व्याचष्टे-उक्तालङ्काराणामित्यादि । य एते अनुप्रासादयो भावशबलतान्ताः पृथगुक्ताः तेषां संभवानुसारेण यदि कुत्रचित् विषये सहभावः तदैते किं पृथक्पृथगेवालङ्काराः उत्त सहभाववैचित्र्यमलङ्कारान्तरमेवेति चिन्तायां सिद्धान्तयितुमाह-तत्र यथेत्यादि । सौवर्ण मणिमयानां पृथक् चारुत्वहेतुत्वे ऽपि संश्लेषतो यथा चारुत्वान्तरं तथानुप्रासादीनां अप्यलङ्कारान्तरमेव । संश्लेषे ऽपि भेदांशस्फुटत्वास्फुटत्वाभ्यां विच्छ्रित्तिद्वयमाह-अलङ्कारान्तरत्वे चेति । तत्र सङ्करसंसृष्टी व्यवस्थापयति-पूर्वत्रेत्यादि । यतोभेद उत्कटो ऽनुत्कटश्च अतो दृष्टान्तौ समञ्जसावित्याह-अत एवेत्यादि । उत्कटामुत्कटत्वे भेदस्य यथार्थता । संसृष्टिस्त्रिधेत्याह-तत्र तिलतण्डुलेत्यादि । सङ्करः सप्रभेदं जिज्ञासितो ऽपि संसृष्ट्यनन्तरं वक्ष्यत इत्याह-सङ्करस्त्विति । कुसुमसौरभेति । अलकैर्व्याकुलैः लोलदृशा । अत्र पूर्वार्धे भकारापेक्षया उत्तरार्धे च लकारापेक्षया वृत्त्यनुप्रासः । लकलोलकलो इत्यादौ यमकमिति विजातीययोःसंसृष्टिः । तथा लकलोलकलो इति कलोलकलोल इति च सजातीययमकयोरपि । तदेतदाह-अत्रानुप्रासेत्यादि । देवि क्षपेति । अत्र नलिनीव रुचेवेति उपमाद्वयं संसृष्टम् । तदेतदाह-अत्र सजादीययोरिति । लिम्पतीवेत्यत्र तु विजातीयसंसृष्ठिः स्फुटा । आनन्दमन्थरेति । मन्थरो मन्दक्रियः । हठेन बलेन । अत्रोपमावृत्त्यनुप्रासयोः उभया लङ्कारयोः संसृष्टिः । नन्वत्रोपमाव्यवस्था कुत इत्यत आह-पादाम्बुजमिति । पादाम्बुजमिवेत्युपमाया मञ्जीरशिञ्जितयोगो व्यवस्थापकः । पाद एवाम्बुजमिति रूपकपक्षेस प्रतिकूलः अम्बकूलः अम्बुजे तदयोगात् । अतःशिञ्जितयोगो ऽयं पारिशेष्यादुपमां प्रसादयति । निगमयति-तदेवमिति । तिलतण्डुलनीत्या संश्लेषः संसृष्टिरिष्यते । सा शब्दार्थोभयगतैरलङ्कारैस्त्रिधा मता ॥ संकरम् उपक्षिपति-अधुनेत्यादि । क्षीरनीरन्यायेन सङ्करः
vyācaṣṭe-uktālaṅkārāṇāmityādi / ya ete anuprāsādayo bhāvaśabalatāntāḥ pṛthaguktāḥ teṣāṃ saṃbhavānusāreṇa yadi kutracit viṣaye sahabhāvaḥ tadaite kiṃ pṛthakpṛthagevālaṅkārāḥ utta sahabhāvavaicitryamalaṅkārāntarameveti cintāyāṃ siddhāntayitumāha-tatra yathetyādi / sauvarṇa maṇimayānāṃ pṛthak cārutvahetutve 'pi saṃśleṣato yathā cārutvāntaraṃ tathānuprāsādīnāṃ apyalaṅkārāntarameva / saṃśleṣe 'pi bhedāṃśasphuṭatvāsphuṭatvābhyāṃ vicchrittidvayamāha-alaṅkārāntaratve ceti / tatra saṅkarasaṃsṛṣṭī vyavasthāpayati-pūrvatretyādi / yatobheda utkaṭo 'nutkaṭaśca ato dṛṣṭāntau samañjasāvityāha-ata evetyādi / utkaṭāmutkaṭatve bhedasya yathārthatā / saṃsṛṣṭistridhetyāha-tatra tilataṇḍuletyādi / saṅkaraḥ saprabhedaṃ jijñāsito 'pi saṃsṛṣṭyanantaraṃ vakṣyata ityāha-saṅkarastviti / kusumasaurabheti / alakairvyākulaiḥ loladṛśā / atra pūrvārdhe bhakārāpekṣayā uttarārdhe ca lakārāpekṣayā vṛttyanuprāsaḥ / lakalolakalo ityādau yamakamiti vijātīyayoḥsaṃsṛṣṭiḥ / tathā lakalolakalo iti kalolakalola iti ca sajātīyayamakayorapi / tadetadāha-atrānuprāsetyādi / devi kṣapeti / atra nalinīva ruceveti upamādvayaṃ saṃsṛṣṭam / tadetadāha-atra sajādīyayoriti / limpatīvetyatra tu vijātīyasaṃsṛṣṭhiḥ sphuṭā / ānandamanthareti / mantharo mandakriyaḥ / haṭhena balena / atropamāvṛttyanuprāsayoḥ ubhayā laṅkārayoḥ saṃsṛṣṭiḥ / nanvatropamāvyavasthā kuta ityata āha-pādāmbujamiti / pādāmbujamivetyupamāyā mañjīraśiñjitayogo vyavasthāpakaḥ / pāda evāmbujamiti rūpakapakṣesa pratikūlaḥ ambakūlaḥ ambuje tadayogāt / ataḥśiñjitayogo 'yaṃ pāriśeṣyādupamāṃ prasādayati / nigamayati-tadevamiti / tilataṇḍulanītyā saṃśleṣaḥ saṃsṛṣṭiriṣyate / sā śabdārthobhayagatairalaṅkāraistridhā matā // saṃkaram upakṣipati-adhunetyādi / kṣīranīranyāyena saṅkaraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.