Ratnaketuparivarta (Parivartas 1-6, 10-11) 1

अथ खलु आयुष्मानश्वजित् पूर्वाण्हकालसमे निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविशत् । अद्राक्षीदुपतिष्यः परिव्राजको गोचराय प्रस्थितमायुष्मन्तमश्वजितं राजगृहे महानगरे पिण्डाय चरन्तरम् । दृष्ट्वास्यैतदभवत् । न मे कस्यचित् पूर्वं श्रमणस्य वा ब्राह्मणस्य वान्येषां वा केषांचिन् मनुष्यभूतानामयमेवंरूपः प्रासादिकः ईर्याप[थः]यथास्य भिक्षोर्यत्त्वहमेतमुपसंक्रम्य परिपृच्छेयम् । कस्ते आयुष्मन् शास्ता कं बोद्दिश्य प्रव्रजितः कस्य वा धर्मो रोचते । अथोपतिष्यः येनायुष्मानश्वजित् तेनोपसंक्रामदुपसंक्रम्याभ्युपेत्यायुष्मताश्वजिता सार्धं संमुखं संमोदनीं संरञ्जनीं विविधां कथामुपसंसृत्य [कान्ते न्यषीदत् । एकान्ते निषण्ण उपतिष्यः] परिव्राजक आयुष्मन्तश्वजितमेतदवोचत् । कस्ते आयुष्मन् शास्ता कं बोद्दिश्य प्रव्रजितः कस्य वा धर्मो रोचते । अथायुष्मानश्वजि[दुपतिष्यं परिव्राज]कमेतदवोचत् । शाक्य[स्या]स्ति सुतो महाव्रततपाः सर्वोत्तमो ऽस्मिन् वशी संसारार्णवपारगो ऽपि जगतो मुक्तस्तथा मोचकः । बुद्धो नाम [विबुद्धो ऽनुत्तर इह दुः]खार्णवोच्छोषकः तं यातः शरणं सदाहममलो धर्मस्ततो रोचते

atha khalu āyuṣmānaśvajit pūrvāṇhakālasame nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāviśat / adrākṣīdupatiṣyaḥ parivrājako gocarāya prasthitamāyuṣmantamaśvajitaṃ rājagṛhe mahānagare piṇḍāya carantaram / dṛṣṭvāsyaitadabhavat / na me kasyacit pūrvaṃ śramaṇasya vā brāhmaṇasya vānyeṣāṃ vā keṣāṃcin manuṣyabhūtānāmayamevaṃrūpaḥ prāsādikaḥ īryāpa[thaḥ]yathāsya bhikṣoryattvahametamupasaṃkramya paripṛccheyam / kaste āyuṣman śāstā kaṃ boddiśya pravrajitaḥ kasya vā dharmo rocate / athopatiṣyaḥ yenāyuṣmānaśvajit tenopasaṃkrāmadupasaṃkramyābhyupetyāyuṣmatāśvajitā sārdhaṃ saṃmukhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāmupasaṃsṛtya [kānte nyaṣīdat / ekānte niṣaṇṇa upatiṣyaḥ] parivrājaka āyuṣmantaśvajitametadavocat / kaste āyuṣman śāstā kaṃ boddiśya pravrajitaḥ kasya vā dharmo rocate / athāyuṣmānaśvaji[dupatiṣyaṃ parivrāja]kametadavocat / śākya[syā]sti suto mahāvratatapāḥ sarvottamo 'smin vaśī saṃsārārṇavapārago 'pi jagato muktastathā mocakaḥ / buddho nāma [vibuddho 'nuttara iha duḥ]khārṇavocchoṣakaḥ taṃ yātaḥ śaraṇaṃ sadāhamamalo dharmastato rocate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपतिष्य आह । किंवादी तव शास्ता किमाख्यायी । (दुत्त् ३) आयुष्मानश्व[जिदाह । तस्मात् आयुष्मन् शृणु साधु च सुष्ठु च मनसिकुरु भाषिष्ये । कर्मक्लेश-सहेतुकारणवती लोकप्रवृत्तिर्यथा कर्मक्लेशनिवृत्तिकारणमपि प्रोवाच तं नायकः । यस्मिन् जन्म-जरा-विपत्तिनियतं दुःखं न सन्तिष्ठते तं मोक्षप्रवरं स वादिवृषभो ज्ञात्वा स्वयं भाषते

upatiṣya āha / kiṃvādī tava śāstā kimākhyāyī / (Dutt 3) āyuṣmānaśva[jidāha / tasmāt āyuṣman śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye / karmakleśa-sahetukāraṇavatī lokapravṛttiryathā karmakleśanivṛttikāraṇamapi provāca taṃ nāyakaḥ / yasmin janma-jarā-vipattiniyataṃ duḥkhaṃ na santiṣṭhate taṃ mokṣapravaraṃ sa vādivṛṣabho jñātvā svayaṃ bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपतिष्यस्य परिव्राजकस्येमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा विरजोविगतमलं विगतोपक्लेशं धर्मेषु धर्मचक्षुर्विशुद्धम् । स स्रोतआपत्तिफलं प्राप्तस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । ॥॥। ॥॥। ॥॥। जन्मसरितां संशोषणी सर्वदा यद् बुद्धेन् सुदुर्लभं श्रुत मया धर्मामृतं देशितम् । यद्दुःखव्युपशान्तये च जगतः प्रज्ञाविभावातुलो ॥॥। ॥॥। ॥॥। मार्गो ह्ययं निष्ठितः

athopatiṣyasya parivrājakasyemaṃ dharmaparyāyaṃ śrutvā virajovigatamalaṃ vigatopakleśaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddham / sa srotaāpattiphalaṃ prāptastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata / ..... ..... ..... janmasaritāṃ saṃśoṣaṇī sarvadā yad buddhen sudurlabhaṃ śruta mayā dharmāmṛtaṃ deśitam / yadduḥkhavyupaśāntaye ca jagataḥ prajñāvibhāvātulo ..... ..... ..... mārgo hyayaṃ niṣṭhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपतिष्यः परिव्राजकः आयुष्मन्तमश्वजितमेतदवोचत् । कुत्रायुष्मा[न विह]रत्यर्हन् सम्यक् संबुद्धः । आयुष्मानश्वजिदाह । (दुत्त् ४) इहैवायुष्मन् भगवान् राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनि [वापे महाभिक्षुसंघे]न सार्धं यदुत जटिलसहस्रेण प्रव्रजितेन । उपतिष्य आह । एषो ऽहं सखायं सशिष्यवर्गमवलोक्य प्रव्रजिष्यामि । अथोपतिष्यः परिव्राजकः आयुष्मतो ऽश्वजितः पादौ शिरसाभिवन्द्य त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा प्राक्रामत् । य[त्र कोलितः] तेनोपजगाम । अद्राक्षीत् कोलितः परिव्राजकः उपतिष्यं परिव्राजकं दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वा च पुनः उपतिष्यं परि[व्राजकमाह] । विप्रसन्नानि ते आयुष्मन्निन्द्रियाणि परिशुद्धो मुखवर्णः पर्यवदातश्छविवर्णः । आह । अमृतं ते आयुष्मन्नधिगतम् । उपतिष्य [आह । आयुष्म]न्नधिगतममृतमिति । आयुष्मन् शृणु साधु च सुष्ठु च मनसिकुरु भाषिष्ये ऽहं ते यन्मयाधिगतम् । अथ कोलितः परि[व्राजक ए]कांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येनोपतिष्यः परिव्राजकस्तेनाञ्जलिं प्रणम्यै[तदवोचत्] । येनोत्तरेयं त्रिभवात् जलौघोत् स्कन्धान्महारींश्च [विनाशयेयम् । वद मार्गमेकं शिव शोकहीनं यमत्र जानेयं ह्यपुनर्भवाय]

athopatiṣyaḥ parivrājakaḥ āyuṣmantamaśvajitametadavocat / kutrāyuṣmā[na viha]ratyarhan samyak saṃbuddhaḥ / āyuṣmānaśvajidāha / (Dutt 4) ihaivāyuṣman bhagavān rājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakani [vāpe mahābhikṣusaṃghe]na sārdhaṃ yaduta jaṭilasahasreṇa pravrajitena / upatiṣya āha / eṣo 'haṃ sakhāyaṃ saśiṣyavargamavalokya pravrajiṣyāmi / athopatiṣyaḥ parivrājakaḥ āyuṣmato 'śvajitaḥ pādau śirasābhivandya triḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā prākrāmat / ya[tra kolitaḥ] tenopajagāma / adrākṣīt kolitaḥ parivrājakaḥ upatiṣyaṃ parivrājakaṃ dūrata evāgacchantam / dṛṣṭvā ca punaḥ upatiṣyaṃ pari[vrājakamāha] / viprasannāni te āyuṣmannindriyāṇi pariśuddho mukhavarṇaḥ paryavadātaśchavivarṇaḥ / āha / amṛtaṃ te āyuṣmannadhigatam / upatiṣya [āha / āyuṣma]nnadhigatamamṛtamiti / āyuṣman śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te yanmayādhigatam / atha kolitaḥ pari[vrājaka e]kāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yenopatiṣyaḥ parivrājakastenāñjaliṃ praṇamyai[tadavocat] / yenottareyaṃ tribhavāt jalaughot skandhānmahārīṃśca [vināśayeyam / vada mārgamekaṃ śiva śokahīnaṃ yamatra jāneyaṃ hyapunarbhavāya]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपति[ष्यः आ]ह । कर्मक्लेश-सहेतुकारणवती लोकप्रवृत्तिर्यथा कर्मक्लेशनिवृत्तिकारणमपि प्रोवाच तं नायकः । यस्मिन् जन्म[जराविपत्तिनियतं दुःखं न सन्तिष्ठते तं मोक्षप्रवरं स वादिवृषभो ज्ञात्वा स्वयं भाषते

athopati[ṣyaḥ ā]ha / karmakleśa-sahetukāraṇavatī lokapravṛttiryathā karmakleśanivṛttikāraṇamapi provāca taṃ nāyakaḥ / yasmin janma[jarāvipattiniyataṃ duḥkhaṃ na santiṣṭhate taṃ mokṣapravaraṃ sa vādivṛṣabho jñātvā svayaṃ bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुच्छं संस्कृतमात्रं रिक्तकमतः शून्यं विसंवादकं भूयो ब्रूहि पदं हि येन विमलं श्रुत्वा [शमं लप्स्यते]

tucchaṃ saṃskṛtamātraṃ riktakamataḥ śūnyaṃ visaṃvādakaṃ bhūyo brūhi padaṃ hi yena vimalaṃ śrutvā [śamaṃ lapsyate]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपतिष्य आह । कर्मक्लेश-सहेतुकारणवती लोकप्रवृत्तिर्यथा कर्मक्लेशनिवृत्तिकारणमपि प्रोवाच तं नायकः । यस्मिन् जन्मजराविपत्तिनियतं दुःखं न सन्तिष्ठते । तं मोक्षप्रवरं स वादिवृषभो ज्ञात्वा स्वयं भाषते

upatiṣya āha / karmakleśa-sahetukāraṇavatī lokapravṛttiryathā karmakleśanivṛttikāraṇamapi provāca taṃ nāyakaḥ / yasmin janmajarāvipattiniyataṃ duḥkhaṃ na santiṣṭhate / taṃ mokṣapravaraṃ sa vādivṛṣabho jñātvā svayaṃ bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तत्रैव कोलितेन परिव्राजकेन विरजोविगतमलं विगतोपक्लेशं धर्मेषु धर्मचक्षुर्विशुद्धं स श्रोतआपत्तिफलं संप्राप्तः । एवमाह । ओघोत्तारण एष भूतचरणः शान्तः प्लवो वेगवान् नैतज्ज्ञानवरं त्रिदुःखशमनं संसारपारगमम् । स्कन्धक्लेशविघात-मारदमनो ह्येषा परिज्ञा सती मोक्षो ह्येष विधौतवैरकलहो दुःखार्णवोच्छोषकः

atha tatraiva kolitena parivrājakena virajovigatamalaṃ vigatopakleśaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ sa śrotaāpattiphalaṃ saṃprāptaḥ / evamāha / oghottāraṇa eṣa bhūtacaraṇaḥ śāntaḥ plavo vegavān naitajjñānavaraṃ triduḥkhaśamanaṃ saṃsārapāragamam / skandhakleśavighāta-māradamano hyeṣā parijñā satī mokṣo hyeṣa vidhautavairakalaho duḥkhārṇavocchoṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोलित आह । कुत्र स भगवानेतर्हि बुद्धो विहरति । उपतिष्य आह । श्रुतं मे आयुष्मन्निहैव च स भगवान् राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनि[वापे] भिक्षुसंघेन सार्धं बोधिसत्त्वसंघेन सार्धम् । एवं श्रुत्वा उपसंक्रम्य एकान्ते न्यषीदत् । आवां भगवतो ऽन्तिके प्रव्रज्यां ग्रहीष्यावः । कोलित आह । एवम् आयुष्मन् प्रव्रज्यैवास्तु सहावयोः परिवारेण । उपतिष्य-कोलितौ परिव्राजकौ परिवारसंघेन सार्धं येन भगवान् तेनोपजग्मतुः । अथ तेन क्षणलवमुहूर्तेन मारः पापीयानश्रौषित् । यावङ्गमगधेषु जनपदेषु विख्यातयशस्कीर्त्तिसमन्वागतौ सत्पुरुषा वुपतिष्यकोलितौ सपरिवाराविच्छतः श्रमणस्य गौतमस्य शासने प्रव्रज्यां [ग्रहीतुम्] । एवं श्रुत्वा सो ऽचिन्तयत् । (दुत्त् ७) स चेत्तौ श्रमणस्य गौतमस्य शिष्यौ भविष्यतः शून्यं मे मारविषयं करिष्यतः । साङ्कथ्यतः सत्पुरुषौ प्रव्रज्याया विच्छेदयेयम् । अथ पापी[यान् अचिन्तयत् । वेषान्तरं परिगृह्य उपसंक्रमेयम्] । अथ तेन क्षणेन मारः पापीयान् शीघ्रमेव स्वभवनादन्तर्धायायुष्मतो ऽश्वजितो वेषलिङ्गेन च पथेन तयोः सत्पुरुषयोः [पुरतः उपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य एतदवोचत् । उक्तं] सर्वमिदं मया हि वितथं हेतूपमं कारणं युवयोरेव मनः प्रचारनियमं विज्ञातुमेवं मया । सर्वं चैतदपार्थकं हि कथितं नास्त्यत्र हेतुः पुनः कृष्णस्यास्य शुभस्य [कर्मण इह प्रा]प्तिः फलं वा कुतः

kolita āha / kutra sa bhagavānetarhi buddho viharati / upatiṣya āha / śrutaṃ me āyuṣmannihaiva ca sa bhagavān rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakani[vāpe] bhikṣusaṃghena sārdhaṃ bodhisattvasaṃghena sārdham / evaṃ śrutvā upasaṃkramya ekānte nyaṣīdat / āvāṃ bhagavato 'ntike pravrajyāṃ grahīṣyāvaḥ / kolita āha / evam āyuṣman pravrajyaivāstu sahāvayoḥ parivāreṇa / upatiṣya-kolitau parivrājakau parivārasaṃghena sārdhaṃ yena bhagavān tenopajagmatuḥ / atha tena kṣaṇalavamuhūrtena māraḥ pāpīyānaśrauṣit / yāvaṅgamagadheṣu janapadeṣu vikhyātayaśaskīrttisamanvāgatau satpuruṣā vupatiṣyakolitau saparivārāvicchataḥ śramaṇasya gautamasya śāsane pravrajyāṃ [grahītum] / evaṃ śrutvā so 'cintayat / (Dutt 7) sa cettau śramaṇasya gautamasya śiṣyau bhaviṣyataḥ śūnyaṃ me māraviṣayaṃ kariṣyataḥ / sāṅkathyataḥ satpuruṣau pravrajyāyā vicchedayeyam / atha pāpī[yān acintayat / veṣāntaraṃ parigṛhya upasaṃkrameyam] / atha tena kṣaṇena māraḥ pāpīyān śīghrameva svabhavanādantardhāyāyuṣmato 'śvajito veṣaliṅgena ca pathena tayoḥ satpuruṣayoḥ [purataḥ upasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya etadavocat / uktaṃ] sarvamidaṃ mayā hi vitathaṃ hetūpamaṃ kāraṇaṃ yuvayoreva manaḥ pracāraniyamaṃ vijñātumevaṃ mayā / sarvaṃ caitadapārthakaṃ hi kathitaṃ nāstyatra hetuḥ punaḥ kṛṣṇasyāsya śubhasya [karmaṇa iha prā]ptiḥ phalaṃ vā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रं कामगुणेष्वतीव चरतं क्रिडां युवां विन्दतं मृत्युर्नास्ति न जन्म नार्तिजरसे लोकः परो नास्ति वः । पुण्यापुण्यफलं च कर्मजनितं नास्त्यत्र हेतुः क्रिया लाभाय वदतीह शाक्यतनयो मा श्रद्धया गच्छतम्

kṣipraṃ kāmaguṇeṣvatīva carataṃ kriḍāṃ yuvāṃ vindataṃ mṛtyurnāsti na janma nārtijarase lokaḥ paro nāsti vaḥ / puṇyāpuṇyaphalaṃ ca karmajanitaṃ nāstyatra hetuḥ kriyā lābhāya vadatīha śākyatanayo mā śraddhayā gacchatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपतिष्य-कोलितयोरेतदभूत् । मारो वतायं पापीयानुप[संक्रान्त आवयोः प्रव्रज्याभिच्छेदनार्थम् । अथोपतिष्यः पराङ्मुखः [स्वप]रिषदमाहूयैवमाह । शृणुत यूयं माणवकाः । स्मरत संसारदोषान् । जरया पीडितो लोको मृत्युना परिवारितः । उभयोस्तत्प्रहाणाय प्रव्रज्यां साधु गृण्हत

athopatiṣya-kolitayoretadabhūt / māro vatāyaṃ pāpīyānupa[saṃkrānta āvayoḥ pravrajyābhicchedanārtham / athopatiṣyaḥ parāṅmukhaḥ [svapa]riṣadamāhūyaivamāha / śṛṇuta yūyaṃ māṇavakāḥ / smarata saṃsāradoṣān / jarayā pīḍito loko mṛtyunā parivāritaḥ / ubhayostatprahāṇāya pravrajyāṃ sādhu gṛṇhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ज्ञातः प्रवरः सतां मतिधरो धर्मस्त्रिदुःखान्तकृत् कश्चिन्नास्ति यदावयोर्मतिमिमां व्यु[च्चा]लयेत् सर्वथा । तृष्णायाः प्रशमाय धीरमनसा वाचां [सदा] व्युत्थितौ मा सिंहाकृतिना शृगालवचनैरावां मतेर्भ्रामय

te jñātaḥ pravaraḥ satāṃ matidharo dharmastriduḥkhāntakṛt kaścinnāsti yadāvayormatimimāṃ vyu[ccā]layet sarvathā / tṛṣṇāyāḥ praśamāya dhīramanasā vācāṃ [sadā] vyutthitau mā siṃhākṛtinā śṛgālavacanairāvāṃ materbhrāmaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याश्च देवता दृष्टसत्यास्ता गगनस्थितास्ताभ्यां सत्पुरुषाभ्यं साधुकारं प्रददुः । साधु साधु सत्पुरुषाः सर्वलोकविश्रु[त] एष मार्गो यदुत प्रव्रज्यानिष्क्रमः । सर्वदुःखोपशान्त एष मार्गः । सर्वतथागतगोचरावतार एष मार्गः सर्वबुद्धैर्भगवद्भिर्वर्णितः । प्रशस्त एष मार्गः । अथ खलु मारः पापीयान् दुःखितो दुर्मना विप्रतिसारी तत्रैवान्तर्जगाम । अथ खलु उपतिष्यकोलितौ परिव्राजकौ स्वपरिषदमवलोक्यैतद् वचनम् ऊचतुः । यत् खलु माणवका यूयं जानीध्वमावां जरामरणसागरपारंगमाय तथागतमुद्दिश्य (दुत्त् ९) प्रव्रज्यां संप्रस्थितौ । यः पुनर्युष्माकं नेच्छति भगवतः शासने प्रव्रजितुम् इहैव निवर्तताम् । सर्वाणि च तानि पञ्च माणवकशतान्येवमाहुः । यत् किञ्चिद् वयं जानीमस्तत् सर्व युवयोरनुभावेन । नूनं युवामुदारे स्थाने प्र[व्रजितौ । यम् उद्दिश्य प्रव्रजितौ युवां तमुद्दिश्य] वयमपि प्रव्रजिष्यामः । अथोपतिष्यकोलितौ परिव्राजकौ पञ्चशतपरिवारौ भगवन्तमुद्दिश्य प्रव्रज्यायां संप्रस्थितौ विदित्वा मारः पापीयान् बहिर्देशे राजगृहस्य महानगरस्य महाप्रपातमभिनिर्मितवान् योजनशतानामधस्तात् यथा तौ न शक्ष्यतः श्रमणस्य गौतमस्यान्तिकमुपसंक्रमितुमिति । भगवांश्च पुनस्तादृशी[मृद्धिमभिनिर्मिमीते येन]तावुपतिष्यकोलितौ परिव्राजकौ तं महाप्रपातं न ददर्शतुः ऋजुना मार्गेण गच्छन्तौ । पुनरपि मारः पापीयांस्तयोः पुरतः पर्वतमभिनिर्मिमीते [कठिनमेकघनमभेद्यं] सुषिरं योजनसहस्रमुच्चैस्त्वेन सहस्रं च सिंहानामभिनिर्मिमीते चण्डानां दुष्टानां घोराणाम् । तौ च सत्पुरुषौ भगवतस्तेजसाप्यनुभावेन न च ददर्शतुः सिंहम् । न च सिंहनादं शुश्रुवतुः । ऋजुना च मार्गेण येन भगवांस्तेनोपचक्रमतुः । भगवांश्चानेकशतसहस्रया परिषदा परिवृतः [पुरस्कृतो धर्मं] देशयति स्म । अथ खलु भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते स्म । पश्यत यूयं भिक्षवः एतौ द्वौ सत्पुरुषौ गणप्रमुखौ गणपरिवारौ । अनुपश्यामो (दुत्त् १०) वयं भगवन् । भगवानाह । अभ्यनुज्ञातौ एतौ द्वौ सत्पुरुषौ सपरिवारौ ममान्तिके [प्रव्रजिष्यतः ।] प्रव्रजित्वा एको मम सर्वश्रावकाणां प्रज्ञावतामग्रे भविष्यति द्वितीय ऋद्धिमताम् । अथान्यतरो भिक्षुस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । एतौ च विज्ञपुरुषौ परिचार[य]न्तौ यौ व्याकृतो हितकरेण नरोत्तमेन । समन्वितऋद्धियौ धी-विशारदौ उपेन्तीह गौरवादत्र एतौ

yāśca devatā dṛṣṭasatyāstā gaganasthitāstābhyāṃ satpuruṣābhyaṃ sādhukāraṃ pradaduḥ / sādhu sādhu satpuruṣāḥ sarvalokaviśru[ta] eṣa mārgo yaduta pravrajyāniṣkramaḥ / sarvaduḥkhopaśānta eṣa mārgaḥ / sarvatathāgatagocarāvatāra eṣa mārgaḥ sarvabuddhairbhagavadbhirvarṇitaḥ / praśasta eṣa mārgaḥ / atha khalu māraḥ pāpīyān duḥkhito durmanā vipratisārī tatraivāntarjagāma / atha khalu upatiṣyakolitau parivrājakau svapariṣadamavalokyaitad vacanam ūcatuḥ / yat khalu māṇavakā yūyaṃ jānīdhvamāvāṃ jarāmaraṇasāgarapāraṃgamāya tathāgatamuddiśya (Dutt 9) pravrajyāṃ saṃprasthitau / yaḥ punaryuṣmākaṃ necchati bhagavataḥ śāsane pravrajitum ihaiva nivartatām / sarvāṇi ca tāni pañca māṇavakaśatānyevamāhuḥ / yat kiñcid vayaṃ jānīmastat sarva yuvayoranubhāvena / nūnaṃ yuvāmudāre sthāne pra[vrajitau / yam uddiśya pravrajitau yuvāṃ tamuddiśya] vayamapi pravrajiṣyāmaḥ / athopatiṣyakolitau parivrājakau pañcaśataparivārau bhagavantamuddiśya pravrajyāyāṃ saṃprasthitau viditvā māraḥ pāpīyān bahirdeśe rājagṛhasya mahānagarasya mahāprapātamabhinirmitavān yojanaśatānāmadhastāt yathā tau na śakṣyataḥ śramaṇasya gautamasyāntikamupasaṃkramitumiti / bhagavāṃśca punastādṛśī[mṛddhimabhinirmimīte yena]tāvupatiṣyakolitau parivrājakau taṃ mahāprapātaṃ na dadarśatuḥ ṛjunā mārgeṇa gacchantau / punarapi māraḥ pāpīyāṃstayoḥ purataḥ parvatamabhinirmimīte [kaṭhinamekaghanamabhedyaṃ] suṣiraṃ yojanasahasramuccaistvena sahasraṃ ca siṃhānāmabhinirmimīte caṇḍānāṃ duṣṭānāṃ ghorāṇām / tau ca satpuruṣau bhagavatastejasāpyanubhāvena na ca dadarśatuḥ siṃham / na ca siṃhanādaṃ śuśruvatuḥ / ṛjunā ca mārgeṇa yena bhagavāṃstenopacakramatuḥ / bhagavāṃścānekaśatasahasrayā pariṣadā parivṛtaḥ [puraskṛto dharmaṃ] deśayati sma / atha khalu bhagavān bhikṣūnāmantrayate sma / paśyata yūyaṃ bhikṣavaḥ etau dvau satpuruṣau gaṇapramukhau gaṇaparivārau / anupaśyāmo (Dutt 10) vayaṃ bhagavan / bhagavānāha / abhyanujñātau etau dvau satpuruṣau saparivārau mamāntike [pravrajiṣyataḥ /] pravrajitvā eko mama sarvaśrāvakāṇāṃ prajñāvatāmagre bhaviṣyati dvitīya ṛddhimatām / athānyataro bhikṣustasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata / etau ca vijñapuruṣau paricāra[ya]ntau yau vyākṛto hitakareṇa narottamena / samanvitaṛddhiyau dhī-viśāradau upentīha gauravādatra etau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु स भिक्षुरुत्थायासनाद् बहुभिर्भिक्षुभिः साधं बहुभिश्च गृहस्थप्रव्रजितैरभ्युद्गम्य तौ सत्पुरुषौ पर्युपास्ते स्म । अथ [तौ सत्पुरुषौ] येन भगवांस्तेनोपजग्मतुः । उपेत्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पुरतः स्थित्वा भगवन्तमेतदूचतुः । लभेवहि आवां वो भगवतो ऽन्तिके प्रव्रज्यामुपसम्पदां भिक्षुभावेन । चरेव आवां भगवतो ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् । भगवानाह । किंनामा[नौ] युवां कुलपुत्रौ । उपतिष्य (दुत्त् ११) आह । तिष्यस्य ब्राह्मणस्याहं पुत्रः । [मा]ता मे शारिका नाम । ततो मे जन्म । तेन मे शारिपुत्र इति नामधेयं कृतम् । अभ्यनुज्ञातो ऽहं पूर्वं मातापितृभ्यां प्रव्रज्यायै । कोलित आह । पिता मे कोलितो नाम । माता मे मुद्गला नाम । तेन मे मौद्गल्यायन इति सामान्यं नामधेयं कृतम् । कश्चि[त्]मे जनः कोलित इति संजानाति । कश्चिन्मौद्गल्यायन इति । [अभ्यनुज्ञातो ऽ]हं पूर्वं मातापितृभ्यां प्रव्रज्यायै । भगवानाह । चरतं शारिपुत्र-मौद्गल्यायनौ सपरिवारौ ममान्तिके ब्रह्मचर्यमिति । सैवानयोः प्रव्रज्योपसम्पदा च । अचिरप्रव्रजितौ च शारिपुत्र-मौद्गल्यायनौ सपरिवारौ । अथ मारः पापीयान् महेश्वररूपेण भगवतः पुरतः स्थित्वैवमाह । ये शास्त्रार्थ-परिचरियासु निपुणा विद्यासु पारंगताः ते सर्वे प्रणमन्ति मत्सुचरणौ तेषामहं नायकः । क्षिप्रं मच्छरणं सशिष्यपरिषं गच्छाहि भो गौतम ईप्सितनिर्वृति[प्रापणाय] विशदं वक्ष्यामि मार्गं तव

atha khalu sa bhikṣurutthāyāsanād bahubhirbhikṣubhiḥ sādhaṃ bahubhiśca gṛhasthapravrajitairabhyudgamya tau satpuruṣau paryupāste sma / atha [tau satpuruṣau] yena bhagavāṃstenopajagmatuḥ / upetya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavataḥ purataḥ sthitvā bhagavantametadūcatuḥ / labhevahi āvāṃ vo bhagavato 'ntike pravrajyāmupasampadāṃ bhikṣubhāvena / careva āvāṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam / bhagavānāha / kiṃnāmā[nau] yuvāṃ kulaputrau / upatiṣya (Dutt 11) āha / tiṣyasya brāhmaṇasyāhaṃ putraḥ / [mā]tā me śārikā nāma / tato me janma / tena me śāriputra iti nāmadheyaṃ kṛtam / abhyanujñāto 'haṃ pūrvaṃ mātāpitṛbhyāṃ pravrajyāyai / kolita āha / pitā me kolito nāma / mātā me mudgalā nāma / tena me maudgalyāyana iti sāmānyaṃ nāmadheyaṃ kṛtam / kaści[t]me janaḥ kolita iti saṃjānāti / kaścinmaudgalyāyana iti / [abhyanujñāto ']haṃ pūrvaṃ mātāpitṛbhyāṃ pravrajyāyai / bhagavānāha / carataṃ śāriputra-maudgalyāyanau saparivārau mamāntike brahmacaryamiti / saivānayoḥ pravrajyopasampadā ca / acirapravrajitau ca śāriputra-maudgalyāyanau saparivārau / atha māraḥ pāpīyān maheśvararūpeṇa bhagavataḥ purataḥ sthitvaivamāha / ye śāstrārtha-paricariyāsu nipuṇā vidyāsu pāraṃgatāḥ te sarve praṇamanti matsucaraṇau teṣāmahaṃ nāyakaḥ / kṣipraṃ maccharaṇaṃ saśiṣyapariṣaṃ gacchāhi bho gautama īpsitanirvṛti[prāpaṇāya] viśadaṃ vakṣyāmi mārgaṃ tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवानाह । त्वन्मार्गो जगतो ऽस्य दुर्गतिवहो दुःखार्णवप्रापको मार्गो मे स चराचरस्य जगतो दुःखार्णवोच्छोषकः । किं भूयो [लपसि] प्रगल्भमुखरो दुष्टशृगालस्वरः व्याभग्नो ऽसि न मारकर्म इह मे शक्तो ऽसि कर्तुं पुनः

bhagavānāha / tvanmārgo jagato 'sya durgativaho duḥkhārṇavaprāpako mārgo me sa carācarasya jagato duḥkhārṇavocchoṣakaḥ / kiṃ bhūyo [lapasi] pragalbhamukharo duṣṭaśṛgālasvaraḥ vyābhagno 'si na mārakarma iha me śakto 'si kartuṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मारः पापीयान् महेश्वररूपमन्तर्धाय ब्रह्मवेषेन पुनर्भगवन्तं पुरतः स्थित्वैवमाह । कर्मक्लेशभवाङ्कुरप्रशमनं यत्ते कृतं प्रज्ञया दुःखान्युत्सहसे इह पुनर्यतः सत्त्वार्थमेवं मुने । नास्त्यस्मिन् जगति प्रभो क्वचिदपि त्वत्पात्रभूतो जनः कस्मात्त्वं विगतामयो न त्वरितं निर्वास्य कालो हि सः

atha māraḥ pāpīyān maheśvararūpamantardhāya brahmaveṣena punarbhagavantaṃ purataḥ sthitvaivamāha / karmakleśabhavāṅkurapraśamanaṃ yatte kṛtaṃ prajñayā duḥkhānyutsahase iha punaryataḥ sattvārthamevaṃ mune / nāstyasmin jagati prabho kvacidapi tvatpātrabhūto janaḥ kasmāttvaṃ vigatāmayo na tvaritaṃ nirvāsya kālo hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवानाह । गङ्गावालुकसन्निभानुसदृशान् सत्त्वान् प्रपश्याम्यहं ये वैनयिकाः स्थिताः करुणया ते संप्रमोच्या मया । मध्योत्कृष्टजघन्यतामुपगता निर्मोक्षनिष्ठा जगत् निर्वास्यामि ततो निमन्त्रयसि मां शाठ्येन किं दुर्मते

bhagavānāha / gaṅgāvālukasannibhānusadṛśān sattvān prapaśyāmyahaṃ ye vainayikāḥ sthitāḥ karuṇayā te saṃpramocyā mayā / madhyotkṛṣṭajaghanyatāmupagatā nirmokṣaniṣṭhā jagat nirvāsyāmi tato nimantrayasi māṃ śāṭhyena kiṃ durmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुनरपि मारः पापीयान् दुःखितो दुर्मना विप्रतिसारी ततश्चान्तर्धाय स्वभुवनं गत्वा शोकागारं प्रविश्य निषण्णः । तत्क्षणमेव च सर्वमारभुवननिवासिनश्च सत्त्वाः परस्परं पृच्छन्ति स्म । को हेतुर्यदस्माकं म[हाराजः शोका]गारं प्रविश्य निषण्णो न च कश्चिज्जानीते । अथ पञ्च मारकन्याशतानि परमप्रीतिकराणि पुष्पमाल्यविलेपनानि गृहीत्वा परममनोज्ञैर्वस्त्राभरणै[र]लंकृत्य परममनोज्ञहर्षकराणि दिव्यानि तूर्याणि प्रवादयन्त्यः परममनोज्ञस्वरेण (दुत्त् १३) नृत्यन्त्यो गायन्त्यो वादयन्त्यो महता दिव्येन पञ्चाङ्गिकेन तूर्येण [रतिक्रिडायु]क्तेन मारस्य पापीमतः पुरतः स्थिताः । स च मारः पापीयान् बाहून् प्रगृह्य प्रकोशितुमारब्धः । मा शब्दं कुरुत मा शब्दं कुरुतेति । एवमुक्तास्ताः पुनरपि प्रगायन्त्यस्तूर्याणि पराजघ्नुः । मारश्च पापीयान् पुनरपि बाहुद्वयमुत्क्षिप्य प्रक्रोशितुमारब्धो यावत् सप्तकृत्वः । अप्सरसस्ता रति[क्रीडायुक्तेन मारस्य पापीमतः पुरतः स्थितास्त]थैव बहुद्वयम् उन्नाम्योत्क्रोशं [च]कार । मा शब्दं कुरुध्वं मा शब्दं कुरुध्वमिति । एवमुक्ताश्च ताः अप्सरसस्तूष्णीं तस्थुः । अथ खलु विद्युद्वल्गुस्वरा नामाप्सरा येन [मारः पापीयां]स्तेनाञ्जलिं प्रणम्यैवमाह । किं ते विभो च्युतिनिमित्तमिहाद्य दृष्टं किं वा जगद्धुतवहाकुलमद्य जातम् । शत्रुस्तवाधिकबलः किमिहास्ति कश्चित् [किं वा न नन्दसि स]माश्रयसे च शोकम्

atha punarapi māraḥ pāpīyān duḥkhito durmanā vipratisārī tataścāntardhāya svabhuvanaṃ gatvā śokāgāraṃ praviśya niṣaṇṇaḥ / tatkṣaṇameva ca sarvamārabhuvananivāsinaśca sattvāḥ parasparaṃ pṛcchanti sma / ko heturyadasmākaṃ ma[hārājaḥ śokā]gāraṃ praviśya niṣaṇṇo na ca kaścijjānīte / atha pañca mārakanyāśatāni paramaprītikarāṇi puṣpamālyavilepanāni gṛhītvā paramamanojñairvastrābharaṇai[ra]laṃkṛtya paramamanojñaharṣakarāṇi divyāni tūryāṇi pravādayantyaḥ paramamanojñasvareṇa (Dutt 13) nṛtyantyo gāyantyo vādayantyo mahatā divyena pañcāṅgikena tūryeṇa [ratikriḍāyu]ktena mārasya pāpīmataḥ purataḥ sthitāḥ / sa ca māraḥ pāpīyān bāhūn pragṛhya prakośitumārabdhaḥ / mā śabdaṃ kuruta mā śabdaṃ kuruteti / evamuktāstāḥ punarapi pragāyantyastūryāṇi parājaghnuḥ / māraśca pāpīyān punarapi bāhudvayamutkṣipya prakrośitumārabdho yāvat saptakṛtvaḥ / apsarasastā rati[krīḍāyuktena mārasya pāpīmataḥ purataḥ sthitāsta]thaiva bahudvayam unnāmyotkrośaṃ [ca]kāra / mā śabdaṃ kurudhvaṃ mā śabdaṃ kurudhvamiti / evamuktāśca tāḥ apsarasastūṣṇīṃ tasthuḥ / atha khalu vidyudvalgusvarā nāmāpsarā yena [māraḥ pāpīyāṃ]stenāñjaliṃ praṇamyaivamāha / kiṃ te vibho cyutinimittamihādya dṛṣṭaṃ kiṃ vā jagaddhutavahākulamadya jātam / śatrustavādhikabalaḥ kimihāsti kaścit [kiṃ vā na nandasi sa]māśrayase ca śokam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारः प्राह । शत्रुर्ममास्ति बलवान् निगृहीतचेता मायासुशिक्षित भुवि नर शाक्यपुत्रः । तल्लक्षणं यदि न हस्ति च कश्चिदेवं शून्यं करिष्य [ति] ममैष स कामधातुम्

māraḥ prāha / śatrurmamāsti balavān nigṛhītacetā māyāsuśikṣita bhuvi nara śākyaputraḥ / tallakṣaṇaṃ yadi na hasti ca kaścidevaṃ śūnyaṃ kariṣya [ti] mamaiṣa sa kāmadhātum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा अप्सराः प्रोवाच । स्वामिन्नुपायबलवीर्यपराक्रमैः कः कर्तुं क्षयं पर[म]मीश इहाद्य तस्य । कः शक्नुयात् त्रिभव[बन्ध]न-दीर्घतीरं तृष्णार्णवं क्षपयितुं बलशक्तियुक्तः

sā apsarāḥ provāca / svāminnupāyabalavīryaparākramaiḥ kaḥ kartuṃ kṣayaṃ para[ma]mīśa ihādya tasya / kaḥ śaknuyāt tribhava[bandha]na-dīrghatīraṃ tṛṣṇārṇavaṃ kṣapayituṃ balaśaktiyuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारः प्राह । दानव्रताशयदया-प्रणिधान-पाशः शून्यानिमित्त-परमास्र-गृहीतचापः । निःशेषतो भवनिवृत्त्युपदेशकर्ता संसार-निःसृत-पथ-प्रशमानुकूलः

māraḥ prāha / dānavratāśayadayā-praṇidhāna-pāśaḥ śūnyānimitta-paramāsra-gṛhītacāpaḥ / niḥśeṣato bhavanivṛttyupadeśakartā saṃsāra-niḥsṛta-patha-praśamānukūlaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्येषु ग्रामनगरेषु वनान्तरेषु गिरिकन्दरेष्वपि च सन्ति तस्य शिष्याः । ध्यानाभियुक्तमनसः प्रविविक्तचाराः दोषक्षयाय सततं विधिवत् प्रयुक्ताः

śūnyeṣu grāmanagareṣu vanāntareṣu girikandareṣvapi ca santi tasya śiṣyāḥ / dhyānābhiyuktamanasaḥ praviviktacārāḥ doṣakṣayāya satataṃ vidhivat prayuktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋद्ध्याः बलैः करुणया च सहायवन्तौ उपतिष्य-कौलित उभौ मुनिना विनीतौ । त्रैलोक्यसर्वविधिना सुविनीतधर्मा शून्यं करिष्यति च मे किल कामधातुम्

ṛddhyāḥ balaiḥ karuṇayā ca sahāyavantau upatiṣya-kaulita ubhau muninā vinītau / trailokyasarvavidhinā suvinītadharmā śūnyaṃ kariṣyati ca me kila kāmadhātum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं तारको ऽस्य जगतः सनरामरस्य बुद्धा वयं कथमिहाशु मुने भवेम

tvaṃ tārako 'sya jagataḥ sanarāmarasya buddhā vayaṃ kathamihāśu mune bhavema

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरदेवपूज्य भगवन् परमार्थवादिन् स्त्रीत्वं जुगुप्सितमपास्य वयं समग्रम् । ऋद्ध्या तवोत्तमगतिं [त्वरितं लभेम] गत्वा मुनीन्द्रवचनं शृणुयाम एवम्

naradevapūjya bhagavan paramārthavādin strītvaṃ jugupsitamapāsya vayaṃ samagram / ṛddhyā tavottamagatiṃ [tvaritaṃ labhema] gatvā munīndravacanaṃ śṛṇuyāma evam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृष्य मारबलमप्रतिम त्वमस्योद्बोधाय शीघ्रमधुना मम व्याकुरुष्व

ākṛṣya mārabalamapratima tvamasyodbodhāya śīghramadhunā mama vyākuruṣva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु मारकन्या उत्थायासनादेककण्ठेन मारं पापी मन्तमेतदूचुः । त्वं नाम दुष्कृतमतिभगवत्सकाशे दुष्टः कथं श्रियमवाप्य चलामसाराम् । जात्यादिदुःख[स]मुपद्रुत-सर्वमूर्तिं घोरां दशामुपगतो ऽसि मदावलिप्तः

atha khalu mārakanyā utthāyāsanādekakaṇṭhena māraṃ pāpī mantametadūcuḥ / tvaṃ nāma duṣkṛtamatibhagavatsakāśe duṣṭaḥ kathaṃ śriyamavāpya calāmasārām / jātyādiduḥkha[sa]mupadruta-sarvamūrtiṃ ghorāṃ daśāmupagato 'si madāvaliptaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रद्धां जिने कुरु तथा व्यपनीय रोषं संसार-दोष-मदपङ्क-समुद्धृतात्मा । एषो [ऽस्तु ते विदित] सर्वजगस्वभावः आगच्छ कारुणिकमाशुगतिं प्रयामः

śraddhāṃ jine kuru tathā vyapanīya roṣaṃ saṃsāra-doṣa-madapaṅka-samuddhṛtātmā / eṣo ['stu te vidita] sarvajagasvabhāvaḥ āgaccha kāruṇikamāśugatiṃ prayāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[जातो ऽत्र] एष विषवृक्ष इवान्तरात् स मायाशठो मधुरवादी स शाक्यपुत्रः

[jāto 'tra] eṣa viṣavṛkṣa ivāntarāt sa māyāśaṭho madhuravādī sa śākyaputraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तेन शब्देन सर्वास्ता मारकन्या मारदुहितरश्च सर्वे च मारपुत्रा गणपार्षद्या [दूरतः] ऋतमानरूपाः शीघ्रमुपगम्य पापीमतः पुरतस्तस्थुः । तस्यां च परिषदि जयमतिर्नाम मार पुत्रः स प्राञ्जलिर्भूत्वैवमाह । किं दुर्मनाः परमकोपविदुष्टचेता नो कल्पदाह इह न च्युतिरस्ति ते ऽस्मात् । शत्रुर्न चास्ति तव कश्चिदिह प्रवृद्धो मोहं गतो ऽसि किमुतान्यमति[र]कस्मात्

atha tena śabdena sarvāstā mārakanyā māraduhitaraśca sarve ca māraputrā gaṇapārṣadyā [dūrataḥ] ṛtamānarūpāḥ śīghramupagamya pāpīmataḥ puratastasthuḥ / tasyāṃ ca pariṣadi jayamatirnāma māra putraḥ sa prāñjalirbhūtvaivamāha / kiṃ durmanāḥ paramakopaviduṣṭacetā no kalpadāha iha na cyutirasti te 'smāt / śatrurna cāsti tava kaścidiha pravṛddho mohaṃ gato 'si kimutānyamati[ra]kasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारः प्राह । न त्वं पश्यसि शाक्यपुत्र वृषलं यत् सन्निषण्णं द्रुमे यद्वाक्यं वदसीह नास्ति बलवान् शत्रुस्तवेत्यग्रतः । सर्वे तेन शठेन चैकबलिना संभ्रामिता नैकशो ॥॥॥ वयम् ससुतपार्षद व[॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥]

māraḥ prāha / na tvaṃ paśyasi śākyaputra vṛṣalaṃ yat sanniṣaṇṇaṃ drume yadvākyaṃ vadasīha nāsti balavān śatrustavetyagrataḥ / sarve tena śaṭhena caikabalinā saṃbhrāmitā naikaśo ...... vayam sasutapārṣada va[....................]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वेष प्रियविग्रहः शठमतिः शत्रुर्मया युद्यते

sa tveṣa priyavigrahaḥ śaṭhamatiḥ śatrurmayā yudyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्मीकुर्म इहाद्य यद्यतिबलेनाशु प्रयत्नाद्वयम्

bhasmīkurma ihādya yadyatibalenāśu prayatnādvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशुद्धमूर्ते परमाभिरूपज्ञानोदधे काञ्चनमेरुतुल्यम् । वितत्य लोकं यशसा विभासि त्वामेव नाथं शरणं ब्रजामः

viśuddhamūrte paramābhirūpajñānodadhe kāñcanamerutulyam / vitatya lokaṃ yaśasā vibhāsi tvāmeva nāthaṃ śaraṇaṃ brajāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रनष्टमार्गे विनिमीलिताक्षे उल्कायसे [त्वं] जगतीव सूर्यः । अपराजित प्राणिनस्त्वेकबन्धुं त्वां सार्थवाहं शरणं व्रजामः

pranaṣṭamārge vinimīlitākṣe ulkāyase [tvaṃ] jagatīva sūryaḥ / aparājita prāṇinastvekabandhuṃ tvāṃ sārthavāhaṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंभृतज्ञानसमृद्धकोश नभःस्वभावादिविमुक्तचित्त । करुणाशयस्निग्धमनोज्ञवाक्य सर्वार्थसिद्धं शरणं व्रजामः

asaṃbhṛtajñānasamṛddhakośa nabhaḥsvabhāvādivimuktacitta / karuṇāśayasnigdhamanojñavākya sarvārthasiddhaṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारकान्तारविमोक्षकस्त्वं सामग्रितो हेतु[फल]प्रदर्शकः । मैत्रविहारी परमविधिज्ञः करुणाविहारी शरणं व्रजामः

saṃsārakāntāravimokṣakastvaṃ sāmagrito hetu[phala]pradarśakaḥ / maitravihārī paramavidhijñaḥ karuṇāvihārī śaraṇaṃ vrajāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानरुग्नाशक [लोकनाथ] तं बैद्यराजं शरणं व्रजामः

ajñānarugnāśaka [lokanātha] taṃ baidyarājaṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं सेतुभूतश्चतुरौघमध्यादुत्तारकः सप्तधनार्थवृत्तैः । सन्मार्गसन्दर्शक लोकबन्धुः कृपान्वितं त्वामिह पूजयामः

tvaṃ setubhūtaścaturaughamadhyāduttārakaḥ saptadhanārthavṛttaiḥ / sanmārgasandarśaka lokabandhuḥ kṛpānvitaṃ tvāmiha pūjayāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमत्ययं वीर गृहाण नाथ त्वमेकबन्धुर्जगति प्रधानः

tamatyayaṃ vīra gṛhāṇa nātha tvamekabandhurjagati pradhānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं समुत्सृज्य हि मारपक्षं [जनयाम श्रेष्ठमिह बोधिचित्तम्] । निमन्त्रयामः किल सर्वसत्त्वान् बोधिं लभेमो वयमुत्तमात्तु

vayaṃ samutsṛjya hi mārapakṣaṃ [janayāma śreṣṭhamiha bodhicittam] / nimantrayāmaḥ kila sarvasattvān bodhiṃ labhemo vayamuttamāttu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदर्शयास्माकमुदारचर्यां यथा वयं परामिताश्चरेम । अनन्यवादैः कतिभिस्तु [धर्मैः सत्त्वा युता बोधिमवाप्नुवन्ति]

nidarśayāsmākamudāracaryāṃ yathā vayaṃ parāmitāścarema / ananyavādaiḥ katibhistu [dharmaiḥ sattvā yutā bodhimavāpnuvanti]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठन्तु मुर्ध्नि द्विपदोत्तामानां क्षेत्रेषु सर्वर्तुसुखाकरेषु

tiṣṭhantu murdhni dvipadottāmānāṃ kṣetreṣu sarvartusukhākareṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु मार[पुत्र मार]कन्याश्च सगणपार्षद्या भगवन्तं मुक्तकुसुमैरभ्यवाकिरन् । तानि च भुक्तकुसुमानि भगवतः ऋद्ध्यनुभावेनानेकानि कोटीनियुतसहस्राणि गङ्गानदीवालुका[समानि] पुष्पच्छत्राणि सन्तिष्ठन्ते स्म । तानि नानापुष्पच्छत्राणि दशसु दिक्षु सर्वबुद्धानां तिष्ठतां यापयतां मूर्धसन्धीनामुपर्यन्तरिक्षे तस्थुः स्वयं च ता मारकन्याः सगणपार्षद्या अद्राक्षुः । दशसु दिक्षु सर्वबुद्धक्षेत्रेष्वसंख्येयेष्वप्रमेयेषु बुद्धानां भगवतां तिष्ठतां यापयतां धर्मं देशयतां परिषदा परिवृतानां भाषतां तपतां विरोचतां सन्निषण्णानां तानि पुष्पच्छत्राणि उपर्यन्तरिक्षे मूर्धसन्धौ संस्थितानि । ते च बुद्धा भगवन्तः समवर्णाः समलिङ्गाः समरूपाः समदर्शनाः । केवलं तेषां बुद्धानां भगवतां सिंहासन-नानात्वं परिषदो-[नानात्वं] बुद्धक्षेत्रगुणव्यूह-नानात्वं ददृशुः । न च तेषां बुद्धानां भगवतां स्वरमण्डलं [शुश्रुवुः । सा] च मारपर्षत् भगवतो ऽनुभावेनैवंरूपं प्रातिहार्य दृष्ट्वा परमप्रीतिप्रसादजाता भगवतः पादौ शिरोभिर्वन्दित्वा पुरतो निषण्णा धर्मश्रवणाय । अथ खलु तानि मारपुत्राणां सगणपार्षद्यानां दशबिम्बराणां प्रतिनिवर्त्य मारभवने एवं वृत्तान्तं माराय पापीमते (दुत्त् २६) विस्तरेणारोचयन्ति । एकरोमकूपमपि चायं तस्य श्रमणस्य गौतमस्य न शक्तो विध्वंसयितुमिति । भूयश्च विंशतिसहस्राणि तमेव शरणं जग्मुः तस्यैव चाग्रतो निषण्णा धर्मश्रवणाय । अथ खलु मारः पापीमान् भूयस्या मात्रया चण्डीभूतो दुःखितो दुर्मनाः विप्रतिसार्य एवमाह । लक्ष्मीर्गता मम पुनर्न परैति तावद् याव[न्न मम राज्य शाक्यसुत]स्य नाशः । तूष्णीं स्थिता वयमनन्यमनःप्रतर्काः शाक्यात्मजं कथमिममद्य तु घातयेम

atha khalu māra[putra māra]kanyāśca sagaṇapārṣadyā bhagavantaṃ muktakusumairabhyavākiran / tāni ca bhuktakusumāni bhagavataḥ ṛddhyanubhāvenānekāni koṭīniyutasahasrāṇi gaṅgānadīvālukā[samāni] puṣpacchatrāṇi santiṣṭhante sma / tāni nānāpuṣpacchatrāṇi daśasu dikṣu sarvabuddhānāṃ tiṣṭhatāṃ yāpayatāṃ mūrdhasandhīnāmuparyantarikṣe tasthuḥ svayaṃ ca tā mārakanyāḥ sagaṇapārṣadyā adrākṣuḥ / daśasu dikṣu sarvabuddhakṣetreṣvasaṃkhyeyeṣvaprameyeṣu buddhānāṃ bhagavatāṃ tiṣṭhatāṃ yāpayatāṃ dharmaṃ deśayatāṃ pariṣadā parivṛtānāṃ bhāṣatāṃ tapatāṃ virocatāṃ sanniṣaṇṇānāṃ tāni puṣpacchatrāṇi uparyantarikṣe mūrdhasandhau saṃsthitāni / te ca buddhā bhagavantaḥ samavarṇāḥ samaliṅgāḥ samarūpāḥ samadarśanāḥ / kevalaṃ teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ siṃhāsana-nānātvaṃ pariṣado-[nānātvaṃ] buddhakṣetraguṇavyūha-nānātvaṃ dadṛśuḥ / na ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ svaramaṇḍalaṃ [śuśruvuḥ / sā] ca māraparṣat bhagavato 'nubhāvenaivaṃrūpaṃ prātihārya dṛṣṭvā paramaprītiprasādajātā bhagavataḥ pādau śirobhirvanditvā purato niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya / atha khalu tāni māraputrāṇāṃ sagaṇapārṣadyānāṃ daśabimbarāṇāṃ pratinivartya mārabhavane evaṃ vṛttāntaṃ mārāya pāpīmate (Dutt 26) vistareṇārocayanti / ekaromakūpamapi cāyaṃ tasya śramaṇasya gautamasya na śakto vidhvaṃsayitumiti / bhūyaśca viṃśatisahasrāṇi tameva śaraṇaṃ jagmuḥ tasyaiva cāgrato niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya / atha khalu māraḥ pāpīmān bhūyasyā mātrayā caṇḍībhūto duḥkhito durmanāḥ vipratisārya evamāha / lakṣmīrgatā mama punarna paraiti tāvad yāva[nna mama rājya śākyasuta]sya nāśaḥ / tūṣṇīṃ sthitā vayamananyamanaḥpratarkāḥ śākyātmajaṃ kathamimamadya tu ghātayema

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.