योजयति-अत्र मुरारीति । गङ्गेवेत्युपमा मुरारिनिर्गतेत्यर्थभेदाभावात् साधारणविशेषणेन समुत्थापिता । नरकेति श्लिष्टविशेषणोत्थोर्ऽथः श्लेषश्चापमाप्रतिपत्तिहेतुः । एकत्रैव नरकशब्दे ऽनुप्रविष्टौ श्लिष्टशब्देनोभयोपकारात् शब्दश्लेषेणाप्युपमा सङ्करार्थमाह-अत्र च यथेत्यादि । सत्पुष्करेति । पुष्कारं वाद्यभाण्डमुखं पद्मं च । द्योतिनस्तरङ्गा द्योतितो रङ्गश्च । रज्यन्ते ऽस्मिन् सामाजिकमनांसि इति रङ्गो नाट्यारम्भक्रिया । मृदङ्गसदृशं जलास्फालनवाद्यं मृदङ्गवाद्यं च । योजयति-अत्र पयसीवेत्यादिना । रमन्त इति साधारणे धर्मः । अतः सामग्रीयोगात् सम्पन्ना द्योतितरङ्गशोभिनीत्येकस्मिन्नेव शब्दे सभङ्गपदत्वात् शब्दश्लेषेण संकीर्णम् । शब्दालङ्कारयोरेकवाचकानुप्रवेशमुदाहृतचरमनुस्मारयति-शब्दालङ्कारयोः पुनरित्यादि । विजातीययोरेवैकवाचककानुप्रेशं(श?)व्यवस्थेति यदन्यैरुक्तं तदप्रयोजकमित्याह एकवाचकेत्यादि । अत्र ऽराजति तटीयमिऽत्यादौ । एवकारेणाङ्गाङ्गिभावसन्देहसङ्करावपोहति । शब्दालङ्कारत्वं तुल्यजातीयता । उद्भाटप्रकाशितस्तु प्रकारान्तरगोचरशब्दार्थालङ्कारसंकरः संसृष्टौ अन्तर्भावित इति तस्य संकरत्वमङ्गाङ्गिभाव एवोक्तमित्याह-शब्दार्थालङ्कारेत्यादि । अङ्गाङ्गिभावात्सन्देहात् प्रवेशादेकवाचके । त्रिधा तु संकरः शब्दालङ्कृत्योरेकवाचके ॥ प्रकरणामुपसञ्जिहीर्षुराह-इदानीमिति । तत्र सूत्रम्- एवमेते शब्दार्थोभयालङ्काराः संक्षेपतःसूत्रिताः
yojayati-atra murārīti / gaṅgevetyupamā murārinirgatetyarthabhedābhāvāt sādhāraṇaviśeṣaṇena samutthāpitā / naraketi śliṣṭaviśeṣaṇotthor'thaḥ śleṣaścāpamāpratipattihetuḥ / ekatraiva narakaśabde 'nupraviṣṭau śliṣṭaśabdenobhayopakārāt śabdaśleṣeṇāpyupamā saṅkarārthamāha-atra ca yathetyādi / satpuṣkareti / puṣkāraṃ vādyabhāṇḍamukhaṃ padmaṃ ca / dyotinastaraṅgā dyotito raṅgaśca / rajyante 'smin sāmājikamanāṃsi iti raṅgo nāṭyārambhakriyā / mṛdaṅgasadṛśaṃ jalāsphālanavādyaṃ mṛdaṅgavādyaṃ ca / yojayati-atra payasīvetyādinā / ramanta iti sādhāraṇe dharmaḥ / ataḥ sāmagrīyogāt sampannā dyotitaraṅgaśobhinītyekasminneva śabde sabhaṅgapadatvāt śabdaśleṣeṇa saṃkīrṇam / śabdālaṅkārayorekavācakānupraveśamudāhṛtacaramanusmārayati-śabdālaṅkārayoḥ punarityādi / vijātīyayorevaikavācakakānupreśaṃ(śa?)vyavastheti yadanyairuktaṃ tadaprayojakamityāha ekavācaketyādi / atra 'rājati taṭīyami'tyādau / evakāreṇāṅgāṅgibhāvasandehasaṅkarāvapohati / śabdālaṅkāratvaṃ tulyajātīyatā / udbhāṭaprakāśitastu prakārāntaragocaraśabdārthālaṅkārasaṃkaraḥ saṃsṛṣṭau antarbhāvita iti tasya saṃkaratvamaṅgāṅgibhāva evoktamityāha-śabdārthālaṅkāretyādi / aṅgāṅgibhāvātsandehāt praveśādekavācake / tridhā tu saṃkaraḥ śabdālaṅkṛtyorekavācake // prakaraṇāmupasañjihīrṣurāha-idānīmiti / tatra sūtram- evamete śabdārthobhayālaṅkārāḥ saṃkṣepataḥsūtritāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.