवकस्य लोकस्य ॥ अथ खलु भगवंस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - असंयता उद्धत उन्नताश्च अगौरवा मानिन लाभौत्सदा । क्लेशाभिभूताः सखिलाः सकिंचनाः सुदूर ते तादृश अग्रबोधये
nidānaparivartaḥ prathamaḥ // dvitīyaḥ parivartaḥ / yadbhūyasā rāṣṭrapāla bodhisattvayānīyānāṃ pudgalānāmime doṣā bhaviṣyanti - anabhiyuktā anabhiyuktān pūjayiṣyanti, śaṭhāḥ śaṭhān pūjayiṣyanti, ajñā ajñān satkartavyān manyante, āmiṣapriyāśca bhaviṣyanti / adhyavasāne bahulāḥ kulamatsarāḥ śaṭhā dhvāṅkṣā mukharāḥ kuhakāḥ kṣātragurukāḥ / anyonyavarṇabhāṣaṇatayā lābhaṃ niṣpādayiṣyanti / lābhaparyeṣṭyarthaṃ ca te grāmaṃ pravekṣyanti, na sattvaparipākārthaṃ na sattvānukampārtham / te ajñānino jñānanimittamātmānaṃ pratijñāsyanti - kathaṃ māṃ pare vijānīyuḥ ? bahuśrutaḥ kalyāṇadharma iti / agauravāśca bhaviṣyanti yathātrānabhiyuktāḥ / bhinnabhājanībhūtā bhaviṣyanti anyonyaskhalitagaveṣiṇaḥ / naṣṭaprayogā ajñāḥ kusīdājñānā navakalpanabahulāḥ / anyonyabhinnadharmasaṃgāyanatayā svacchandā dṛḍhavairā ākīrṇavyāpādā ayuktaparibhāṣāñjanasaṃjñaptyā iha śāsane cariṣyanti āparipṛcchanaśīlāḥ / dharmaśravaṇenānarthikāḥ / ayuktacaryayā daridrakuleṣūpapattiṃ parigṛhīṣyanti / te daridrakule pravrajitāḥ samānā lābhamātrakeneha śāsane tuṣṭimutpādayiṣyanti / teṣāmatyayadeśanāpi na bhaviṣyati kiṃ punarjñānābhisamayaḥ / te buddhaguṇān ricitvā jñātralābhamātrakena śrava(ma)ṇāḥ sma ityātmānaṃ pratijñāsyanti / nāhaṃ rāṣṭrapāla teṣāṃ tathārūpāṇāṃ (Vaidya, RP 141) pudgalānāmānulomikāmapi kṣāntiṃ vadāmi kutaḥ punarbuddhajñānam / sugatisteṣāṃ dūre, kiṃ punarbodhiḥ / teṣāṃ punā rāṣṭrapāla tathārūpāṇāṃ pudgalānāmaṣṭau bodheḥ paripanthakarān dharmān vadāmi / katamānaṣṭau ? apāyopapattiḥ daridrakulopapattiḥ pratyantajanapadopattiḥ nīcalukopapattirdurvarṇatāndhatvagatikāḥ pāpamitrasamavadhānaṃ bahumānyatā viṣamāparihāreṇa kālakriyāḥ / imān rāṣṭrapāla aṣṭau dharmān bodheḥ paripanthakarān vadāmi / tatkasya hetoḥ ? nāhaṃ rāṣṭrapāla vacanapratijñasya bodhimiti vadāmi / na kuhakasya caryāpariśuddhiṃ vadāmi / na śaṭhasya bodhicaryāṃ vadāmi / nāmiṣagurukasya buddhapūjāṃ vadāmi / nābhimāninaḥ prajñāpariśuddhiṃ vadāmi / nāhaṃ duṣprajñasamanvāgatasya saṃśayacchedanaṃ vadāmi / nāhaṃ matsariṇa āśayapariśuddhiṃ vadāmi / nāhamanadhimuktibahulasya dhāraṇīpratilābhaṃ vadāmi / nāhamasadguṇaparyeṣakasya sugatipratilābhaṃ vadāmi / na kulamatsarasya kāyapariśuddhiṃ vadāmi / nāhamakalpitāryapathasya buddhasamavadhānaṃ vadāmi / na kulādhyavasitasya vākpariśuddhiṃ vadāmi / na gauravasya cittapariśuddhiṃ vadāmi / nāhamamātrajñasya dharmakāmatāṃ vadāmi / na kāyajīvitasāpekṣasya dharmaveṣṭiṃ vadāmi / nāhaṃ rāṣṭrapāla ṣaṭaśāstṝṃstathā vigarhāmi yathā tān mohapuruṣān vigarhāmi / tatkasya hetoḥ ? anyathāvādinaste anyathākāriṇaḥ, visaṃvādakāḥ sadevakasya lokasya // atha khalu bhagavaṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - asaṃyatā uddhata unnatāśca agauravā mānina lābhautsadā / kleśābhibhūtāḥ sakhilāḥ sakiṃcanāḥ sudūra te tādṛśa agrabodhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाभाभिभूतस्य कुसीद वर्धते कुसीदभूतस्य प्रनष्ट श्रद्धा । श्रद्धाविपन्नस्य प्रनष्ट शील दुःशीलभूतस्य प्रनष्ट संगतिः
lābhābhibhūtasya kusīda vardhate kusīdabhūtasya pranaṣṭa śraddhā / śraddhāvipannasya pranaṣṭa śīla duḥśīlabhūtasya pranaṣṭa saṃgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दरिद्रभूताश्च हि प्रव्रजित्वा दारिद्य्रमुक्तां समवाप्य पूजाम् । तैः काञ्चनो भारमिवापविद्धः स सस्यभारः पुनरुद्गृहीतः ॥ २१९ ॥ लाभार्थिकोअरण्यमुपैति वस्तुं गवेषते तत्र गतश्च ज्ञातीन् । अभिज्ञविद्याप्रतिभानसंपदो विहाय गृह्णाति स चापि ज्ञातीन्
daridrabhūtāśca hi pravrajitvā dāridyramuktāṃ samavāpya pūjām / taiḥ kāñcano bhāramivāpaviddhaḥ sa sasyabhāraḥ punarudgṛhītaḥ // 219 // lābhārthikoaraṇyamupaiti vastuṃ gaveṣate tatra gataśca jñātīn / abhijñavidyāpratibhānasaṃpado vihāya gṛhṇāti sa cāpi jñātīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपायभूमिं गतिमक्षणेषु दरिद्रतां नीचकुलोपपत्तिम् । जात्यन्धदौर्बल्यमथाल्पस्थामतां गृह्णन्ति ते मानवशेन मूढाः
apāyabhūmiṃ gatimakṣaṇeṣu daridratāṃ nīcakulopapattim / jātyandhadaurbalyamathālpasthāmatāṃ gṛhṇanti te mānavaśena mūḍhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वृत्तिचर्यापरिहीनभावाः प्रमादलाभेन स्मृतिप्रनष्टाः । घोरं प्रयास्यन्ति महाप्रपातं यतो न मोक्षो ऽस्त्यपि कल्पकोटिभिः
te vṛtticaryāparihīnabhāvāḥ pramādalābhena smṛtipranaṣṭāḥ / ghoraṃ prayāsyanti mahāprapātaṃ yato na mokṣo 'styapi kalpakoṭibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदीह लाभिन भवेत बोधिस्तद्देवदत्तो ऽपि लभेत बोधिम् । वैरम्भवातेन यथैव पक्षी क्षिप्यन्ति लाभेन तथा अयुक्ताः
yadīha lābhina bhaveta bodhistaddevadatto 'pi labheta bodhim / vairambhavātena yathaiva pakṣī kṣipyanti lābhena tathā ayuktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यैर्विहीनाः परदारगृद्धा अशुद्धशीलाः कुशलेषु बोद्दरः । ते शासने ऽनर्थश्मशानदारुवत् ये बोधिचित्तेन अलब्धज्ञानाः
puṇyairvihīnāḥ paradāragṛddhā aśuddhaśīlāḥ kuśaleṣu boddaraḥ / te śāsane 'narthaśmaśānadāruvat ye bodhicittena alabdhajñānāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोध्यर्थिको ऽन्वेषति बुद्धधर्मान् न तिष्ठते चापि यथा समोक्षः । दृढाः स लेपेन कृतः कपिर्वा मानाभिभूतस्य तथैव बोधिः
bodhyarthiko 'nveṣati buddhadharmān na tiṣṭhate cāpi yathā samokṣaḥ / dṛḍhāḥ sa lepena kṛtaḥ kapirvā mānābhibhūtasya tathaiva bodhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोध्यर्थिकेनापि मया स्वजीवं त्यक्तः प्रियः धर्मपदस्य हेतोः । त्यक्त्वा च धर्मांस्त अयुक्तयोगाः निरर्थभूता निपतन्ति शासनम्
bodhyarthikenāpi mayā svajīvaṃ tyaktaḥ priyaḥ dharmapadasya hetoḥ / tyaktvā ca dharmāṃsta ayuktayogāḥ nirarthabhūtā nipatanti śāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रपातं ज्वलितं हुताशनं सुभाषितार्थे पतितो ऽस्मि पूर्वे । श्रुत्वा च तस्मिन् प्रतिपत्तिये स्थितो विहाय सर्वाणि प्रियाप्रियाणि
mahāprapātaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ subhāṣitārthe patito 'smi pūrve / śrutvā ca tasmin pratipattiye sthito vihāya sarvāṇi priyāpriyāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा गुणाढ्यं च विचित्रशासनं तेषां स्पृहा नैकपदे ऽपि जायते । अधर्मकामस्य कुतो ऽस्ति बोधिः यथैव चान्धस्य पथि प्रकाशनम्
śrutvā guṇāḍhyaṃ ca vicitraśāsanaṃ teṣāṃ spṛhā naikapade 'pi jāyate / adharmakāmasya kuto 'sti bodhiḥ yathaiva cāndhasya pathi prakāśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ॥ भूतपूर्वं राष्ट्रपाल अतीते ऽध्वन्यसंख्यएयैः कल्पैरसंख्येयतरैरचिन्त्यैरतुल्यैरप्रमाणैर्विपुलैरप्रमेयैर्यदासीत् । तेन कालेन तेन समयेन सिद्धार्थबुद्धिर्नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां च बुद्धो भगवान् । तेन च समयेन अर्चिष्मान्नाम राजाभूत् । अर्चिष्मतः पुना राष्ट्रपाल राज्ञो जम्बूद्वीपे राज्यमभूत्षोडशयोजनसहस्राणि । तेन च राष्ट्रपाल कालेन तस्मिन् जम्बूद्वीपे विंशतिनगरसहस्राण्यभूवन् सर्वाणि कुलकोटिसहस्रिकाणि । तस्य खलु पुना राष्ट्रपाल राज्ञो ऽर्चिष्मतो रत्नप्रभासं नाम नगरमभूद्राजधानी यत्र स राजा अर्चिष्मान् प्रतिवसति द्वादशयोजनान्यायामेन पूर्वेण पश्चिमेन च, सप्त योजनानि विस्तरेण दक्षिणेनोत्तरेण च, सप्तानां रत्नानां च सप्तप्राकारमष्टापदसुकृतम् । तेन च समयेन दशवर्षकोटिनियुतानि सत्त्वानामायुःप्रमाणमभूत् । राज्ञः पुना राष्ट्रपाल अर्चिष्मतः पुण्यरश्मिर्नाम पुत्रो ऽभूदभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः परमशुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतः । तस्य जातमात्रस्यैव निधानसहस्रं प्रादुर्भूतम् । सप्तानां रत्नानामेकं चात्र निधानं राज्ञः प्रासादे प्रादुर्भूतं दशपौरुषप्रमाणं सप्तानां रत्नानाम् । तस्य खलु पुना राष्ट्रपाल पुण्यरश्मे राजकुमारस्य जातामात्रस्यैव सर्वे जाम्बूद्वीपकाः सत्त्वा आत्तमनसो ऽभूवन् । ये च सत्त्वा बन्धनगतास्तेषां बन्धनमोक्षो ऽभूत् । तेन खलु पुना राष्ट्रपाल पुण्यरश्मिना राजकुमारेण सप्तभिर्दिवसैः सर्वशिल्पान्यधिगतानि यावन्ति लौकिकानि ॥ अथ खलु राष्ट्रपाल पुण्यरश्मे राजकुमारस्य शुद्धावासकायिका देवता अर्धरात्रकालसमये संचोदयन्ति स्म - अप्रमत्तेन ते कुमार सदा भवितव्यम् । अनित्यताप्रत्यवेक्षणकुशलेन भवितव्यम् । अल्पं हि कुमार जीवितं मनुष्याणाम् । गमनीयः संपरायः । परलोकभयदर्शिना च ते भवितव्यं न सर्मक्रियोद्धुरेण । तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - मा कुमार भव सुप्रमत्तको मा प्रमादवशमभ्युपेष्यसे । अप्रमाद सुगतेन वर्णितो निन्दिता हि सुगतैः प्रमत्तकाः
iti // bhūtapūrvaṃ rāṣṭrapāla atīte 'dhvanyasaṃkhyaeyaiḥ kalpairasaṃkhyeyatarairacintyairatulyairapramāṇairvipulairaprameyairyadāsīt / tena kālena tena samayena siddhārthabuddhirnāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān / tena ca samayena arciṣmānnāma rājābhūt / arciṣmataḥ punā rāṣṭrapāla rājño jambūdvīpe rājyamabhūtṣoḍaśayojanasahasrāṇi / tena ca rāṣṭrapāla kālena tasmin jambūdvīpe viṃśatinagarasahasrāṇyabhūvan sarvāṇi kulakoṭisahasrikāṇi / tasya khalu punā rāṣṭrapāla rājño 'rciṣmato ratnaprabhāsaṃ nāma nagaramabhūdrājadhānī yatra sa rājā arciṣmān prativasati dvādaśayojanānyāyāmena pūrveṇa paścimena ca, sapta yojanāni vistareṇa dakṣiṇenottareṇa ca, saptānāṃ ratnānāṃ ca saptaprākāramaṣṭāpadasukṛtam / tena ca samayena daśavarṣakoṭiniyutāni sattvānāmāyuḥpramāṇamabhūt / rājñaḥ punā rāṣṭrapāla arciṣmataḥ puṇyaraśmirnāma putro 'bhūdabhirūpaḥ prāsādiko darśanīyaḥ paramaśubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgataḥ / tasya jātamātrasyaiva nidhānasahasraṃ prādurbhūtam / saptānāṃ ratnānāmekaṃ cātra nidhānaṃ rājñaḥ prāsāde prādurbhūtaṃ daśapauruṣapramāṇaṃ saptānāṃ ratnānām / tasya khalu punā rāṣṭrapāla puṇyaraśme rājakumārasya jātāmātrasyaiva sarve jāmbūdvīpakāḥ sattvā āttamanaso 'bhūvan / ye ca sattvā bandhanagatāsteṣāṃ bandhanamokṣo 'bhūt / tena khalu punā rāṣṭrapāla puṇyaraśminā rājakumāreṇa saptabhirdivasaiḥ sarvaśilpānyadhigatāni yāvanti laukikāni // atha khalu rāṣṭrapāla puṇyaraśme rājakumārasya śuddhāvāsakāyikā devatā ardharātrakālasamaye saṃcodayanti sma - apramattena te kumāra sadā bhavitavyam / anityatāpratyavekṣaṇakuśalena bhavitavyam / alpaṃ hi kumāra jīvitaṃ manuṣyāṇām / gamanīyaḥ saṃparāyaḥ / paralokabhayadarśinā ca te bhavitavyaṃ na sarmakriyoddhureṇa / tasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - mā kumāra bhava supramattako mā pramādavaśamabhyupeṣyase / apramāda sugatena varṇito ninditā hi sugataiḥ pramattakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रमत्त इह ये च सूरता दानसंयमरता अमत्सराः । सर्वसत्त्वकृपमैत्रमानसा ते भवन्ति नचिरान्नरोत्तमाः
apramatta iha ye ca sūratā dānasaṃyamaratā amatsarāḥ / sarvasattvakṛpamaitramānasā te bhavanti nacirānnarottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये ऽप्रमेय सुगता अतीताः सांप्रतं च हि ये ऽप्यनागताः । सर्वएव कुशलैस्त उद्गता अप्रमादपथ एव सुस्थिताः
ye 'prameya sugatā atītāḥ sāṃprataṃ ca hi ye 'pyanāgatāḥ / sarvaeva kuśalaista udgatā apramādapatha eva susthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नपानमथ वस्त्रभोजनं हेमरूप्यमणिभूषणम् । दत्तं तैरपि च कल्पकोटियः प्रार्थयद्भिरिह बोधिमुत्तमाम्
annapānamatha vastrabhojanaṃ hemarūpyamaṇibhūṣaṇam / dattaṃ tairapi ca kalpakoṭiyaḥ prārthayadbhiriha bodhimuttamām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तपादमथ कर्णनासिका याचिता ददति संप्रहर्षिताः । सर्वबोधिगुणपूरिताशयाः ते भवन्ति नचिरान्नरोत्तमाः
hastapādamatha karṇanāsikā yācitā dadati saṃpraharṣitāḥ / sarvabodhiguṇapūritāśayāḥ te bhavanti nacirānnarottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रज्यसौख्यविभवांश्च सर्वशो विप्रहाय दयिताः स्रियो ऽपि च । रङ्गमायसदृशं हि संस्कृतं संश्रयस्व वनमेव निःस्पृहः
rajyasaukhyavibhavāṃśca sarvaśo viprahāya dayitāḥ sriyo 'pi ca / raṅgamāyasadṛśaṃ hi saṃskṛtaṃ saṃśrayasva vanameva niḥspṛhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवितं चपलमध्रुवं सदा मृत्तिकाघटक एव भेदि च । याचितोपममशाश्वतं सदा नात्र नित्यमशुभं कुमारक
jīvitaṃ capalamadhruvaṃ sadā mṛttikāghaṭaka eva bhedi ca / yācitopamamaśāśvataṃ sadā nātra nityamaśubhaṃ kumāraka
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेह मात्र न पिता न बान्धवा धारयन्ति यतमान दुर्गतिम् । यत्कृतं हि शुभाशुभं तत्प्रायन्तमनुयाति पृष्ठतः
neha mātra na pitā na bāndhavā dhārayanti yatamāna durgatim / yatkṛtaṃ hi śubhāśubhaṃ tatprāyantamanuyāti pṛṣṭhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामहेतु बहुकल्पसागरा अन्यमन्यवधिता निरर्थकाः । कस्यचिन्न च कृतं त्वया हितं व्यर्थ एव च निवेशितः श्रमः
kāmahetu bahukalpasāgarā anyamanyavadhitā nirarthakāḥ / kasyacinna ca kṛtaṃ tvayā hitaṃ vyartha eva ca niveśitaḥ śramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य ते जगत एषतो हितं बोधिशान्तमतुलं पदोत्तमम् । मज्जमांसमपि चर्म शुष्यते यद्यपि त्वमपि मा कृथा श्रमम्
adya te jagata eṣato hitaṃ bodhiśāntamatulaṃ padottamam / majjamāṃsamapi carma śuṣyate yadyapi tvamapi mā kṛthā śramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्लभो हि सुगतस्य संभवः शान्तधर्मश्रवणं सुदुर्लभम् । मारपक्षमवधूय यत्नतो बुद्धज्ञान नचिरेण लप्स्यसे
durlabho hi sugatasya saṃbhavaḥ śāntadharmaśravaṇaṃ sudurlabham / mārapakṣamavadhūya yatnato buddhajñāna nacireṇa lapsyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्रमित्रपरिसेवकः सदा पापमित्रपरिवर्जको भव । सत्पथे उपनयन्ति ते सदा दुष्पथा च सततं निवारकाः
bhadramitraparisevakaḥ sadā pāpamitraparivarjako bhava / satpathe upanayanti te sadā duṣpathā ca satataṃ nivārakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधु वीर्यमपि कृत्व सुस्थिरं कायजीवितस्पृहां विहाय च । वज्रकल्पहृदया दृढाश्रया बुद्धमार्गमिममेव सुश्रुतम्
sādhu vīryamapi kṛtva susthiraṃ kāyajīvitaspṛhāṃ vihāya ca / vajrakalpahṛdayā dṛḍhāśrayā buddhamārgamimameva suśrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्लभं पदवरं ह्यनुत्तरं सर्व एव पुरिमा नरोत्तमा । अरण्यगोचररताः प्रभंकराः तेष त्वं चर पथे ऽनुवर्तकः
durlabhaṃ padavaraṃ hyanuttaraṃ sarva eva purimā narottamā / araṇyagocararatāḥ prabhaṃkarāḥ teṣa tvaṃ cara pathe 'nuvartakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरण्यवासनिरतः सदा भव मातृपुत्रपितृबान्धवान् प्रियान् । विप्रहाय सकलं सुहृज्जनं कायजीवितकृतामपि तृष्णाम् । एषताद्य विपुलं सुगतज्ञानसंचयम् एषता पदवरं ह्यनुत्तरम्
araṇyavāsanirataḥ sadā bhava mātṛputrapitṛbāndhavān priyān / viprahāya sakalaṃ suhṛjjanaṃ kāyajīvitakṛtāmapi tṛṣṇām / eṣatādya vipulaṃ sugatajñānasaṃcayam eṣatā padavaraṃ hyanuttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ खलु राष्ट्रपाल पुण्यरश्मी राजकुमारस्तत उपादाय दशभिर्वर्षैर्न जातु स्त्यानमिद्धमवक्रामितवान्, न जातु हसितवान्, न क्रीडितो न रमितः, न परिचारितो न जातूद्यानभूमिं गतो न जातु सखायान् दृष्ट्वा विस्मितः । न जातु गीताभिलाष्यभूत् । न राज्यधनगृहनगरेषु स्पृहामुत्पादितवान् । एवं सर्ववस्तुषु अनपेक्षो ऽभूत् । एकः प्रध्यायमानः स्थितो ऽभूत् प्रतिसंलीनः परमदौर्बल्यभावं विचिन्तयन् । असारमित्वरं च लोकमनाश्वसन् । अप्रियसमवधानं प्रियविनाभावं बालोल्लापनं संसाररतिनिरास्वादं राज्यसुखं विमोघधर्मं (वैद्य, र्प् १४४) भवाभीष्टं शमतृप्तं पृथग्जनत्वं सदा विरुद्धम् । बालायुक्तजनमध्यगतो ऽस्मि यन्न्वहं तूष्णीभावेनातिनामध्येयम् । स एकान्ते तूष्णीभूतः अप्रमादं विचिन्तयन् प्रियविनाभावमेकाकी विहरति स्म ॥ अथ खलु राष्ट्रपाल राज्ञार्चिष्मता अन्यतरस्मिन् पृथिवीप्रदेशे रतिप्रधानं नाम नगरं मापितमभूत् कुमारस्य परिभोगार्थम् । दक्षिणेनोत्तरेण च सप्त वीथीशतानि, सप्तभिः प्राकारैः समन्ततो ऽनुपरिक्षिप्तमभूत्सप्तरत्नमयैः किङ्किणीजालसमुच्छ्रितैर्मुक्ताजालरत्नयष्टिवितानैः । सर्वेषु च वीथीमुखेषु अशीतिरत्नयष्टिसहस्राणि स्थापितान्यभूवन् । सर्वस्या च रत्नयष्टयां यष्टिरत्नसूत्रसहस्राणि निबद्धान्यभूवन् । सर्वत्र च रत्नसूत्रे चतुर्दश तालपङ्क्तिकोट्यो निबद्धान्यभूवन्, यासां वातेनेरितानां वातसंघट्टितानां तद्यथापि नाम तूर्यशतसहस्रस्य घोषशब्दः स्यात् । सर्वेषु च वीथीमुखेषु पञ्च पञ्च कन्याशतानि स्थापितान्यभूवन् गीतकुशलानि नृत्तकुशलानि प्रथमयौवनप्राप्तानि सर्वजगत्परिभोग्यानि । तासां च राज्ञार्चिष्मता आज्ञा दत्ताभूत् - रात्रिदिवं भवन्तीभिर्नान्या क्था कार्यां अन्यत्र नृत्तगीतवादितेन । सर्वे रञ्जयितव्या ये केचिच्चतुर्षु दिक्ष्वागच्छन्ति । अप्येवं नाम कुमारस्य रतिचित्तमुत्पद्येत । न च कस्यचित् सत्त्वस्यापनायं वक्तव्यम् । तेषु च पुनः सर्ववीथीमुखेषु अन्नमन्नार्थिकेभ्यो दीयते, पानं पानार्थिकेभ्यः, यानं यानार्थिकेभ्यो यावद्वद्वस्त्रगन्धमाल्यविलेपनशय्योपाश्रयजीवितपरिष्कारं सुवर्णरूप्यमणिमुक्तावैडूर्य शङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजत हस्त्यश्वशोधनं सर्वाभरणं रत्नराशयश्च स्थापिता अभूवन् सर्वजनपरिभोगार्थम् । तेन च समयेन मध्ये नगरस्य समन्ततो योजनं गृहं कुमारस्य मापितमभूत्परिभोगाय सप्तानां रत्नानामष्टापदनिबद्धं तोरणसप्तप्रतिमण्डितम् । तत्र चैकः प्रासादः कारितो ऽभूत्, यत्र चतस्रः शयनकोट्यः प्रज्ञप्तमभूत्कुमारस्य परिभोगार्थम् । तत्र च मध्ये उद्यानं मापितमभूत्सर्वपुष्पवृक्षसर्वफलवृक्षसर्वरत्नवृक्षप्रतिस्फुटं संछादितमभूत । तस्य खलु पुना राष्ट्रपाल उद्यानस्य मध्ये पुष्करिणि कारिताभूत् सप्तरत्नमयी चतूरत्नसोपानी, तद्यथा सुवर्णस्य रूप्यस्य वैडूर्यस्य स्फटिकस्य । अष्टोत्तरं च सिंहमुखशतं येन गन्धोदकं प्रविशति तस्याः खलु पुनः पुष्करिण्याः । अष्टशतमेव सिंहमुखानां येन पुनरेव तद्वारि निर्वहति । उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकैः सततसमितं संपुष्पिता समन्ततश्च रत्नवृक्षपरिवारिता सर्वकालिकैश्च पुष्पफलवृक्षैः परिस्फुटा । तस्याः पुष्करिण्याः तीरे अष्टशतं रत्नवृक्षाणां मापितमभूत् । सर्वस्मिन् रत्नवृक्षे षष्टिषष्टि रत्नसूत्राणि निबद्धानि । सर्वत्र च तालपङ्क्तिकोट्यो निबद्धाः । तासां च वातेनेरितानां वातसंघट्टितानां शब्दो निश्चरति तद्यथापि नाम तूर्यशतसहस्रस्य संप्रवादितस्य । सा च पुष्करिणि उपरिरत्नजालसंछादिताभूत्, मा कुमारस्य रजो पांशुर्वा शरीरे निपतिष्यतीति ॥ तेन च समयेन तस्मिन् प्रासादे चतस्र आसनकोट्यः प्रज्ञप्ता अभूवन् सप्तरत्नमय्यः । सर्वस्मिंश्चासने पञ्च पञ्च दूष्यशतानि प्रज्ञ्प्तान्यभूवन् । तत्र च मध्ये आसनं प्रज्ञप्तं सप्तरत्नमयं सप्तपौरुषमुच्चत्वेन अशीतिदूष्यकोटिभिः प्रज्ञप्तम्, यत्र पुण्यरश्मी राजकुमारो (वैद्य, र्प् १४५) निषेत्स्यत इति । सर्वत्र चासनमूले अगरुगन्धघटिका धूप्यते । त्रिष्कृत्वो दिवसस्य त्रिष्कृत्वो रात्रेः पुष्पसंस्तरः क्रियते । सुवर्णछदनाच्छादितं सुवर्णपद्मप्रलम्बितं मुक्ताजालविततं मणिरत्नप्रभावभासितमशीतिसहस्रप्रलम्बितम् । सर्वत्र च रत्नवृक्षे पताकाशतानि प्रलम्बितान्यभूवन् । सर्वत्र चोद्याने नवतिर्मणिरत्नशतसहस्राणि योजनप्रभाणि स्थापितान्यभूवन्, तेषां च प्रभया सर्वलोको ऽवभासितो ऽभूत् । तस्मिन् पुना राष्ट्रपाल उद्याने शुकसारिकक्रोञ्चकोकिलमयूरहंसचक्रवाककुनालकलविङ्कजीवंजीवका मनुष्यप्रलापिनः पक्षिणो ऽभूवन् । येषां निकूजितानि नदतां नन्दने देवानामिव मदनीयः शब्दो निश्चरति । कुमारस्य च परिभोगार्थं पञ्चरसशतप्रकाराणि भोजनानि सततसमितमभिसंस्कृतान्यभूवन् सर्वाकारसंपन्नानि ॥ तेन च पुनः समयेन विंशवर्षाः समानाः षोडशवर्षातिक्रान्ताः कुमारकाः सर्वनगरेभ्यः समुदानीय तत्र च नगरे प्रवेशिता अभूवन् सर्वशिल्पस्थानकर्मस्थानविधिज्ञाः । सर्वलोइकिकरत्युपकरणविधिज्ञानामशीतिकोट्यः तस्मिन्नगरे प्रवेशिता अभूवन् । तस्य मातापितृभ्यां कोटिः कन्यानां दत्ता, ज्ञातिसंघेन कोटिः, नैगमज्ञानपदैः कोटिः, सर्वराजेन कोटिः कन्यानां दत्ता अभूवन् । ताश्च सर्वा अभुरूपाः प्रासादिका दर्शनीयाः सर्वाः षोडशवर्षप्रमाणा जात्या गीतकुशला वाद्यकुशला नृत्तकुशला हसितकुशलाः पुरुषोपसंक्रमणकुशला आर्जवाः शिशवा मधुरा वृद्धयः पूर्वाभिलापिन्यः स्मितमुखाशोपचारकुशलाः सर्वकलासु विधिज्ञा नातिदीर्घा नातिह्रस्वा नातिस्थूला नातिगौर्यो नातिश्यामाः । यासामुत्पलगन्धो मुधात् प्रवाति, चन्दनगन्धो गात्रेभ्यः प्रवाति । व्यक्तां इव देवकन्यकाः, एकान्तमनामयचारोण्यः । तासां मध्यगतः पुण्यरश्मी राजकुमारः संगीतिसंप्रभाणितेन तत्र च संगीतिशब्दे चैवं चित्तमुत्पादयति - महानमित्रसंघो बतायं मम प्रादुर्भुतः कुशलधर्मपरिमोषकः । हन्त अनपेक्षो भविष्यामि । स तस्मिन् समये स्याद्यथापि नाम वध्यः पुरुषो दृष्ट्वा न विस्मयचित्त मुत्पादयति, एवमेव पुण्यरश्मी राजकुमारः तां प्रमदां दृष्ट्वा न विष्मयति, नापि तत्र नगरे, न च सखीभिंर्विस्मयति स्म । तैश्च दशभिर्वर्षैर्न जातु रूपनिमित्तमुद्गृहीतवान् । न शब्दनिमित्तं न गन्ध निमित्तं न रसनिमित्तं न स्पर्शनिमित्तमुद्गृहीतवान् । अन्यत्रैवंरूपं चित्तं प्रवर्तयते स्म - कदा तावदेवंरूपादमित्रसंघमध्यान्मम मोक्षो भविष्यति ? कदाहमप्रमादचर्यां चरिष्यामि येन मे मोक्षो भविष्यति ? अथ खलु ताः कन्यकाः राज्ञो ऽर्चिष्मत आरोचयन्ति स्म - न देव कुमारः क्रीडति, न रमते, न परिचारयति ? अथ खलु राष्ट्रपाल राजा अर्चिष्मानशीतिभी राजसहस्रैः सार्धं येन पुण्यरश्मी राजकुमारस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्याश्रुमुखः प्रवेपमानेन कायेन शोचमानो धरणितले प्रपतितः । स उत्थाय धरणितलात्पुण्यरश्मिं राजकुमारं गाथाभिध्यभाषत - प्रक्षस्व पुत्रवररत्न मम प्रलापं शोकार्दितो निपतितो ऽस्मि भुवि क्षपान्ते । केनाप्रियं तव कृतं मम् तद्ब्रवीहि ज्येष्ठं ददामि यदिहास्य क्षणेन दण्डम्
atha khalu rāṣṭrapāla puṇyaraśmī rājakumārastata upādāya daśabhirvarṣairna jātu styānamiddhamavakrāmitavān, na jātu hasitavān, na krīḍito na ramitaḥ, na paricārito na jātūdyānabhūmiṃ gato na jātu sakhāyān dṛṣṭvā vismitaḥ / na jātu gītābhilāṣyabhūt / na rājyadhanagṛhanagareṣu spṛhāmutpāditavān / evaṃ sarvavastuṣu anapekṣo 'bhūt / ekaḥ pradhyāyamānaḥ sthito 'bhūt pratisaṃlīnaḥ paramadaurbalyabhāvaṃ vicintayan / asāramitvaraṃ ca lokamanāśvasan / apriyasamavadhānaṃ priyavinābhāvaṃ bālollāpanaṃ saṃsāraratinirāsvādaṃ rājyasukhaṃ vimoghadharmaṃ (Vaidya, RP 144) bhavābhīṣṭaṃ śamatṛptaṃ pṛthagjanatvaṃ sadā viruddham / bālāyuktajanamadhyagato 'smi yannvahaṃ tūṣṇībhāvenātināmadhyeyam / sa ekānte tūṣṇībhūtaḥ apramādaṃ vicintayan priyavinābhāvamekākī viharati sma // atha khalu rāṣṭrapāla rājñārciṣmatā anyatarasmin pṛthivīpradeśe ratipradhānaṃ nāma nagaraṃ māpitamabhūt kumārasya paribhogārtham / dakṣiṇenottareṇa ca sapta vīthīśatāni, saptabhiḥ prākāraiḥ samantato 'nuparikṣiptamabhūtsaptaratnamayaiḥ kiṅkiṇījālasamucchritairmuktājālaratnayaṣṭivitānaiḥ / sarveṣu ca vīthīmukheṣu aśītiratnayaṣṭisahasrāṇi sthāpitānyabhūvan / sarvasyā ca ratnayaṣṭayāṃ yaṣṭiratnasūtrasahasrāṇi nibaddhānyabhūvan / sarvatra ca ratnasūtre caturdaśa tālapaṅktikoṭyo nibaddhānyabhūvan, yāsāṃ vāteneritānāṃ vātasaṃghaṭṭitānāṃ tadyathāpi nāma tūryaśatasahasrasya ghoṣaśabdaḥ syāt / sarveṣu ca vīthīmukheṣu pañca pañca kanyāśatāni sthāpitānyabhūvan gītakuśalāni nṛttakuśalāni prathamayauvanaprāptāni sarvajagatparibhogyāni / tāsāṃ ca rājñārciṣmatā ājñā dattābhūt - rātridivaṃ bhavantībhirnānyā kthā kāryāṃ anyatra nṛttagītavāditena / sarve rañjayitavyā ye keciccaturṣu dikṣvāgacchanti / apyevaṃ nāma kumārasya raticittamutpadyeta / na ca kasyacit sattvasyāpanāyaṃ vaktavyam / teṣu ca punaḥ sarvavīthīmukheṣu annamannārthikebhyo dīyate, pānaṃ pānārthikebhyaḥ, yānaṃ yānārthikebhyo yāvadvadvastragandhamālyavilepanaśayyopāśrayajīvitapariṣkāraṃ suvarṇarūpyamaṇimuktāvaiḍūrya śaṅkhaśilāpravālajātarūparajata hastyaśvaśodhanaṃ sarvābharaṇaṃ ratnarāśayaśca sthāpitā abhūvan sarvajanaparibhogārtham / tena ca samayena madhye nagarasya samantato yojanaṃ gṛhaṃ kumārasya māpitamabhūtparibhogāya saptānāṃ ratnānāmaṣṭāpadanibaddhaṃ toraṇasaptapratimaṇḍitam / tatra caikaḥ prāsādaḥ kārito 'bhūt, yatra catasraḥ śayanakoṭyaḥ prajñaptamabhūtkumārasya paribhogārtham / tatra ca madhye udyānaṃ māpitamabhūtsarvapuṣpavṛkṣasarvaphalavṛkṣasarvaratnavṛkṣapratisphuṭaṃ saṃchāditamabhūta / tasya khalu punā rāṣṭrapāla udyānasya madhye puṣkariṇi kāritābhūt saptaratnamayī catūratnasopānī, tadyathā suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya / aṣṭottaraṃ ca siṃhamukhaśataṃ yena gandhodakaṃ praviśati tasyāḥ khalu punaḥ puṣkariṇyāḥ / aṣṭaśatameva siṃhamukhānāṃ yena punareva tadvāri nirvahati / utpalapadmakumudapuṇḍarīkaiḥ satatasamitaṃ saṃpuṣpitā samantataśca ratnavṛkṣaparivāritā sarvakālikaiśca puṣpaphalavṛkṣaiḥ parisphuṭā / tasyāḥ puṣkariṇyāḥ tīre aṣṭaśataṃ ratnavṛkṣāṇāṃ māpitamabhūt / sarvasmin ratnavṛkṣe ṣaṣṭiṣaṣṭi ratnasūtrāṇi nibaddhāni / sarvatra ca tālapaṅktikoṭyo nibaddhāḥ / tāsāṃ ca vāteneritānāṃ vātasaṃghaṭṭitānāṃ śabdo niścarati tadyathāpi nāma tūryaśatasahasrasya saṃpravāditasya / sā ca puṣkariṇi upariratnajālasaṃchāditābhūt, mā kumārasya rajo pāṃśurvā śarīre nipatiṣyatīti // tena ca samayena tasmin prāsāde catasra āsanakoṭyaḥ prajñaptā abhūvan saptaratnamayyaḥ / sarvasmiṃścāsane pañca pañca dūṣyaśatāni prajñptānyabhūvan / tatra ca madhye āsanaṃ prajñaptaṃ saptaratnamayaṃ saptapauruṣamuccatvena aśītidūṣyakoṭibhiḥ prajñaptam, yatra puṇyaraśmī rājakumāro (Vaidya, RP 145) niṣetsyata iti / sarvatra cāsanamūle agarugandhaghaṭikā dhūpyate / triṣkṛtvo divasasya triṣkṛtvo rātreḥ puṣpasaṃstaraḥ kriyate / suvarṇachadanācchāditaṃ suvarṇapadmapralambitaṃ muktājālavitataṃ maṇiratnaprabhāvabhāsitamaśītisahasrapralambitam / sarvatra ca ratnavṛkṣe patākāśatāni pralambitānyabhūvan / sarvatra codyāne navatirmaṇiratnaśatasahasrāṇi yojanaprabhāṇi sthāpitānyabhūvan, teṣāṃ ca prabhayā sarvaloko 'vabhāsito 'bhūt / tasmin punā rāṣṭrapāla udyāne śukasārikakroñcakokilamayūrahaṃsacakravākakunālakalaviṅkajīvaṃjīvakā manuṣyapralāpinaḥ pakṣiṇo 'bhūvan / yeṣāṃ nikūjitāni nadatāṃ nandane devānāmiva madanīyaḥ śabdo niścarati / kumārasya ca paribhogārthaṃ pañcarasaśataprakārāṇi bhojanāni satatasamitamabhisaṃskṛtānyabhūvan sarvākārasaṃpannāni // tena ca punaḥ samayena viṃśavarṣāḥ samānāḥ ṣoḍaśavarṣātikrāntāḥ kumārakāḥ sarvanagarebhyaḥ samudānīya tatra ca nagare praveśitā abhūvan sarvaśilpasthānakarmasthānavidhijñāḥ / sarvaloikikaratyupakaraṇavidhijñānāmaśītikoṭyaḥ tasminnagare praveśitā abhūvan / tasya mātāpitṛbhyāṃ koṭiḥ kanyānāṃ dattā, jñātisaṃghena koṭiḥ, naigamajñānapadaiḥ koṭiḥ, sarvarājena koṭiḥ kanyānāṃ dattā abhūvan / tāśca sarvā abhurūpāḥ prāsādikā darśanīyāḥ sarvāḥ ṣoḍaśavarṣapramāṇā jātyā gītakuśalā vādyakuśalā nṛttakuśalā hasitakuśalāḥ puruṣopasaṃkramaṇakuśalā ārjavāḥ śiśavā madhurā vṛddhayaḥ pūrvābhilāpinyaḥ smitamukhāśopacārakuśalāḥ sarvakalāsu vidhijñā nātidīrghā nātihrasvā nātisthūlā nātigauryo nātiśyāmāḥ / yāsāmutpalagandho mudhāt pravāti, candanagandho gātrebhyaḥ pravāti / vyaktāṃ iva devakanyakāḥ, ekāntamanāmayacāroṇyaḥ / tāsāṃ madhyagataḥ puṇyaraśmī rājakumāraḥ saṃgītisaṃprabhāṇitena tatra ca saṃgītiśabde caivaṃ cittamutpādayati - mahānamitrasaṃgho batāyaṃ mama prādurbhutaḥ kuśaladharmaparimoṣakaḥ / hanta anapekṣo bhaviṣyāmi / sa tasmin samaye syādyathāpi nāma vadhyaḥ puruṣo dṛṣṭvā na vismayacitta mutpādayati, evameva puṇyaraśmī rājakumāraḥ tāṃ pramadāṃ dṛṣṭvā na viṣmayati, nāpi tatra nagare, na ca sakhībhiṃrvismayati sma / taiśca daśabhirvarṣairna jātu rūpanimittamudgṛhītavān / na śabdanimittaṃ na gandha nimittaṃ na rasanimittaṃ na sparśanimittamudgṛhītavān / anyatraivaṃrūpaṃ cittaṃ pravartayate sma - kadā tāvadevaṃrūpādamitrasaṃghamadhyānmama mokṣo bhaviṣyati ? kadāhamapramādacaryāṃ cariṣyāmi yena me mokṣo bhaviṣyati ? atha khalu tāḥ kanyakāḥ rājño 'rciṣmata ārocayanti sma - na deva kumāraḥ krīḍati, na ramate, na paricārayati ? atha khalu rāṣṭrapāla rājā arciṣmānaśītibhī rājasahasraiḥ sārdhaṃ yena puṇyaraśmī rājakumārastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramyāśrumukhaḥ pravepamānena kāyena śocamāno dharaṇitale prapatitaḥ / sa utthāya dharaṇitalātpuṇyaraśmiṃ rājakumāraṃ gāthābhidhyabhāṣata - prakṣasva putravararatna mama pralāpaṃ śokārdito nipatito 'smi bhuvi kṣapānte / kenāpriyaṃ tava kṛtaṃ mam tadbravīhi jyeṣṭhaṃ dadāmi yadihāsya kṣaṇena daṇḍam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेक्षस्व मे ऽद्य नगरं सुरसंघरम्यं मनसा मयाभिरचित्तं यदिदं त्वदर्थे । किमिहाङ्गमद्य विकलं मम तद्वदाशु शक्रस्य वाद्य विभवं तव दर्शयामि
prekṣasva me 'dya nagaraṃ surasaṃgharamyaṃ manasā mayābhiracittaṃ yadidaṃ tvadarthe / kimihāṅgamadya vikalaṃ mama tadvadāśu śakrasya vādya vibhavaṃ tava darśayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकार्दितं कमललोचनचारुनेत्रं स्त्रीसंघमप्सरसमं विलपन्तमीक्ष । एताभिरन्यैश्च रमस्व विनीय शोकं किं शल्यविद्ध इव ध्यायसि दीनवक्रः
śokārditaṃ kamalalocanacārunetraṃ strīsaṃghamapsarasamaṃ vilapantamīkṣa / etābhiranyaiśca ramasva vinīya śokaṃ kiṃ śalyaviddha iva dhyāyasi dīnavakraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.