न त्वपूर्वत्वेनेति । निर्दिष्टत्वेनैव प्रतीतिर्नत्वपूर्वत्वेन । अपूर्वत्वे को दोषः इत्यत आह-अनुमानरूपेति । तथा प्रतीतावनुमानरूपत्वमेव प्रसजेदित्यर्थः । भेदान् संचष्टे - तत्र सामान्यमित्यादि । संभवतो ऽपि वैचित्र्यविरहिणो भेदानपोहति-हिशब्देत्यादि । उट्टङ्कितं निष्टङ्कितम् । अनन्तरत्नेति-सन्निपातो बहूनां सङ्घातः । अत्र गुणसन्निपाते दोषनिमज्जनलक्षणं सामान्यं साधर्म्येण विशेषसमर्थकम् । लोकोत्तरमिति । पुंसां लोकोत्तरं चरितमेव प्रतिष्ठाम् अर्पयति औदार्यं प्रतिष्ठापयतीत्यर्थः । न तु कुलमिह निमित्तम् । वातापितापनो ऽगस्त्यः । कलशः कुलस्थानीयस्तस्य समुद्रपाने को ऽधिकारः । लीलायितं चरितस्थानीयम् । अत्र अगस्त्यवृत्तलक्षणो विशेषः साधर्म्येण सामान्यसमर्थकः । सहसेति-क्रिया ध्यवसायः सहसाविधानरूपो ह्याविवेकः आपदां पदम् अनेनापत्पदत्वरूपं कार्यं सहसा विधानाभावरूपस्य कारणस्य वैधर्म्येण समर्थकम् । विमृश्यकारिणां सम्पदो (वृणत)इति । सहसाविधानाभावात्मनो विमृश्यकारित्वस्य कारणस्य सम्पद्वरणं कार्यं साधर्म्येण । अत्र साधर्म्यस्य प्राथमिकत्वात् उत्तरार्धार्थपुरस्कारेण योजयति-अत्र सहसाविधानेत्यादि । विमृश्यकारित्वरूपस्य कारणस्येति शेषः । तस्यैव कारणस्येत्यर्थः । पृथ्वीति-द्वितयं पृथ्वी भुजङ्गरूपं तत् त्रितये कूर्मराज युक्तद्वितयात्मनि । दिधीर्षा धारयितुमिच्छा । अत्राततज्यीकरणं कारणं स्थिरीभावादिकार्ये साधर्म्येण समर्थकम् । तदिदं योजयति- अत्र हरकार्मुकेति । अहो हीति-आयुषा बह्वपराद्धं हि सुह्यदः पराभवं दृष्ट्वा रिदृशमप्रियं वक्तव्यत्वेनापतितं यतः । त एवर हिधन्या, सुहृत्पराभवमट्टष्ट्वा ये क्षयं गताः । अत्र सामान्यस्य वैधर्म्येण समर्थकत्वम् । योजयति-अत्रायुः कर्तृकेति । आयुः कर्तृकेण हि अपराधेनाधन्यत्वं आक्षित्पम् । आयुर्विरुद्धक्षयगमनप्रयुक्तं यद्धन्यत्वं तद्वैधर्म्येण समर्थकं सामान्यमुक्तम् । अनुस्मारयति-कार्यतकारणातायामिति । अपोढेष्वौदासीन्यमाविष्करोति - हिशब्देत्यादि । समर्थ्यत्वे न निर्दिष्टः प्रकृतो यः समर्थ्यते । सो ऽयमर्थान्तरन्यासः सामान्यादिभिरष्टधा ॥ पर्यायोक्तार्थसङ्गतिं शोधयति-एवं अप्रस्तुतेति । गम्यप्रस्तुवेति । प्रतीयमानार्थप्रस्तावो हि वर्तते । तत्र सूत्रम्- गम्यस्यापि भङ्ग्यन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम्
na tvapūrvatveneti / nirdiṣṭatvenaiva pratītirnatvapūrvatvena / apūrvatve ko doṣaḥ ityata āha-anumānarūpeti / tathā pratītāvanumānarūpatvameva prasajedityarthaḥ / bhedān saṃcaṣṭe - tatra sāmānyamityādi / saṃbhavato 'pi vaicitryavirahiṇo bhedānapohati-hiśabdetyādi / uṭṭaṅkitaṃ niṣṭaṅkitam / anantaratneti-sannipāto bahūnāṃ saṅghātaḥ / atra guṇasannipāte doṣanimajjanalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ sādharmyeṇa viśeṣasamarthakam / lokottaramiti / puṃsāṃ lokottaraṃ caritameva pratiṣṭhām arpayati audāryaṃ pratiṣṭhāpayatītyarthaḥ / na tu kulamiha nimittam / vātāpitāpano 'gastyaḥ / kalaśaḥ kulasthānīyastasya samudrapāne ko 'dhikāraḥ / līlāyitaṃ caritasthānīyam / atra agastyavṛttalakṣaṇo viśeṣaḥ sādharmyeṇa sāmānyasamarthakaḥ / sahaseti-kriyā dhyavasāyaḥ sahasāvidhānarūpo hyāvivekaḥ āpadāṃ padam anenāpatpadatvarūpaṃ kāryaṃ sahasā vidhānābhāvarūpasya kāraṇasya vaidharmyeṇa samarthakam / vimṛśyakāriṇāṃ sampado (vṛṇata)iti / sahasāvidhānābhāvātmano vimṛśyakāritvasya kāraṇasya sampadvaraṇaṃ kāryaṃ sādharmyeṇa / atra sādharmyasya prāthamikatvāt uttarārdhārthapuraskāreṇa yojayati-atra sahasāvidhānetyādi / vimṛśyakāritvarūpasya kāraṇasyeti śeṣaḥ / tasyaiva kāraṇasyetyarthaḥ / pṛthvīti-dvitayaṃ pṛthvī bhujaṅgarūpaṃ tat tritaye kūrmarāja yuktadvitayātmani / didhīrṣā dhārayitumicchā / atrātatajyīkaraṇaṃ kāraṇaṃ sthirībhāvādikārye sādharmyeṇa samarthakam / tadidaṃ yojayati- atra harakārmuketi / aho hīti-āyuṣā bahvaparāddhaṃ hi suhyadaḥ parābhavaṃ dṛṣṭvā ridṛśamapriyaṃ vaktavyatvenāpatitaṃ yataḥ / ta evara hidhanyā, suhṛtparābhavamaṭṭaṣṭvā ye kṣayaṃ gatāḥ / atra sāmānyasya vaidharmyeṇa samarthakatvam / yojayati-atrāyuḥ kartṛketi / āyuḥ kartṛkeṇa hi aparādhenādhanyatvaṃ ākṣitpam / āyurviruddhakṣayagamanaprayuktaṃ yaddhanyatvaṃ tadvaidharmyeṇa samarthakaṃ sāmānyamuktam / anusmārayati-kāryatakāraṇātāyāmiti / apoḍheṣvaudāsīnyamāviṣkaroti - hiśabdetyādi / samarthyatve na nirdiṣṭaḥ prakṛto yaḥ samarthyate / so 'yamarthāntaranyāsaḥ sāmānyādibhiraṣṭadhā // paryāyoktārthasaṅgatiṃ śodhayati-evaṃ aprastuteti / gamyaprastuveti / pratīyamānārthaprastāvo hi vartate / tatra sūtram- gamyasyāpi bhaṅgyantareṇābhidhānaṃ paryāyoktam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.