ध्वनिदर्शनविदस्तु अङ्गिनो अलङ्कार्यतां अङ्गिभूतस्य रसवदादिरूपतां द्वितीयोदात्तासंभवं च सिद्धान्तितवन्तः । इयं च प्रक्रिया रसान्तरेष्वपि ज्ञेयेत्याह-एवं रसान्तरेष्विति । उदाहार्यं उदाहर्तुमर्हं शक्यम् । प्रात्पकालता वोदाहरणस्य । अर्हे शक्ये प्रात्पकालतायां च कृत्यः । इत्थं रसवदलङ्कारे मतद्वयं कक्ष्यानिभागेनोदाहृतम् । प्रेयो ऽलङ्कारादौ तु विशेषांशस्तु ज्ञात इति साधारण्येनोदाहीर्षुराह-प्रेयो ऽलङ्कारादाविति । गाढालिङ्गनेति । मानद मानखण्डन मामेत्यर्धोक्त्या भावावसानहर्षः प्रत्याय्यते । लक्ष्ययोदजनायाह-अत्र नियिकाया इति । हर्षाख्यो व्यभिचारिभावः सम्भोगशृङ्गारंप्रति गुणात्वात् प्रेयो ऽलङ्कार इति शेषः । व्यभिचारिभावः सम्भोगशृङ्गारंप्रति गुणात्वात् प्रेयो ऽलङ्कार इति शेषः । व्यभिचार्यन्तरायोदाहरति-तद्वक्त्रेति । अत्र चिन्तालक्षणोव्यभिचारी विप्रलंभशृङ्गाराङ्गतया प्रेयान् । तदेतदाह-अत्र चिन्ताख्या इति । अलङ्कारान्तरभ्रमौ मा भूदेति पर्यायमस्याह-एष एव चेति । प्रेयान् भावालङ्कारश्चेति पर्यायौ । भावशान्त्युदयादिभ्यो ऽस्य भेदमाह-भावस्य चात्रेति । स्थितिरूपतायां भावालङ्कारः । शान्त्युदयाद्यवस्था तु पृथगलङ्कारा इति भावः । कौ तौ शान्त्युदयाविति अत आह-शान्त्युदयेति । शान्त्यवस्था ऊर्जस्वी समनन्तरं समाहितत्वेन वक्ष्यते । उदयावस्था तु सन्धिशबलताभ्यां सह पृथगलङ्कारत्वेनेत्यर्थः । दूराकर्षणेति । कालकलामपि नावस्थितिं प्रकुरुते । अत्र विप्रलम्भशृङ्गारो ऽनौचित्येन प्रवृत्तः देव्याःसीताया अविषयत्वाद् । अतो रसं गुणीकृत्य निबन्धनमेव बलादिति ऊर्जस्वी । औत्सुक्यव्यभिचारिणो ऽप्यनौचित्यात् प्रेयो ऽलङ्कारसङ्करः । तदेतदभिप्रेत्याह-अत्र रावणस्येत्यादि । शान्त्यवस्था लक्ष्यत इति प्रतिज्ञातमुदाजिहीर्षुराह-समाहितं यथेति । अक्ष्णोरिति । उत्क्षुभितेनाश्रुणा पर्याविलो ऽरुणिमा चक्षुषोरपगत इत्यादिना रोषापगमः । कटाक्षविलासतारकातारल्याद्यनाविर्भावात् प्रसराप्रदानम् । अतः प्रशाम्यदवस्था कोपस्येत्याह-अत्र कोपस्येति । इत्थं व्यभिचार्यन्तेरे ऽपि प्रशमो ज्ञेय इत्याह-एवमन्यत्रापीति । रसभावगुणीभावादनौचित्यप्रवृत्तितः । रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितचतुष्टयम् ॥ रसवत्त्वप्रियत्वाभ्याम् ऊर्जःप्रशमयोगतः । निबन्धनं रसवदाद्याख्यां सम्प्रतिपद्यते ॥ भावोदयाद्यर्थं सूत्रम्- भावोदयसन्धिशबलताश्च पृथगलङ्काराः
dhvanidarśanavidastu aṅgino alaṅkāryatāṃ aṅgibhūtasya rasavadādirūpatāṃ dvitīyodāttāsaṃbhavaṃ ca siddhāntitavantaḥ / iyaṃ ca prakriyā rasāntareṣvapi jñeyetyāha-evaṃ rasāntareṣviti / udāhāryaṃ udāhartumarhaṃ śakyam / prātpakālatā vodāharaṇasya / arhe śakye prātpakālatāyāṃ ca kṛtyaḥ / itthaṃ rasavadalaṅkāre matadvayaṃ kakṣyānibhāgenodāhṛtam / preyo 'laṅkārādau tu viśeṣāṃśastu jñāta iti sādhāraṇyenodāhīrṣurāha-preyo 'laṅkārādāviti / gāḍhāliṅganeti / mānada mānakhaṇḍana māmetyardhoktyā bhāvāvasānaharṣaḥ pratyāyyate / lakṣyayodajanāyāha-atra niyikāyā iti / harṣākhyo vyabhicāribhāvaḥ sambhogaśṛṅgāraṃprati guṇātvāt preyo 'laṅkāra iti śeṣaḥ / vyabhicāribhāvaḥ sambhogaśṛṅgāraṃprati guṇātvāt preyo 'laṅkāra iti śeṣaḥ / vyabhicāryantarāyodāharati-tadvaktreti / atra cintālakṣaṇovyabhicārī vipralaṃbhaśṛṅgārāṅgatayā preyān / tadetadāha-atra cintākhyā iti / alaṅkārāntarabhramau mā bhūdeti paryāyamasyāha-eṣa eva ceti / preyān bhāvālaṅkāraśceti paryāyau / bhāvaśāntyudayādibhyo 'sya bhedamāha-bhāvasya cātreti / sthitirūpatāyāṃ bhāvālaṅkāraḥ / śāntyudayādyavasthā tu pṛthagalaṅkārā iti bhāvaḥ / kau tau śāntyudayāviti ata āha-śāntyudayeti / śāntyavasthā ūrjasvī samanantaraṃ samāhitatvena vakṣyate / udayāvasthā tu sandhiśabalatābhyāṃ saha pṛthagalaṅkāratvenetyarthaḥ / dūrākarṣaṇeti / kālakalāmapi nāvasthitiṃ prakurute / atra vipralambhaśṛṅgāro 'naucityena pravṛttaḥ devyāḥsītāyā aviṣayatvād / ato rasaṃ guṇīkṛtya nibandhanameva balāditi ūrjasvī / autsukyavyabhicāriṇo 'pyanaucityāt preyo 'laṅkārasaṅkaraḥ / tadetadabhipretyāha-atra rāvaṇasyetyādi / śāntyavasthā lakṣyata iti pratijñātamudājihīrṣurāha-samāhitaṃ yatheti / akṣṇoriti / utkṣubhitenāśruṇā paryāvilo 'ruṇimā cakṣuṣorapagata ityādinā roṣāpagamaḥ / kaṭākṣavilāsatārakātāralyādyanāvirbhāvāt prasarāpradānam / ataḥ praśāmyadavasthā kopasyetyāha-atra kopasyeti / itthaṃ vyabhicāryantere 'pi praśamo jñeya ityāha-evamanyatrāpīti / rasabhāvaguṇībhāvādanaucityapravṛttitaḥ / rasavatpreyaūrjasvisamāhitacatuṣṭayam // rasavattvapriyatvābhyām ūrjaḥpraśamayogataḥ / nibandhanaṃ rasavadādyākhyāṃ sampratipadyate // bhāvodayādyarthaṃ sūtram- bhāvodayasandhiśabalatāśca pṛthagalaṅkārāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.