समासश्चायम् । अस्मादेव ज्ञापकात् "समासाच्च तद्विषया"दाकस्मिक इवार्थेच्छ्रो भवतीति । तद्विषयादिवार्थविषयादित्यर्थः । एवमर्धजरतीयं अजाकृपाणीयं घुणाक्षरीयमित्यादौसमासतद्धितौ ज्ञेयौ । भेदानाह-एष इति । कुलमिति । यैर्जनो दर्पं व्रजति, त एव तवाङ्कुशाः उन्मार्गनिवारकाः । योजयति-अत्रामालिन्येति । अमालिन्यं शोभनत्वहेतुः । एकैकं चैतन्यस्य तत्करत्वं दर्शयति-दुर्वारा इति । मन्मथसुहृद्वसन्तादिः शठो वञ्चकः । योजयति-अत्र स्मरेति । नववयः प्रभृतेः कथमशोभनत्वम् इत्यत आह-नववय इत्यादि । शशीति-शश्यादि विशेष्यं शोभनं धूसरत्वादि विशेषणवशादशोभनमिति विशिष्टस्य द्वैरूप्यम् । तत्र तथाविधैः कामिन्यादिभिःसमुञ्चीयते । योजयति-अत्र शशिन इत्यादि । अन्यथा तु न योजनीयमित्यत आह-न त्वत्रेति । न व्यख्येयस्तथा । सदसद्योगविवक्षणादिति शेषः । अत्राक्षिपति-ननु नृपेति । नृपाङ्गण खलयोर्द्वयोरप्यशोभनत्वादन्ये शोभना इति कथम् । न तथा समुच्चयः । परिहरति-नैतदिति । विशिष्टस्य द्वैरूप्यप्रक्रमे द्वयोरशोभनत्वम् । प्रक्रमभेदो वाक्यदोषः । प्रक्रमभेदा वलम्बेन चान्यैर्देषान्तरं उद्भावितमित्याह-अत एवेति । विशेष्यान्तरं शोभनं खलत्वरूपं त्वशोभनमिति सहचरभिन्नोर्ऽथः । अत इत्थं विवक्षिणीयमित्याह-प्रकृते त्विति । तथापि न दोषनिवृत्तिरित्याह-एवमपीति । पूर्वोदाहरणे सदसद्योगमाशङ्कते-ननु दुर्वारा इति । स्मरमार्गणादीनां शोभनत्वं दुर्वारत्वादीनामशोभनत्वमिति प्रतीतेः । परिहरति-नैतदिति । विवक्षाभेदे गमकमाह-अत एवेति । सुन्दरत्वेनान्तः प्रविष्टानामपि शश्यादीनां धूसरत्वादिना वैयर्थ्यहेतुत्वमुपसंहृतम् । दुर्वारेत्यत्रत्वित्थं "शठः कथं सोढव्य" इति सर्वथा कष्टत्वमेवोपसंहृतम् । निगमयति-तस्मादिति । एकक्रियायामन्यस्य क्रिया त्वन्यः समुच्चयः । सदसद्द्वैधयोगेन सत्रिधा संव्यस्थितः ॥ इति ॥ समाध्यर्थं सूत्रम्- कारणान्तरयोगात् कार्यसुकरत्वं समाधिः
samāsaścāyam / asmādeva jñāpakāt "samāsācca tadviṣayā"dākasmika ivārthecchro bhavatīti / tadviṣayādivārthaviṣayādityarthaḥ / evamardhajaratīyaṃ ajākṛpāṇīyaṃ ghuṇākṣarīyamityādausamāsataddhitau jñeyau / bhedānāha-eṣa iti / kulamiti / yairjano darpaṃ vrajati, ta eva tavāṅkuśāḥ unmārganivārakāḥ / yojayati-atrāmālinyeti / amālinyaṃ śobhanatvahetuḥ / ekaikaṃ caitanyasya tatkaratvaṃ darśayati-durvārā iti / manmathasuhṛdvasantādiḥ śaṭho vañcakaḥ / yojayati-atra smareti / navavayaḥ prabhṛteḥ kathamaśobhanatvam ityata āha-navavaya ityādi / śaśīti-śaśyādi viśeṣyaṃ śobhanaṃ dhūsaratvādi viśeṣaṇavaśādaśobhanamiti viśiṣṭasya dvairūpyam / tatra tathāvidhaiḥ kāminyādibhiḥsamuñcīyate / yojayati-atra śaśina ityādi / anyathā tu na yojanīyamityata āha-na tvatreti / na vyakhyeyastathā / sadasadyogavivakṣaṇāditi śeṣaḥ / atrākṣipati-nanu nṛpeti / nṛpāṅgaṇa khalayordvayorapyaśobhanatvādanye śobhanā iti katham / na tathā samuccayaḥ / pariharati-naitaditi / viśiṣṭasya dvairūpyaprakrame dvayoraśobhanatvam / prakramabhedo vākyadoṣaḥ / prakramabhedā valambena cānyairdeṣāntaraṃ udbhāvitamityāha-ata eveti / viśeṣyāntaraṃ śobhanaṃ khalatvarūpaṃ tvaśobhanamiti sahacarabhinnor'thaḥ / ata itthaṃ vivakṣiṇīyamityāha-prakṛte tviti / tathāpi na doṣanivṛttirityāha-evamapīti / pūrvodāharaṇe sadasadyogamāśaṅkate-nanu durvārā iti / smaramārgaṇādīnāṃ śobhanatvaṃ durvāratvādīnāmaśobhanatvamiti pratīteḥ / pariharati-naitaditi / vivakṣābhede gamakamāha-ata eveti / sundaratvenāntaḥ praviṣṭānāmapi śaśyādīnāṃ dhūsaratvādinā vaiyarthyahetutvamupasaṃhṛtam / durvāretyatratvitthaṃ "śaṭhaḥ kathaṃ soḍhavya" iti sarvathā kaṣṭatvamevopasaṃhṛtam / nigamayati-tasmāditi / ekakriyāyāmanyasya kriyā tvanyaḥ samuccayaḥ / sadasaddvaidhayogena satridhā saṃvyasthitaḥ // iti // samādhyarthaṃ sūtram- kāraṇāntarayogāt kāryasukaratvaṃ samādhiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.