कुमारेति संबोधनम् । तत्सचिवाःसजग्ध्याधिकारिणः । राजशुकः श्रेष्ठशुकः । अत्र राजशुकवृत्तस्यापि नायकप्रतापाङ्गतया प्रकृतत्वात् पर्यायोक्तमेव बोद्धव्यम् । अन्येषां हृदयमाह-अन्ये त्विति । कारणरूपस्य अरिपलायनलक्षघणस्यर् । इदृशि विषये अन्येषामप्रस्तुतप्रशंसासात्वे बुद्धावपि न विरोधः कश्चित् । द्वयोः प्रस्तुतत्वे पर्यायोक्तम् । कार्यस्याप्रस्तुतत्वे तु अप्रस्तुतप्रशंसेति विभागस्याना कूलत्वात् इत्यभिप्रायेणाह-सर्वथेति । अथ एतानि साधर्म्योदाहरणत्वेन विज्ञेयानीत्याह-एतानि साधर्म्य इति । वैधर्म्ये तु उन्नेयानि । सारूप्यहेतुकं तु भेदम् अनया नीत्या साधर्म्येण सुज्ञानत्वातां वैधर्म्यणोदाहरति-धन्या इति । वैधर्म्यं दर्शयति- अत्र वाता इति । वाच्यसंभवे पृथङ्नोदाहर्तव्यानीत्याह-वाच्येति । कस्त्वं भो इति । कस्त्वमिति पृष्ट शाकोटकतरुर्वक्तिभोः कथयामीत्यादि । तत्र पुनः प्रश्रः-वैराग्यादिव वक्षीति । तत्रोत्तरं-साधु विदितमिति । अथ कस्मादिदमिति प्रश्ने ऽवशिष्टम् उत्तरम् । असंभवं दर्शयति-अत्राचेतनेनेति । नन्वेवमसंभवत्वं प्रात्पमित्यत आह-प्रस्तुतं प्रतीति । प्रमुख एव शाकोटकवृत्तस्य आरोपितत्व प्रतीतेर्युज्यत एवासम्भवः वाच्यस्य जहत्स्वार्थलक्षणामूलत्वेन अत्यन्ततिरस्कारात् । अन्तश्छ्रिद्राणीति-छ्रिद्राणि रन्ध्राणि अनर्थद्वाराणि च । कण्टकाः पुलकाः विधातकाश्च । अत्र वाच्येर्ऽथे छ्रिद्राणि गुणभङ्गुरीभावे हेतुरित्युभयरूपता । प्रस्तुततात्पर्येण प्रतीतेः तदध्यारोपात् सङ्ग(त)मेव । तदिदमाह-अत्र वाच्य इत्यादि । श्लेषगर्भत्वे चैतदेव द्रष्टव्यम् छ्रिद्रकण्टकगुणानां श्लिष्टत्वादित्याह-एतदेव चेति । अस्यार्थान्तरन्यासदृष्टान्ताभ्यां विषयविवेकं दर्शयति-तदत्रेति । अर्थान्तरन्यासे हि सामान्यविशेष्ययोः कार्यकारणयोश्च वाच्यत्वं(दृष्टान्ते तु)सरूपयोः वाच्यत्वम् । सर्वत्रैव प्रस्तुतस्य गम्यत्वे अप्रस्तुताभिधानादप्रस्तुतप्रशंसैव । अप्रस्तुतप्रशंसा तु प्रस्तुतावगमो ऽन्यतः । सा सामान्यविशेषादिविच्छ्रित्या पञ्चधा मता ॥ भवेत्साधर्म्यवैधर्म्ययोगतःसा पुनर्द्विधा । संभने ऽसंभवेद्वैधे वाच्यस्याथ पुनस्त्रिधा ॥ प्रस्तुतस्यावगम्पत्वात्पर्यायोक्ताद्विभिद्यते । इयमर्थान्तरन्यासाद् दृष्टान्तालङ्कृतेरपि ॥ अर्थान्तरन्यासार्थं सङ्गतिमाह-उक्तनयेनेति । सामान्यविसेषादिसम्बन्धयोगत उक्तो नयः । तत्र सूत्रम्- सामान्यविशेषकार्यकारणाभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृतसमर्थनमर्थान्तरन्यासः
kumāreti saṃbodhanam / tatsacivāḥsajagdhyādhikāriṇaḥ / rājaśukaḥ śreṣṭhaśukaḥ / atra rājaśukavṛttasyāpi nāyakapratāpāṅgatayā prakṛtatvāt paryāyoktameva boddhavyam / anyeṣāṃ hṛdayamāha-anye tviti / kāraṇarūpasya aripalāyanalakṣaghaṇasyar / idṛśi viṣaye anyeṣāmaprastutapraśaṃsāsātve buddhāvapi na virodhaḥ kaścit / dvayoḥ prastutatve paryāyoktam / kāryasyāprastutatve tu aprastutapraśaṃseti vibhāgasyānā kūlatvāt ityabhiprāyeṇāha-sarvatheti / atha etāni sādharmyodāharaṇatvena vijñeyānītyāha-etāni sādharmya iti / vaidharmye tu unneyāni / sārūpyahetukaṃ tu bhedam anayā nītyā sādharmyeṇa sujñānatvātāṃ vaidharmyaṇodāharati-dhanyā iti / vaidharmyaṃ darśayati- atra vātā iti / vācyasaṃbhave pṛthaṅnodāhartavyānītyāha-vācyeti / kastvaṃ bho iti / kastvamiti pṛṣṭa śākoṭakatarurvaktibhoḥ kathayāmītyādi / tatra punaḥ praśraḥ-vairāgyādiva vakṣīti / tatrottaraṃ-sādhu viditamiti / atha kasmādidamiti praśne 'vaśiṣṭam uttaram / asaṃbhavaṃ darśayati-atrācetaneneti / nanvevamasaṃbhavatvaṃ prātpamityata āha-prastutaṃ pratīti / pramukha eva śākoṭakavṛttasya āropitatva pratīteryujyata evāsambhavaḥ vācyasya jahatsvārthalakṣaṇāmūlatvena atyantatiraskārāt / antaśchridrāṇīti-chridrāṇi randhrāṇi anarthadvārāṇi ca / kaṇṭakāḥ pulakāḥ vidhātakāśca / atra vācyer'the chridrāṇi guṇabhaṅgurībhāve heturityubhayarūpatā / prastutatātparyeṇa pratīteḥ tadadhyāropāt saṅga(ta)meva / tadidamāha-atra vācya ityādi / śleṣagarbhatve caitadeva draṣṭavyam chridrakaṇṭakaguṇānāṃ śliṣṭatvādityāha-etadeva ceti / asyārthāntaranyāsadṛṣṭāntābhyāṃ viṣayavivekaṃ darśayati-tadatreti / arthāntaranyāse hi sāmānyaviśeṣyayoḥ kāryakāraṇayośca vācyatvaṃ(dṛṣṭānte tu)sarūpayoḥ vācyatvam / sarvatraiva prastutasya gamyatve aprastutābhidhānādaprastutapraśaṃsaiva / aprastutapraśaṃsā tu prastutāvagamo 'nyataḥ / sā sāmānyaviśeṣādivicchrityā pañcadhā matā // bhavetsādharmyavaidharmyayogataḥsā punardvidhā / saṃbhane 'saṃbhavedvaidhe vācyasyātha punastridhā // prastutasyāvagampatvātparyāyoktādvibhidyate / iyamarthāntaranyāsād dṛṣṭāntālaṅkṛterapi // arthāntaranyāsārthaṃ saṅgatimāha-uktanayeneti / sāmānyaviseṣādisambandhayogata ukto nayaḥ / tatra sūtram- sāmānyaviśeṣakāryakāraṇābhāvābhyāṃ nirdiṣṭaprakṛtasamarthanamarthāntaranyāsaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.