Somadeva: Rasendracudamani, chapters 5

अथ यन्त्राणि वक्ष्यन्ते रसतन्त्राण्यनेकशः । समालोक्य समासेन सोमदेवेन साम्प्रतम्

atha yantrāṇi vakṣyante rasatantrāṇyanekaśaḥ / samālokya samāsena somadevena sāmpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदादिकर्म निर्मातुं वार्त्तिकेन्द्रैः प्रयत्नतः । यन्त्र्यते पारदो यस्मात्तस्माद्यन्त्रमितीरितम्

svedādikarma nirmātuṃ vārttikendraiḥ prayatnataḥ / yantryate pārado yasmāttasmādyantramitīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोलायन्त्र विबन्ध्य सौषधं सूतं सभूर्जे त्रिगुणाम्बरे । रसपोट्टलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि

dolāyantra vibandhya sauṣadhaṃ sūtaṃ sabhūrje triguṇāmbare / rasapoṭṭalikāṃ kāṣṭhe dṛḍhaṃ baddhvā guṇena hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधानपूर्णकुम्भान्तः प्रलम्बनगतिस्थिताम् । अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि । दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि

saṃdhānapūrṇakumbhāntaḥ pralambanagatisthitām / adhastājjvālayedagniṃ tattaduktakrameṇa hi / dolāyantramidaṃ proktaṃ svedanākhyaṃ tadeva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खल्वयन्त्र खल्वयन्त्रं त्रिधा प्रोक्तं मर्दनादिककर्मणि । निरुद्गाराश्मजश् चैकस्तदन्यो लोहसम्भवः

khalvayantra khalvayantraṃ tridhā proktaṃ mardanādikakarmaṇi / nirudgārāśmajaś caikastadanyo lohasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धचन्द्राकृतिखल्व उत्सेधेन दशाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान् । विस्तारेण नवाङ्गुलो रसमितैर्निम्नस्तथैवाङ्गुलैः

ardhacandrākṛtikhalva utsedhena daśāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān / vistāreṇa navāṅgulo rasamitairnimnastathaivāṅgulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठो द्व्यङ्गुलविस्तृतो ऽतिमसृणो द्रोण्यर्धचन्द्राकृतिः । घर्षश्चैव दशाङ्गुलस्तु यदिदं खल्वाख्ययन्त्रं स्मृतम्

kaṇṭho dvyaṅgulavistṛto 'timasṛṇo droṇyardhacandrākṛtiḥ / gharṣaścaiva daśāṅgulastu yadidaṃ khalvākhyayantraṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्पञ्चपलः सूतो मर्दनीयो विशुद्धये । तत्तदौचित्ययोगेन खल्वेष्वन्येषु शोधयेत्

asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye / tattadaucityayogena khalveṣvanyeṣu śodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तुलखल्व द्वादशाङ्गुलिविस्तारः खल्वो भवति वर्तुलः । चतुरङ्गुलनिम्नश्च मध्ये ऽतिमसृणीकृतः

vartulakhalva dvādaśāṅgulivistāraḥ khalvo bhavati vartulaḥ / caturaṅgulanimnaśca madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्दकश्चिपिटोऽधस्तात् सुग्रहश्च शिखोपरि । तप्तखल्व लौहो नवाङ्गुलः खल्वो निम्नत्वेन षडङ्गुलः

mardakaścipiṭo'dhastāt sugrahaśca śikhopari / taptakhalva lauho navāṅgulaḥ khalvo nimnatvena ṣaḍaṅgulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्दकोऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्वाभिधो ह्य् अयम् । कृत्वा खल्वाकृतिं चुल्लीमङ्गारैः परिपूर्यताम्

mardako'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhalvābhidho hy ayam / kṛtvā khalvākṛtiṃ cullīmaṅgāraiḥ paripūryatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां निवेशितं खल्वं पार्श्वे भस्त्रिकया धमेत् । तस्मिन्विमर्दिता पिष्टी क्षारैरम्लैश्च संयुता

tasyāṃ niveśitaṃ khalvaṃ pārśve bhastrikayā dhamet / tasminvimarditā piṣṭī kṣārairamlaiśca saṃyutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रद्रवत्यतिवेगेन स्वेदतो नात्र संशयः । कृतः कान्तायसा सो ऽयं भवेत्कोटिगुणोत्तरः

pradravatyativegena svedato nātra saṃśayaḥ / kṛtaḥ kāntāyasā so 'yaṃ bhavetkoṭiguṇottaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलभीयन्त्र यत्र लोहमये पात्रे पार्श्वयोर्वलयद्वयम् । तादृक्स्वल्पतरं पात्रं वलयप्रोतकोष्ठकम्

valabhīyantra yatra lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam / tādṛksvalpataraṃ pātraṃ valayaprotakoṣṭhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपात्रोपरि न्यस्य स्वल्पपात्रे परिक्षिपेत् । रसं संमूर्छितं स्थूलपात्रमापूर्य काञ्जिकैः

pūrvapātropari nyasya svalpapātre parikṣipet / rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātramāpūrya kāñjikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वियामं स्वेदयेदेवं रसोत्थापनहेतवे । एतत्स्याद्वलभीयन्त्रं रससाद्गुण्यकारणम्

dviyāmaṃ svedayedevaṃ rasotthāpanahetave / etatsyādvalabhīyantraṃ rasasādguṇyakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मकान्तमये पात्रे रसः स्याद्गुणवत्तरः । ऊर्ध्वपातनयन्त्र अष्टाङ्गुलमिता सम्यक् वर्तुला चिपटी तले

sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ / ūrdhvapātanayantra aṣṭāṅgulamitā samyak vartulā cipaṭī tale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरङ्गुलतः कण्ठादधो द्रोण्या समन्विता । चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नया दृढबद्धया

caturaṅgulataḥ kaṇṭhādadho droṇyā samanvitā / caturaṅgulavistāranimnayā dṛḍhabaddhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पिधानघटी मूले षोडशाङ्गुलविस्तरा । नवाङ्गुलकविस्तारकण्ठेन च समन्विता

tatpidhānaghaṭī mūle ṣoḍaśāṅgulavistarā / navāṅgulakavistārakaṇṭhena ca samanvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वघट्यां रसं क्षिप्त्वा न्युब्जां दद्यात् परां घटीम् । सोर्ध्वं निम्नं च परितो दृढपालिकयान्विताम्

pūrvaghaṭyāṃ rasaṃ kṣiptvā nyubjāṃ dadyāt parāṃ ghaṭīm / sordhvaṃ nimnaṃ ca parito dṛḍhapālikayānvitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाल्यां द्रोण्यां क्षिपेत्तोयं पावकं ज्वालयेदधः । ऊर्ध्वपातनयन्त्रं हि नन्दिना परिकीर्तितम्

pālyāṃ droṇyāṃ kṣipettoyaṃ pāvakaṃ jvālayedadhaḥ / ūrdhvapātanayantraṃ hi nandinā parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधःपातनयन्त्र उपर्यधस्तनस्थाल्यां क्षिपेदन्यामधोमुखीम् । स्थालिकां चिपटीभूततलान्तर्लिप्तपारदाम्

adhaḥpātanayantra uparyadhastanasthālyāṃ kṣipedanyāmadhomukhīm / sthālikāṃ cipaṭībhūtatalāntarliptapāradām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्त्वा तां पङ्किले गर्ते ज्वालयेन्मूर्ध्नि पावकम् । अधःपातनयन्त्रं हि तदैतत् परिकीर्तितम्

kṣiptvā tāṃ paṅkile garte jvālayenmūrdhni pāvakam / adhaḥpātanayantraṃ hi tadaitat parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यक्पातनयन्त्र क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते । तन्नालं निक्षिपेदन्यत् घटकुक्ष्यन्तरे खलु

tiryakpātanayantra kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghanatādhonālasaṃyute / tannālaṃ nikṣipedanyat ghaṭakukṣyantare khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ । अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम्

tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoratha / adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादु शीतलम् । तिर्यक्पातनयन्त्रं हि वार्त्तिकैर् अभिधीयते

itarasmin ghaṭe toyaṃ prakṣipet svādu śītalam / tiryakpātanayantraṃ hi vārttikair abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातनायन्त्रस्:: उसे पातनात्रितयं प्रोक्तं यन्त्राणां त्रितयं खलु । पातनैश्च विना सूतो न तरां दोषमुझति

pātanāyantras:: use pātanātritayaṃ proktaṃ yantrāṇāṃ tritayaṃ khalu / pātanaiśca vinā sūto na tarāṃ doṣamujhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिरेवोर्ध्वपातैश्च कस्माद्दोषान्न मुच्यते । विभागेन विपाके तु द्रव्येणान्येन योगतः

tribhirevordhvapātaiśca kasmāddoṣānna mucyate / vibhāgena vipāke tu dravyeṇānyena yogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रान्तरपरिक्षेपात् गुणाः स्युर् विविधाः खलु । खण्डन्युलूखलाम्भोभिस् तण्डुलाः स्युर् मलोझिताः

pātrāntaraparikṣepāt guṇāḥ syur vividhāḥ khalu / khaṇḍanyulūkhalāmbhobhis taṇḍulāḥ syur malojhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातेनैव महाशुद्धिर्नन्दिना परिकीर्तिता । कच्छपयन्त्र विशालवदने भाण्डे तोयपूर्णे निवेशयेत्

pātenaiva mahāśuddhirnandinā parikīrtitā / kacchapayantra viśālavadane bhāṇḍe toyapūrṇe niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खर्परं पृथुकं सम्यक् प्रसरे तस्य मध्यमे । आलवालं विडैः कृत्वा तन्मध्ये पारदं क्षिपेत्

kharparaṃ pṛthukaṃ samyak prasare tasya madhyame / ālavālaṃ viḍaiḥ kṛtvā tanmadhye pāradaṃ kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वाधश्च विडं दत्त्वा मल्लेनारुध्य यत्नतः । पुटमौचित्ययोगेन दीयते तन्निगद्यते

ūrdhvādhaśca viḍaṃ dattvā mallenārudhya yatnataḥ / puṭamaucityayogena dīyate tannigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्रं कच्छपसंज्ञं हि तदुक्तं रसजारणे । अन्तरालिकयन्त्र कृत्वा लोहमयीं मूषां वृन्ताकाकारधारिणीम्

yantraṃ kacchapasaṃjñaṃ hi taduktaṃ rasajāraṇe / antarālikayantra kṛtvā lohamayīṃ mūṣāṃ vṛntākākāradhāriṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितस्त्या संमितां कान्तलोहेन परिनिर्मिताम् । मुण्डलोहोद्भवां वापि कण्ठाधो द्व्यङ्गुलादधः

vitastyā saṃmitāṃ kāntalohena parinirmitām / muṇḍalohodbhavāṃ vāpi kaṇṭhādho dvyaṅgulādadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्यङ्गुलं वलयं दद्यात् मध्यदेशेन कण्ठतः । पिधानधारकं चिञ्चापत्त्रविस्तीर्णकङ्कणम्

dvyaṅgulaṃ valayaṃ dadyāt madhyadeśena kaṇṭhataḥ / pidhānadhārakaṃ ciñcāpattravistīrṇakaṅkaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिधानम् अन्तराविष्टं सशिखं श्लिष्टसंधिकम् । तले प्रविहितच्छिद्रं भाण्डं कृत्वा ह्य् अधोमुखम्

pidhānam antarāviṣṭaṃ saśikhaṃ śliṣṭasaṃdhikam / tale pravihitacchidraṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā hy adhomukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैनां लम्बयेन्मूर्ध्नि निरुध्य च विशोष्य च । स्थालीकण्ठं ततो दद्यात् पुटमग्निविधायकम्

tatraināṃ lambayenmūrdhni nirudhya ca viśoṣya ca / sthālīkaṇṭhaṃ tato dadyāt puṭamagnividhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंरूपं भवेद्यन्त्रमन्तरालिकसंज्ञकम् । अनेन कारयेद्गन्धद्रुतिं गर्भद्रुतिं तथा

evaṃrūpaṃ bhavedyantramantarālikasaṃjñakam / anena kārayedgandhadrutiṃ garbhadrutiṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तापिकायन्त्र तापीं मूषां मृदा कृत्वा दृढां चारत्निमात्रिकाम् । सुदृढां मध्यदेशे च द्व्यङ्गुलच्छिद्रसंयुताम्

tāpikāyantra tāpīṃ mūṣāṃ mṛdā kṛtvā dṛḍhāṃ cāratnimātrikām / sudṛḍhāṃ madhyadeśe ca dvyaṅgulacchidrasaṃyutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्तलोहमयीं खारीं दद्याद् गन्धस्य चोपरि । तापिकां पूरयेच्छुद्धसिकताभिः समन्ततः

kāntalohamayīṃ khārīṃ dadyād gandhasya copari / tāpikāṃ pūrayecchuddhasikatābhiḥ samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां च चुल्ल्यां समारोप्य क्षेपं क्षेपं विडद्रवम् । पादाङ्गुष्ठमितज्वालं ज्वालयेदनलं ततः

tāṃ ca cullyāṃ samāropya kṣepaṃ kṣepaṃ viḍadravam / pādāṅguṣṭhamitajvālaṃ jvālayedanalaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहाभ्रकादिकं सर्वं रसस्य परिजारयेत् । तापिकायन्त्रमित्युक्तं सुकरं रसजारणे

lohābhrakādikaṃ sarvaṃ rasasya parijārayet / tāpikāyantramityuktaṃ sukaraṃ rasajāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिगर्भयन्त्र स्थाल्यां विनिक्षिप्य रसादि वस्तु स्वर्णादि खार्या प्रपिधाय भूयः । अम्लेन चोर्ध्वे लवणादि वस्तु चुल्ल्यां पचेत्तत् प्रतिगर्भयन्त्रम्

pratigarbhayantra sthālyāṃ vinikṣipya rasādi vastu svarṇādi khāryā prapidhāya bhūyaḥ / amlena cordhve lavaṇādi vastu cullyāṃ pacettat pratigarbhayantram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भयन्त्र खारीं मल्लान्तरस्थालीं निरुन्ध्यादतियत्नतः । स्थाल्यां मृदोऽथवा खार्यां क्षिप्त्वा वस्तु निरुध्य च

garbhayantra khārīṃ mallāntarasthālīṃ nirundhyādatiyatnataḥ / sthālyāṃ mṛdo'thavā khāryāṃ kṣiptvā vastu nirudhya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्त्वा चाम्लादिकं रुद्ध्वा पाकः स्याद्गर्भयन्त्रके । पालिकायन्त्र चषकं वर्तुलं लौहं विनताग्रोर्ध्वदण्डकम्

kṣiptvā cāmlādikaṃ ruddhvā pākaḥ syādgarbhayantrake / pālikāyantra caṣakaṃ vartulaṃ lauhaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्धि पालिकायन्त्रं बलिजारणहेतवे । घटयन्त्र चतुःप्रस्थजलाधारं चतुरङ्गुलकाननम्

etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave / ghaṭayantra catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटयन्त्रमिति प्रोक्तं तदाप्यायनके मतम् । इष्टिकायन्त्र विधाय वर्तुलं गर्तं मल्लमत्र निधाय च

ghaṭayantramiti proktaṃ tadāpyāyanake matam / iṣṭikāyantra vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिधायेष्टिकां तत्र मध्ये गर्तवतीं शुभाम् । गर्तस्य परितः कुर्यात् पालिकामङ्गुलोच्छ्रयाम्

vinidhāyeṣṭikāṃ tatra madhye gartavatīṃ śubhām / gartasya paritaḥ kuryāt pālikāmaṅgulocchrayām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्ते सूतं विनिक्षिप्य गर्तास्ये वसनं क्षिपेत् । निक्षिप्य गन्धकं तत्र मल्लेनास्यं निरुध्य च

garte sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet / nikṣipya gandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मल्लपालिकयोर्मध्ये मृदा सम्यङ्निरुध्य च । वनोपलैः पुटं देयं कपोताख्यं न चाधिकम्

mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅnirudhya ca / vanopalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टिकायन्त्रमेतद्धि गन्धकं तेन जारयेत् । विद्याधरयन्त्र स्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च

iṣṭikāyantrametaddhi gandhakaṃ tena jārayet / vidyādharayantra sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅnirudhya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः । एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गुलाकृष्टिहेतवे

ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayedadhaḥ / etadvidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डमरुयन्त्र यत्र स्थाल्युपरि स्थालीं न्युब्जां दत्त्वा निरुध्य च । यन्त्रं डमरुकाख्यं तद्रसभस्मकृते हितम्

ḍamaruyantra yatra sthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirudhya ca / yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabhasmakṛte hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभियन्त्र मल्लमध्ये चरेद्गर्तं तत्र सूतं सगन्धकम् । गर्तस्य परितः कुड्यं प्रकुर्याद् द्व्यङ्गुलोच्छ्रयम्

nābhiyantra mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam / gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryād dvyaṅgulocchrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चाच्छादयेत्सम्यग्गोस्तनाकारमूषया । सम्यक् तोयमृदा रुद्ध्वा सम्यग्गर्तोच्चमानया

tataścācchādayetsamyaggostanākāramūṣayā / samyak toyamṛdā ruddhvā samyaggartoccamānayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो जलं विनिक्षिप्य वह्निं प्रज्वालयेदधः । नाभियन्त्रमिदं प्रोक्तं नन्दिना सर्ववेदिना

tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ / nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā sarvavedinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन जीर्यते सूतो निर्धूमः शुद्धगन्धकः । तोयमृत्तिका लेहवत् कृतबर्बूरक्वाथेन परिमर्दितम्

anena jīryate sūto nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ / toyamṛttikā lehavat kṛtabarbūrakvāthena parimarditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णकिट्टरजः सूक्ष्मं गुडचूर्णसमन्वितम् । इयं हि जलमृत्प्रोक्ता दुर्भेद्या सलिलैः खलु

jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇasamanvitam / iyaṃ hi jalamṛtproktā durbhedyā salilaiḥ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निमृत्स्ना खटिकापटुकिट्टैश्च महिषीदुग्धमर्दितैः । वह्निमृत्स्ना भवेद्घोरवह्नितापसहा खलु

vahnimṛtsnā khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamarditaiḥ / vahnimṛtsnā bhavedghoravahnitāpasahā khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतया मृत्स्नया रुद्धो न गन्तुं क्षमते रसः । विदग्धवनिताप्रौढप्रेम्णा बद्धः पुमानिव

etayā mṛtsnayā ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ / vidagdhavanitāprauḍhapremṇā baddhaḥ pumāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्दी नागार्जुनश्चैव ब्रह्मज्योतिर्मुनीश्वरः । वेत्ति श्रीसोमदेवश्च नापरः पृथिवीतले

nandī nāgārjunaścaiva brahmajyotirmunīśvaraḥ / vetti śrīsomadevaśca nāparaḥ pṛthivītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रस्तयन्त्र मूषां मूषोदराविष्टाम् आद्यन्तसमवर्तुलाम् । चिपिटां च तले प्रोक्तं ग्रस्तयन्त्रं मनीषिभिः

grastayantra mūṣāṃ mūṣodarāviṣṭām ādyantasamavartulām / cipiṭāṃ ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतेन्द्रबन्धनार्थं हि रसविद्भिरुदीरितम् । तुलायन्त्र वृन्ताकाकारमूषे द्वे तयोः कण्ठादधः खलु

sūtendrabandhanārthaṃ hi rasavidbhirudīritam / tulāyantra vṛntākākāramūṣe dve tayoḥ kaṇṭhādadhaḥ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रादेशमात्रनलिका मृदालिप्तसुसंधिका । तत्रैकस्यां क्षिपेत् सूतम् अन्यस्यां गन्धचूर्णकम्

prādeśamātranalikā mṛdāliptasusaṃdhikā / tatraikasyāṃ kṣipet sūtam anyasyāṃ gandhacūrṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुध्य मूषयोर् वक्त्रं वालुकायन्त्रके क्षिपेत् । अधोऽग्निं ज्वालयेदेतत्तुलायन्त्रमुदाहृतम्

nirudhya mūṣayor vaktraṃ vālukāyantrake kṣipet / adho'gniṃ jvālayedetattulāyantramudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलातालकगन्धाश्मजारणाय प्रकीर्तितम् । स्थालीयन्त्र स्थाल्यां ताम्रादि निक्षिप्य मल्लेनास्यं निरुध्य च

śilātālakagandhāśmajāraṇāya prakīrtitam / sthālīyantra sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsyaṃ nirudhya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पच्यते स्थालिकासंस्थं स्थालीयन्त्रमितीरितम् । कोष्ठिकायन्त्र स्थूलभाण्डोदरस्यान्तर् वालुकां निक्षिपेच्छुभाम्

pacyate sthālikāsaṃsthaṃ sthālīyantramitīritam / koṣṭhikāyantra sthūlabhāṇḍodarasyāntar vālukāṃ nikṣipecchubhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितस्तिप्रमितोत्सेधां ततस्तत्र निवेशयेत् । अपक्वां मृन्मयीं कोष्ठीं द्वादशाङ्गुलकोच्छ्रयाम्

vitastipramitotsedhāṃ tatastatra niveśayet / apakvāṃ mṛnmayīṃ koṣṭhīṃ dvādaśāṅgulakocchrayām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडङ्गुलकविस्तीर्णां मध्ये ऽतिमसृणीकृताम् । पञ्चाङ्गुलपिधानं च तीक्ष्णाग्रं मुकुटाकृतिम्

ṣaḍaṅgulakavistīrṇāṃ madhye 'timasṛṇīkṛtām / pañcāṅgulapidhānaṃ ca tīkṣṇāgraṃ mukuṭākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न न्यूना नाधिका कोष्ठी कण्ठतो मसृणा बहिः । कोष्ठ्यां च निक्षिपेद्गन्धं षट्पलं श्लक्ष्णचूर्णितम्

na nyūnā nādhikā koṣṭhī kaṇṭhato masṛṇā bahiḥ / koṣṭhyāṃ ca nikṣipedgandhaṃ ṣaṭpalaṃ ślakṣṇacūrṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्त्रिपादिकां लौहीं विनिवेश्य स्थिरीकृताम् । तस्यां च विन्यसेत् खारीं लौहीं वा कान्तलोहजाम्

tatastripādikāṃ lauhīṃ viniveśya sthirīkṛtām / tasyāṃ ca vinyaset khārīṃ lauhīṃ vā kāntalohajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां सूतं क्षिपेच्छुद्धं पलविंशतिमानतः । जीर्णगन्धकसूतं च भावयेल्लशुनद्रवैः

tasyāṃ sūtaṃ kṣipecchuddhaṃ palaviṃśatimānataḥ / jīrṇagandhakasūtaṃ ca bhāvayellaśunadravaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधःशिखेन पूर्वोक्तपिधानेन पिधाय च । संधिबन्धं प्रकुर्वीत सुधामृत्स्नागुडादिभिः

adhaḥśikhena pūrvoktapidhānena pidhāya ca / saṃdhibandhaṃ prakurvīta sudhāmṛtsnāguḍādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधिबन्धे विशुष्के च क्षिपेदुपरि वालुकाः । भाण्डवक्त्रं निरुध्याथ ज्वालयेत्तदधोऽनलम्

saṃdhibandhe viśuṣke ca kṣipedupari vālukāḥ / bhāṇḍavaktraṃ nirudhyātha jvālayettadadho'nalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरं यामत्रयं यावत्ततो गन्धकसम्भवः । पिधानलग्नधूमो ऽसौ गलित्वा निपतेद्रसे

kharaṃ yāmatrayaṃ yāvattato gandhakasambhavaḥ / pidhānalagnadhūmo 'sau galitvā nipatedrase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हि षड्गुणं गन्धं भुक्त्वा सूतो गुणी भवेत् । करोति कल्पनिर्दिष्टान्विशिष्टान् सकलान् गुणान्

evaṃ hi ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ bhuktvā sūto guṇī bhavet / karoti kalpanirdiṣṭānviśiṣṭān sakalān guṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्ठिकायन्त्रमेतद्धि नन्दिना परिकीर्तितम् । वालुकायन्त्र पञ्चाढवालुकापूर्णे भाण्डे निक्षिप्य यत्नतः

koṣṭhikāyantrametaddhi nandinā parikīrtitam / vālukāyantra pañcāḍhavālukāpūrṇe bhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पच्यते रसगोलाद्यं वालुकायन्त्रमीरितम् । लवणयन्त्र एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम्

pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantramīritam / lavaṇayantra evaṃ lavaṇanikṣepāt proktaṃ lavaṇayantrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूपयन्त्र विधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् । कण्ठाधो द्व्यङ्गुले देशे जलाधारं हि तत्र च

dhūpayantra vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lauhamaṣṭāṅgulocchrayam / kaṇṭhādho dvyaṅgule deśe jalādhāraṃ hi tatra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यग्लोहशलाकाश्च तन्वीस्तिर्यग् विनिक्षिपेत् । तनूनि स्वर्णपत्त्राणि तासामुपरि विन्यसेत्

tiryaglohaśalākāśca tanvīstiryag vinikṣipet / tanūni svarṇapattrāṇi tāsāmupari vinyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्राधो निक्षिपेद् धूमं वक्ष्यमाणमिहैव हि । तत्पात्रं न्युब्जपात्रेण छादयेदपरेण हि

pātrādho nikṣiped dhūmaṃ vakṣyamāṇamihaiva hi / tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदा विलिप्य संधिं च वह्निं प्रज्वालयेदधः । तेन कृष्णानि पत्त्राणि हतान्युक्तविधानतः

mṛdā vilipya saṃdhiṃ ca vahniṃ prajvālayedadhaḥ / tena kṛṣṇāni pattrāṇi hatānyuktavidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसश्चरति वेगेन द्रुतिं गर्भद्रुतिं तथा । गन्धालकशिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना

rasaścarati vegena drutiṃ garbhadrutiṃ tathā / gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूपनं स्वर्णपत्त्राणां परमं परिकीर्तितम् । तारार्थं तारपत्त्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत्

dhūpanaṃ svarṇapattrāṇāṃ paramaṃ parikīrtitam / tārārthaṃ tārapattrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूपयेच्च यथायोग्यै रसैरुपरसैरपि । धूपयन्त्रमिति प्रोक्तं जारणाद्रव्यवाहने

dhūpayecca yathāyogyai rasairuparasairapi / dhūpayantramiti proktaṃ jāraṇādravyavāhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डकयन्त्र = कन्दुकयन्त्र स्थूलस्थाल्यां द्रवं क्षिप्त्वा वासो बद्ध्वा मुखे दृढम् । तत्र स्वेद्यं विनिक्षिप्य पिधान्या प्रपिधाय च

kuṇḍakayantra = kandukayantra sthūlasthālyāṃ dravaṃ kṣiptvā vāso baddhvā mukhe dṛḍham / tatra svedyaṃ vinikṣipya pidhānyā prapidhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोऽग्निं ज्वालयेत्तत्र तत्स्यात्कुण्डकयन्त्रकम् । स्वेदनं यन्त्रमित्येतत्प्राहुरन्ये मनीषिणः

adho'gniṃ jvālayettatra tatsyātkuṇḍakayantrakam / svedanaṃ yantramityetatprāhuranye manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डयन्त्र (२) यद्वा स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा तृणं दत्त्वा मुखोपरि । स्वेद्यद्रव्यं विनिक्षिप्य पिधान्या प्रपिधाय च

kuṇḍayantra (2) yadvā sthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā tṛṇaṃ dattvā mukhopari / svedyadravyaṃ vinikṣipya pidhānyā prapidhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधस्ताज्ज्वालयेद् अग्निमेतद्वा कुण्डयन्त्रकम् । डेकीयन्त्र भाण्डकण्ठादधश्छिद्रे वेणुनालं विनिक्षिपेत्

adhastājjvālayed agnimetadvā kuṇḍayantrakam / ḍekīyantra bhāṇḍakaṇṭhādadhaśchidre veṇunālaṃ vinikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कांस्यपात्रद्वयं क्षिप्त्वा सम्पुटं जलगर्भितम् । नालास्यं तत्र संयोज्य दृढं तच्चापि कारयेत्

kāṃsyapātradvayaṃ kṣiptvā sampuṭaṃ jalagarbhitam / nālāsyaṃ tatra saṃyojya dṛḍhaṃ taccāpi kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तद्रव्यैर्विनिक्षिप्तः पूर्वं तत्र घटे रसः । अग्निना तापितो नालात् तोये तस्मिन् पतत्यधः

uktadravyairvinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra ghaṭe rasaḥ / agninā tāpito nālāt toye tasmin patatyadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावदुष्णं भवेत्सर्वं भाजनं किंचिदेव हि । जायते रससंधानं ढेकीयन्त्रम् इदं भवेत्

yāvaduṣṇaṃ bhavetsarvaṃ bhājanaṃ kiṃcideva hi / jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍhekīyantram idaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमानलयन्त्र ऊर्ध्वं वह्निर् अधश्चापो मध्ये तु रससंग्रहः । सोमानलम् इदं प्रोक्तं जारयेद् गगनादिकम्

somānalayantra ūrdhvaṃ vahnir adhaścāpo madhye tu rasasaṃgrahaḥ / somānalam idaṃ proktaṃ jārayed gaganādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नालिकायन्त्र लोहनालगतं सूतं भाण्डे लवणपूरिते । निरुद्धं विपचेत्प्राज्ञो नालिकायन्त्रमीरितम्

nālikāyantra lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūrite / niruddhaṃ vipacetprājño nālikāyantramīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूषा अथ मूषाभिधा मृत्स्ना संस्थानं विविधाकृतिः । विधिना विनियोगश्च सोमदेवेन कीर्त्यते

mūṣā atha mūṣābhidhā mṛtsnā saṃsthānaṃ vividhākṛtiḥ / vidhinā viniyogaśca somadevena kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च्रुचिब्ले:: स्य्नोन्य्म्स् मूषा हि कोष्ठिका प्रोक्ता कुमुदी करहारिका । पातनी वह्निमित्रा च रसवादिभिर् ईर्यते

crucible:: synonyms mūṣā hi koṣṭhikā proktā kumudī karahārikā / pātanī vahnimitrā ca rasavādibhir īryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च्रुचिब्ले:: निरुक्ति मुष्णाति दोषान्मूषेयान्सा मूषेति निगद्यते । उपादानं भवेत्तस्या मृत्तिका लोहमेव च

crucible:: nirukti muṣṇāti doṣānmūṣeyānsā mūṣeti nigadyate / upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूषामुखविनिष्क्रान्ता वरमेकापि काकिणी । दुर्जनप्रणिपातेन धिग् लक्षमपि मानिनाम्

mūṣāmukhaviniṣkrāntā varamekāpi kākiṇī / durjanapraṇipātena dhig lakṣamapi māninām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधिलेप मूषापिधानयोर् बन्धे बन्धनं संधिलेपनम् । अन्ध्रणं रन्ध्रणं चैव संश्लिष्टं संधिबन्धनम्

saṃdhilepa mūṣāpidhānayor bandhe bandhanaṃ saṃdhilepanam / andhraṇaṃ randhraṇaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ saṃdhibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च्लय्:: शर्करा मृत्तिका पाण्डुरस्थूला शर्करा शोणपाण्डुरा । चिराध्मानसहा सा हि मूषार्थमति शस्यते । तदभावे च वाल्मीकी कौलाली समुदीर्यते

clay:: śarkarā mṛttikā pāṇḍurasthūlā śarkarā śoṇapāṇḍurā / cirādhmānasahā sā hi mūṣārthamati śasyate / tadabhāve ca vālmīkī kaulālī samudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या मृत्तिका दग्धतुषैः शणेन शिखित्रकैर्वा हयलद्दिना च । लौहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात्खलु मूषिकार्थे

yā mṛttikā dagdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakairvā hayaladdinā ca / lauhena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syātkhalu mūṣikārthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेताश्मानस्तुषा दग्धाः शिखित्राः शणकर्पटे । लद्दिः किट्टं यथायोग्यं संयोज्या मूषिकामृदि

śvetāśmānastuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakarpaṭe / laddiḥ kiṭṭaṃ yathāyogyaṃ saṃyojyā mūṣikāmṛdi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रमूषा मृदस्त्रिभागं शणलद्दिभागौ भागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः । किट्टार्धभागं परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते

vajramūṣā mṛdastribhāgaṃ śaṇaladdibhāgau bhāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ / kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगमूषा दग्धाङ्गारतुषोपेता मृत्स्ना वल्मीकसम्भवा । तत्तद्विडसमायुक्ता तत्तद्विडविलेपिता

yogamūṣā dagdhāṅgāratuṣopetā mṛtsnā valmīkasambhavā / tattadviḍasamāyuktā tattadviḍavilepitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया या विहिता मूषा योगमूषेति कथ्यते । अनया साधितः सूतो जायते गुणवत्तरः

tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate / anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रद्रावणमूषा गारभूनागधौताभ्यां शणैर्दग्धतुषैरपि । समैः समा च मूषा मृन्महिषीदुग्धमर्दिता

vajradrāvaṇamūṣā gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi / samaiḥ samā ca mūṣā mṛnmahiṣīdugdhamarditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोथिता पक्षमात्रं हि बहुधा परिवर्तिता । तया विरचिता मूषा वज्रद्रावणिकेरिता

kothitā pakṣamātraṃ hi bahudhā parivartitā / tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇikeritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गारमूषा दग्धषड्गुणगाराढ्या किट्टाङ्गारशणान्विता । कृष्णमृद्भिः कृता मूषा गारमूषेत्युदाहृता

gāramūṣā dagdhaṣaḍguṇagārāḍhyā kiṭṭāṅgāraśaṇānvitā / kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यामयुग्मम् अतिध्मानान्नासौ द्रवति वह्निना । वरमूषा वस्त्राङ्गारतुषास्तुल्यास्तच्चतुर्गुणमृत्तिका

yāmayugmam atidhmānānnāsau dravati vahninā / varamūṣā vastrāṅgāratuṣāstulyāstaccaturguṇamṛttikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गारश्च मृत्तिकातुल्यः सर्वैरेतैर् विमर्दिता । वरमूषेति निर्दिष्टा यामं वह्निं सहेत च

gāraśca mṛttikātulyaḥ sarvairetair vimarditā / varamūṣeti nirdiṣṭā yāmaṃ vahniṃ saheta ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णमूषा रक्तवर्गरजोयुक्ता रक्तवर्गाम्बुभाविता । मृत् तया लेपिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता

varṇamūṣā raktavargarajoyuktā raktavargāmbubhāvitā / mṛt tayā lepitā mūṣā kṣitikhecaralepitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते । रूप्यमूषा एवं हि श्वेतवर्गेण रूप्यमूषा प्रकीर्तिता

varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate / rūpyamūṣā evaṃ hi śvetavargeṇa rūpyamūṣā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विडमूषा तत्तद्विडमृदोद्भूता तत्तद्विडविलेपिता । देहलोहार्थयोगार्थं विडमूषेत्युदाहृता

viḍamūṣā tattadviḍamṛdodbhūtā tattadviḍavilepitā / dehalohārthayogārthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रद्रावनामुषा (इइ) गारभूनागधौताभ्यां तुषमष्या शणेन च । समैः समा च मूषा मृन्महिषीदुग्धमर्दिता

vajradrāvanāmuṣā (II) gārabhūnāgadhautābhyāṃ tuṣamaṣyā śaṇena ca / samaiḥ samā ca mūṣā mṛnmahiṣīdugdhamarditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोथिता पक्षमात्रं हि बहुधा परिकीर्तिता । तया विरचिता मूषा लिप्ता मत्कुणशोणितैः

kothitā pakṣamātraṃ hi bahudhā parikīrtitā / tayā viracitā mūṣā liptā matkuṇaśoṇitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलाब्दधावनीमूलैर् वज्रद्रावणक्रौञ्चिका । सहतेऽग्निं चतुर्यामं द्रावणे व्ययिता सती

balābdadhāvanīmūlair vajradrāvaṇakrauñcikā / sahate'gniṃ caturyāmaṃ drāvaṇe vyayitā satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूषाप्यायन द्रवीभावमुपेयुः स्यान्मूषाया ध्मानयोगतः । क्षणमुद्धरणं यत् तन्मूषाप्यायनम् उच्यते

mūṣāpyāyana dravībhāvamupeyuḥ syānmūṣāyā dhmānayogataḥ / kṣaṇamuddharaṇaṃ yat tanmūṣāpyāyanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृन्ताकमूषा वृन्ताकारमूषायां नालं दत्त्वा दशाङ्गुलम् । धत्तूरपुष्पवच्चोर्ध्वं सुदृढं श्लिष्टपुष्पवत्

vṛntākamūṣā vṛntākāramūṣāyāṃ nālaṃ dattvā daśāṅgulam / dhattūrapuṣpavaccordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭapuṣpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाङ्गुलं च सच्छिद्रं सा स्याद्वृन्ताकमूषिका । अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वमाहरेत्

aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syādvṛntākamūṣikā / anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोस्तनीमूषा मूषा या गोस्तनाकारा शिखायुक्तपिधानका । सत्त्वानां द्रावणे शुद्धौ सा मूषा गोस्तनी भवेत्

gostanīmūṣā mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā / sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau sā mūṣā gostanī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.