Santideva: Bodhicaryavatara 8

वर्धयित्वैवमुत्साहं समाधौ स्थापयेन्मनः । विक्षिप्तचित्तस्तु नरः क्लेशदंष्ट्रान्तरे स्थितः

vardhayitvaivamutsāhaṃ samādhau sthāpayenmanaḥ / vikṣiptacittastu naraḥ kleśadaṃṣṭrāntare sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायचित्तविवेकेन विक्षेपस्य न संभवः । तस्माल्लोकं परित्यज्य वितर्कान् परिवर्जयेत्

kāyacittavivekena vikṣepasya na saṃbhavaḥ / tasmāllokaṃ parityajya vitarkān parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहान्न त्यज्यते लोको लाभादिषु च तृष्णया । तस्मादेतत्परित्यागे विद्वानेवं विभावयेत्

snehānna tyajyate loko lābhādiṣu ca tṛṣṇayā / tasmādetatparityāge vidvānevaṃ vibhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमथेन विपश्यनासुयुक्तः कुरुते क्लेशविनाशमित्यवेत्य । शमथः प्रथमं गवेषणीयः स च लोके निरपेक्षयाभिरत्या

śamathena vipaśyanāsuyuktaḥ kurute kleśavināśamityavetya / śamathaḥ prathamaṃ gaveṣaṇīyaḥ sa ca loke nirapekṣayābhiratyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यानित्येष्वनित्यस्य स्नेहो भवितुमर्हति । येन जन्मसहस्राणि द्रष्टव्यो न पुनः प्रियः

kasyānityeṣvanityasya sneho bhavitumarhati / yena janmasahasrāṇi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपश्यन्नरतिं याति समाधौ न च तिष्ठति । न च तृप्यति दृष्ट्वापि पूर्ववद्बाध्यते तृषा

apaśyannaratiṃ yāti samādhau na ca tiṣṭhati / na ca tṛpyati dṛṣṭvāpi pūrvavadbādhyate tṛṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पश्यति यथाभूतं संवेगादवहीयते । दह्यते तेन शोकेन प्रियसंगमकाङ्क्षया

na paśyati yathābhūtaṃ saṃvegādavahīyate / dahyate tena śokena priyasaṃgamakāṅkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चिन्तया मुधा याति ह्रस्वमायुर्मुहुर्मुहुः । अशाश्वतेन धर्मेण धर्मो भ्रश्यति शाश्वतः

taccintayā mudhā yāti hrasvamāyurmuhurmuhuḥ / aśāśvatena dharmeṇa dharmo bhraśyati śāśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालैः सभागचरितो नियतं याति दुर्गतिम् । नेष्यते विषभागश्च किं प्राप्तं बालसंगमात्

bālaiḥ sabhāgacarito niyataṃ yāti durgatim / neṣyate viṣabhāgaśca kiṃ prāptaṃ bālasaṃgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाद्भवन्ति सुहृदो भवन्ति रिपवः क्षणात् । तोषस्थाने प्रकुप्यन्ति दुराराधाः पृथग्जनाः

kṣaṇādbhavanti suhṛdo bhavanti ripavaḥ kṣaṇāt / toṣasthāne prakupyanti durārādhāḥ pṛthagjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितमुक्ताः प्रकुप्यन्ति वारयन्ति च मां हितात् । अथ न श्रूयते तेषां कुपिता यान्ति दुर्गतिम्

hitamuktāḥ prakupyanti vārayanti ca māṃ hitāt / atha na śrūyate teṣāṃ kupitā yānti durgatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्योत्कृष्टात्समाद्द्वन्द्वो हीनान्मानः स्तुतेर्मदः । अवर्णात्प्रतिघश्चेति कदा बालाद्धितं भवेत्

īrṣyotkṛṣṭātsamāddvandvo hīnānmānaḥ stutermadaḥ / avarṇātpratighaśceti kadā bālāddhitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मोत्कर्षः परावर्णः संसाररतिसंकथा । इत्याद्यवश्यमशुभं किंचिद्बालस्य बालतः

ātmotkarṣaḥ parāvarṇaḥ saṃsāraratisaṃkathā / ityādyavaśyamaśubhaṃ kiṃcidbālasya bālataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तस्यापि तत्सङ्गात्तेनानर्थसमागमः । एकाकी विहरिष्यामि सुखमक्लिष्टमानसः

evaṃ tasyāpi tatsaṅgāttenānarthasamāgamaḥ / ekākī vihariṣyāmi sukhamakliṣṭamānasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालाद्दूरं पलायेत प्राप्तमाराधयेत्प्रियैः । न संस्तवानुबन्धेन किं तूदासीनसाधुवत्

bālāddūraṃ palāyeta prāptamārādhayetpriyaiḥ / na saṃstavānubandhena kiṃ tūdāsīnasādhuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थमात्रमादाय भृङ्गवत् कुसुमान्मधु । अपूर्व इव सर्वत्र विहरिष्याम्यसंस्तुतः

dharmārthamātramādāya bhṛṅgavat kusumānmadhu / apūrva iva sarvatra vihariṣyāmyasaṃstutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाभी च सत्कृतश्चाहमिच्छन्ति बहवश्च माम् । इति मर्त्यस्य संप्राप्तान्मरणाज्जायते भयम्

lābhī ca satkṛtaścāhamicchanti bahavaśca mām / iti martyasya saṃprāptānmaraṇājjāyate bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यत्र रतिं याति मनः सुखविमोहितम् । तत्तत्सहस्रगुणितं दुःखं भूत्वोपतिष्ठति

yatra yatra ratiṃ yāti manaḥ sukhavimohitam / tattatsahasraguṇitaṃ duḥkhaṃ bhūtvopatiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्प्राज्ञो न तामिच्छेदिच्छातो जायते भयम् । स्वयमेव च यात्येतद्धैर्यं कृत्वा प्रतीक्षताम्

tasmātprājño na tāmicchedicchāto jāyate bhayam / svayameva ca yātyetaddhairyaṃ kṛtvā pratīkṣatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहवो लाभिनो ऽभूवन् बहवश्च यशस्विनः । सह लाभयशोभिस्ते न ज्ञाताः क्व गता इति

bahavo lābhino 'bhūvan bahavaśca yaśasvinaḥ / saha lābhayaśobhiste na jñātāḥ kva gatā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मामेवान्ये जुगुप्सन्ति किं प्रहृष्याम्यहं स्तुतः । मामेवान्ये प्रशंसन्ति किं विषीदामि निन्दितः

māmevānye jugupsanti kiṃ prahṛṣyāmyahaṃ stutaḥ / māmevānye praśaṃsanti kiṃ viṣīdāmi ninditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाधिमुक्तिकाः सत्त्वा जिनैरपि न तोषिताः । किं पुनर्मादृशैरज्ञैस्तस्मात्किं लोकचिन्तया

nānādhimuktikāḥ sattvā jinairapi na toṣitāḥ / kiṃ punarmādṛśairajñaistasmātkiṃ lokacintayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निन्दन्त्यलाभिनं सत्त्वमवध्यायन्ति लाभिनम् । प्रकृत्या दुःखसंवासैः कथं तैर्जायते रतिः

nindantyalābhinaṃ sattvamavadhyāyanti lābhinam / prakṛtyā duḥkhasaṃvāsaiḥ kathaṃ tairjāyate ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बालः कस्यचिन्मित्रमिति चोक्तं तथागतैः । न स्वार्थेन विना प्रीतिर्यस्माद्बालस्य जायते

na bālaḥ kasyacinmitramiti coktaṃ tathāgataiḥ / na svārthena vinā prītiryasmādbālasya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थद्वारेण या प्रीतिरात्मार्थं प्रीतिरेव सा । द्रव्यनाशे यथोद्वेगः सुखहानिकृतो हि सः

svārthadvāreṇa yā prītirātmārthaṃ prītireva sā / dravyanāśe yathodvegaḥ sukhahānikṛto hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावध्यायन्ति तरवो न चाराध्याः प्रयत्नतः कदा तैः सुखसंवासैः सह वासो भवेन्मम

nāvadhyāyanti taravo na cārādhyāḥ prayatnataḥ kadā taiḥ sukhasaṃvāsaiḥ saha vāso bhavenmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यदेवकुले स्थित्वा वृक्षमूले गुहासु वा । कदानपेक्षो यास्यामि पृष्ठतो ऽनवलोकयन्

śūnyadevakule sthitvā vṛkṣamūle guhāsu vā / kadānapekṣo yāsyāmi pṛṣṭhato 'navalokayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अममेषु प्रदेशेषु विस्तीर्णेषु स्वभावतः । स्वच्छन्दचार्यनिलयो विहरिष्याम्यहं कदा

amameṣu pradeśeṣu vistīrṇeṣu svabhāvataḥ / svacchandacāryanilayo vihariṣyāmyahaṃ kadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्पात्रमात्रविभवश्चौरासंभोगचीवरः । निर्भयो विहरिष्यामि कदा कायमगोपयन्

mṛtpātramātravibhavaścaurāsaṃbhogacīvaraḥ / nirbhayo vihariṣyāmi kadā kāyamagopayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायभूमिं निजां गत्वा कङ्कालैरपरैः सह । स्वकायं तुलयिष्यामि कदा शतनधर्मिणम्

kāyabhūmiṃ nijāṃ gatvā kaṅkālairaparaiḥ saha / svakāyaṃ tulayiṣyāmi kadā śatanadharmiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमेव हि कायो मे एवं पूतिर्भविष्यति । शृगाला अपि यद्गन्धान्नोपसर्पेयुरन्तिकम्

ayameva hi kāyo me evaṃ pūtirbhaviṣyati / śṛgālā api yadgandhānnopasarpeyurantikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यैकस्यापि कायस्य सहजा अस्थिखण्डकाः । पृथक् पृथग्गमिष्यन्ति किमुतान्यः प्रियो जनः

asyaikasyāpi kāyasya sahajā asthikhaṇḍakāḥ / pṛthak pṛthaggamiṣyanti kimutānyaḥ priyo janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक उत्पद्यते जन्तुर्म्रियते चैक एव हि । नान्यस्य तद्व्यथाभागः किं प्रियैर्विघ्नकारकैः

eka utpadyate janturmriyate caika eva hi / nānyasya tadvyathābhāgaḥ kiṃ priyairvighnakārakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वानं प्रतिपन्नस्य यथावासपरिग्रहः । तथा भवाध्वगस्यापि जन्मावासपरिग्रहः

adhvānaṃ pratipannasya yathāvāsaparigrahaḥ / tathā bhavādhvagasyāpi janmāvāsaparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भिः पुरुषैर्यावत्स न निर्धार्यते ततः । आशोच्यमानो लोकेन तावदेव वनं व्रजेत्

caturbhiḥ puruṣairyāvatsa na nirdhāryate tataḥ / āśocyamāno lokena tāvadeva vanaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंस्तवाविरोधाभ्यामेक एव शरीरकः । पुर्वमेव मृतो लोके म्रियमाणो न शोचति

asaṃstavāvirodhābhyāmeka eva śarīrakaḥ / purvameva mṛto loke mriyamāṇo na śocati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चान्तिकचराः केचिच्छोचन्तः कुर्वते व्यथाम् । बुद्धाद्यनुस्मृतिं चास्य विक्षिपन्ति न केचन

na cāntikacarāḥ kecicchocantaḥ kurvate vyathām / buddhādyanusmṛtiṃ cāsya vikṣipanti na kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादेकाकिता रम्या निरायासा शिवोदया । सर्वविक्षेपशमनी सेवितव्या मया सदा

tasmādekākitā ramyā nirāyāsā śivodayā / sarvavikṣepaśamanī sevitavyā mayā sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान्यचिन्तानिर्मुक्तः स्वचित्तैकाग्रमानसः । समाधानाय चित्तस्य प्रयतिष्ये दमाय च

sarvānyacintānirmuktaḥ svacittaikāgramānasaḥ / samādhānāya cittasya prayatiṣye damāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामा ह्यनर्थजनका इह लोके परत्र च । इह बन्धवधोच्छेदैर्नरकादौ परत्र च

kāmā hyanarthajanakā iha loke paratra ca / iha bandhavadhocchedairnarakādau paratra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदर्थं दूतदूतीनां कृताञ्जलिरनेकधा । न च पापमकीर्तिर्वा यदर्थं गणिता पुरा

yadarthaṃ dūtadūtīnāṃ kṛtāñjaliranekadhā / na ca pāpamakīrtirvā yadarthaṃ gaṇitā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षिप्तश्च भये ऽप्यात्मा द्रविणं च व्ययीकृतम् । यान्येव च परिष्वज्य बभूवोत्तमनिर्वृतिः

prakṣiptaśca bhaye 'pyātmā draviṇaṃ ca vyayīkṛtam / yānyeva ca pariṣvajya babhūvottamanirvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्येवास्थीनि नान्यानि स्वाधीनान्यममानि च । प्रकामं संपरिष्वज्य किं न गच्छसि निर्वृतिम्

tānyevāsthīni nānyāni svādhīnānyamamāni ca / prakāmaṃ saṃpariṣvajya kiṃ na gacchasi nirvṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्नाम्यमानं यत्नाद्यन्नीयमानमधो ह्रिया । पुरा दृष्टमदृष्टं वा मुखं जालिकयावृतम्

unnāmyamānaṃ yatnādyannīyamānamadho hriyā / purā dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā mukhaṃ jālikayāvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मुखं त्वत्परिक्लेशमसहद्भिरिवाधुना । गृध्रैर्व्यक्तीकृतं पश्य किमिदानीं पलायसे

tanmukhaṃ tvatparikleśamasahadbhirivādhunā / gṛdhrairvyaktīkṛtaṃ paśya kimidānīṃ palāyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परचक्षुर्निपातेभ्यो ऽप्यासीद्यत्परिरक्षितम् । तदद्य भक्षितं यावत् किमीर्ष्यालो न रक्षसि

paracakṣurnipātebhyo 'pyāsīdyatparirakṣitam / tadadya bhakṣitaṃ yāvat kimīrṣyālo na rakṣasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसोच्छ्रयमिमं दृष्ट्वा गृध्रैरन्यैश्च भक्षितम् । आहारः पूज्यते ऽन्येषां स्रक्चन्दनविभूषणैः

māṃsocchrayamimaṃ dṛṣṭvā gṛdhrairanyaiśca bhakṣitam / āhāraḥ pūjyate 'nyeṣāṃ srakcandanavibhūṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चलादपि ते त्रासः कङ्कालादेवमीक्षितात् । वेतालेनेव केनापि चाल्यमानाद्भयं न किम्

niścalādapi te trāsaḥ kaṅkālādevamīkṣitāt / vetāleneva kenāpi cālyamānādbhayaṃ na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मादशनादेषां लालामेध्यं च जायते । तत्रामेध्यमनिष्टं ते लालापानं कथं प्रियम्

ekasmādaśanādeṣāṃ lālāmedhyaṃ ca jāyate / tatrāmedhyamaniṣṭaṃ te lālāpānaṃ kathaṃ priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूलगर्भैर्मृदुस्पर्शै रमन्ते नोपधानकैः । दुर्गन्धं न स्रवन्तीति कामिनो ऽमेध्यमोहिताः

tūlagarbhairmṛdusparśai ramante nopadhānakaiḥ / durgandhaṃ na sravantīti kāmino 'medhyamohitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र च्छन्ने ऽप्ययं रागस्तदच्छन्नं किमप्रियम् । न चेत्प्रयोजनं तेन कस्माच्छन्नं विमृद्यते

yatra cchanne 'pyayaṃ rāgastadacchannaṃ kimapriyam / na cetprayojanaṃ tena kasmācchannaṃ vimṛdyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ते नाशुचौ रागः कस्मादालिङ्गसे ऽपरम् । मांसकर्दमसंलिप्तं स्नायुबद्धास्थिपञ्जरम्

yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase 'param / māṃsakardamasaṃliptaṃ snāyubaddhāsthipañjaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमेव बह्वमेध्यं ते तेनैव धृतिमाचर । अमेध्यभस्त्रामपरां गूथघस्मर विस्मर

svameva bahvamedhyaṃ te tenaiva dhṛtimācara / amedhyabhastrāmaparāṃ gūthaghasmara vismara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसप्रियो ऽहमस्येति द्रष्टुं स्प्रष्टुं च वाञ्छसि । अचेतनं स्वभावेन मांसं त्वं कथमिच्छसि

māṃsapriyo 'hamasyeti draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi / acetanaṃ svabhāvena māṃsaṃ tvaṃ kathamicchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदिच्छसि न तच्चित्तं द्रष्टुं स्प्रष्टुं च शक्यते । यच्च शक्यं न तद्वेत्ति किं तदालिङ्गसे मुधा

yadicchasi na taccittaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate / yacca śakyaṃ na tadvetti kiṃ tadāliṅgase mudhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामेध्यमयमन्यस्य कायं वेत्सीत्यनद्भुतम् । स्वामेध्यमयमेव त्वं तं नावैषीति विस्मयः

nāmedhyamayamanyasya kāyaṃ vetsītyanadbhutam / svāmedhyamayameva tvaṃ taṃ nāvaiṣīti vismayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विघनार्कांशुविकचं मुक्त्वा तरुणपङ्कजम् । अमेध्यशौण्डचित्तस्य का रतिर्गूथपञ्जरे

vighanārkāṃśuvikacaṃ muktvā taruṇapaṅkajam / amedhyaśauṇḍacittasya kā ratirgūthapañjare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदाद्यमेध्यलिप्तत्वाद्यदि न स्प्रष्टुमिच्छसि । यतस्तन्निर्गतं कायात्तं स्प्रष्टुं कथमिच्छसि

mṛdādyamedhyaliptatvādyadi na spraṣṭumicchasi / yatastannirgataṃ kāyāttaṃ spraṣṭuṃ kathamicchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ते नाशुचौ रागः कस्मादालिङ्गसे परम् । अमेध्यक्षेत्रसंभूतं तद्बीजं तेन वर्धितम्

yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase param / amedhyakṣetrasaṃbhūtaṃ tadbījaṃ tena vardhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमेध्यभवमल्पत्वान्न वाञ्छस्यशुचिं कृमिम् । बह्वमेध्यमयं कायममेध्यजमपीच्छसि

amedhyabhavamalpatvānna vāñchasyaśuciṃ kṛmim / bahvamedhyamayaṃ kāyamamedhyajamapīcchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलममेध्यत्वमात्मीयं न जुगुप्ससि । अमेध्यभाण्डानपरान् गूथघस्मर वाञ्छसि

na kevalamamedhyatvamātmīyaṃ na jugupsasi / amedhyabhāṇḍānaparān gūthaghasmara vāñchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्पूरादिषु हृद्येषु शाल्यन्नव्यञ्जनेषु वा । मुखक्षिप्तविसृष्टेषु भूमिरप्यशुचिर्मता

karpūrādiṣu hṛdyeṣu śālyannavyañjaneṣu vā / mukhakṣiptavisṛṣṭeṣu bhūmirapyaśucirmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि प्रत्यक्षमप्येतदमेध्यं नाधिमुच्यसे । श्मशाने पतितान् घोरान् कायान् पश्यापरानपि

yadi pratyakṣamapyetadamedhyaṃ nādhimucyase / śmaśāne patitān ghorān kāyān paśyāparānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चर्मण्युत्पाटिते यस्माद्भयमुत्पद्यते महत् । कथं ज्ञात्वापि तत्रैव पुनरुत्पद्यते रतिः

carmaṇyutpāṭite yasmādbhayamutpadyate mahat / kathaṃ jñātvāpi tatraiva punarutpadyate ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काये न्यस्तो ऽप्यसौ गन्धश्चन्दनादेव नान्यतः । अन्यदीयेन गन्धेन कस्मादन्यत्र रज्यसे

kāye nyasto 'pyasau gandhaścandanādeva nānyataḥ / anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि स्वभावदौर्गन्ध्याद्रागो नात्र शिवं ननु । किमनर्थरुचिर्लोकस्तं गन्धेनानुलिम्पति

yadi svabhāvadaurgandhyādrāgo nātra śivaṃ nanu / kimanartharucirlokastaṃ gandhenānulimpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायस्यात्र किमायातं सुगन्धि यदि चन्दनम् । अन्यदीयेन गन्धेन कस्मादन्यत्र रज्यते

kāyasyātra kimāyātaṃ sugandhi yadi candanam / anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि केशनखैर्दीर्घैर्दन्तैः समलपाण्डुरैः । मलपङ्कधरो नग्नः कायः प्रकृतिभीषणः

yadi keśanakhairdīrghairdantaiḥ samalapāṇḍuraiḥ / malapaṅkadharo nagnaḥ kāyaḥ prakṛtibhīṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स किं संस्क्रियते यत्नादात्मघाताय शस्त्रवत् । आत्मव्यामोहनोद्युक्तैरुन्मत्तैराकुला मही

sa kiṃ saṃskriyate yatnādātmaghātāya śastravat / ātmavyāmohanodyuktairunmattairākulā mahī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कङ्कालान् कतिचिद्दृष्ट्वा श्मशाने किल ते घृणा । ग्रामश्मशाने रमसे चलत्कङ्कालसंकुले

kaṅkālān katiciddṛṣṭvā śmaśāne kila te ghṛṇā / grāmaśmaśāne ramase calatkaṅkālasaṃkule

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चामेध्यमप्येतद्विना मूल्यं न लभ्यते । तदर्थमर्जनायासो नरकादिषु च व्यथा

evaṃ cāmedhyamapyetadvinā mūlyaṃ na labhyate / tadarthamarjanāyāso narakādiṣu ca vyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशोर्नार्जनसामर्थ्यं केनासौ यौवने सुखी । यात्यर्जनेन तारुण्यं वृद्धः कामैः करोति किम्

śiśornārjanasāmarthyaṃ kenāsau yauvane sukhī / yātyarjanena tāruṇyaṃ vṛddhaḥ kāmaiḥ karoti kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद्दिनान्तव्यापारैः परिश्रान्ताः कुकामिनः । गृहमागत्य सायाह्ने शेरते स्म मृता इव

keciddināntavyāpāraiḥ pariśrāntāḥ kukāminaḥ / gṛhamāgatya sāyāhne śerate sma mṛtā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डयात्राभिरपरे प्रवासक्लेशदुःखिताः । वत्सररैपि नेक्षन्ते पुत्रदारांस्तदर्थिनः

daṇḍayātrābhirapare pravāsakleśaduḥkhitāḥ / vatsararaipi nekṣante putradārāṃstadarthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदर्थमेव विक्रीत आत्मा कामविमोहितैः । तन्न प्राप्तं मुधैवायुर्नीतं तु परकर्मणा

yadarthameva vikrīta ātmā kāmavimohitaiḥ / tanna prāptaṃ mudhaivāyurnītaṃ tu parakarmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रीतस्वात्मभावानां सदा प्रेषणकारिणाम् । प्रसूयन्ते स्त्रियो ऽन्येषामटवीविटपादिषु

vikrītasvātmabhāvānāṃ sadā preṣaṇakāriṇām / prasūyante striyo 'nyeṣāmaṭavīviṭapādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रणं जीवितसंदेहं विशन्ति किल जीवितुम् । मानार्थं दासतां यान्ति मूढाः कामविडम्बिताः

raṇaṃ jīvitasaṃdehaṃ viśanti kila jīvitum / mānārthaṃ dāsatāṃ yānti mūḍhāḥ kāmaviḍambitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिद्यन्ते कामिनः केचिदन्ये शूलसमर्पिताः । दृश्यन्ते दह्यमानाश्च हन्यमानाश्च शक्तिभिः

chidyante kāminaḥ kecidanye śūlasamarpitāḥ / dṛśyante dahyamānāśca hanyamānāśca śaktibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्जनरक्षणनाशविषादैर् अर्थमनर्थमनन्तमवेहि । व्यग्रतया धनसक्तमतीनां नावसरो भवदुःखविमुक्तेः

arjanarakṣaṇanāśaviṣādair arthamanarthamanantamavehi / vyagratayā dhanasaktamatīnāṃ nāvasaro bhavaduḥkhavimukteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमादीनवो भूयानल्पास्वादस्तु कामिनाम् । शकटं वहतो यद्वत्पशोर्घासलवग्रहः

evamādīnavo bhūyānalpāsvādastu kāminām / śakaṭaṃ vahato yadvatpaśorghāsalavagrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यास्वादलवस्यार्थे यः पशोरप्यदुर्लभः । हता दैवहतेनेयं क्षणसंपत्सुदुर्लभा

tasyāsvādalavasyārthe yaḥ paśorapyadurlabhaḥ / hatā daivahateneyaṃ kṣaṇasaṃpatsudurlabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं गन्तुरल्पस्य नरकादिप्रपातिनः । कायस्यार्थे कृतो यो ऽयं सर्वकालं परिश्रमः

avaśyaṃ ganturalpasya narakādiprapātinaḥ / kāyasyārthe kṛto yo 'yaṃ sarvakālaṃ pariśramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कोटिशतेनापि श्रमभागेन बुद्धता । चर्यादुःखान्महद्दुःखं सा च बोधिर्न कामिनाम्

tataḥ koṭiśatenāpi śramabhāgena buddhatā / caryāduḥkhānmahadduḥkhaṃ sā ca bodhirna kāminām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शस्त्रं न विषं नाग्निर्न प्रपातो न वैरिणः । कामानामुपमां यान्ति नरकादिव्यथास्मृतेः

na śastraṃ na viṣaṃ nāgnirna prapāto na vairiṇaḥ / kāmānāmupamāṃ yānti narakādivyathāsmṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुद्विज्य कामेभ्यो विवेके जनयेद्रतिम् । कलहायासशून्यासु शान्तासु वनभूमिषु

evamudvijya kāmebhyo viveke janayedratim / kalahāyāsaśūnyāsu śāntāsu vanabhūmiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यैः शशाङ्ककरचन्दनशीतलेषु रम्येषु हर्म्यविपुलेषु शिलातलेषु । निःशब्दसौम्यवनमारुतवीज्यमानैः चंक्रम्यते परहिताय विचिन्त्यते च

dhanyaiḥ śaśāṅkakaracandanaśītaleṣu ramyeṣu harmyavipuleṣu śilātaleṣu / niḥśabdasaumyavanamārutavījyamānaiḥ caṃkramyate parahitāya vicintyate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहृत्य यत्र क्वचिदिष्टकालं शून्यालये वृक्षतले गुहासु । परिग्रहरक्षणखेदमुक्तः चरत्यपेक्षाविरतो यथेष्टम्

vihṛtya yatra kvacidiṣṭakālaṃ śūnyālaye vṛkṣatale guhāsu / parigraharakṣaṇakhedamuktaḥ caratyapekṣāvirato yatheṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छन्दचार्यनिलयः प्रतिबद्धो न कस्यचित् । यत्संतोषसुखं भुङ्क्ते तदिन्द्रस्यापि दुर्लभम्

svacchandacāryanilayaḥ pratibaddho na kasyacit / yatsaṃtoṣasukhaṃ bhuṅkte tadindrasyāpi durlabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमादिभिराकारैर्विवेकगुणभावनात् । उपशान्तवितर्कः सन् बोधिचित्तं तु भावयेत्

evamādibhirākārairvivekaguṇabhāvanāt / upaśāntavitarkaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परात्मसमतामादौ भावयेदेवमादरात् । समदुःखसुखाः सर्वे पालनीया मयात्मवत्

parātmasamatāmādau bhāvayedevamādarāt / samaduḥkhasukhāḥ sarve pālanīyā mayātmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तादिभेदेन बहुप्रकारः कायो यथैकः परिपालनीयः । तथा जगद्भिन्नमभिन्नदुःखसुखात्मकं सर्वमिदं तथैव

hastādibhedena bahuprakāraḥ kāyo yathaikaḥ paripālanīyaḥ / tathā jagadbhinnamabhinnaduḥkhasukhātmakaṃ sarvamidaṃ tathaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यन्येषु देहेषु मद्दुःखं न प्रबाधते । तथापि तद्दुःखमेव ममात्मस्नेहदुःसहम्

yadyapyanyeṣu deheṣu madduḥkhaṃ na prabādhate / tathāpi tadduḥkhameva mamātmasnehaduḥsaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा यद्यप्यसंवेद्यमन्यद्दुःखं मयात्मना । तथापि तस्य तद्दुःखमात्मस्नेहेन दुःसहम्

tathā yadyapyasaṃvedyamanyadduḥkhaṃ mayātmanā / tathāpi tasya tadduḥkhamātmasnehena duḥsaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयान्यदुःखं हन्तव्यं दुःखत्वादात्मदुःखवत् । अनुग्राह्या मयान्ये ऽपि सत्त्वत्वादात्मसत्त्ववत्

mayānyaduḥkhaṃ hantavyaṃ duḥkhatvādātmaduḥkhavat / anugrāhyā mayānye 'pi sattvatvādātmasattvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मम परेषां च तुल्यमेव सुखं प्रियम् । तदात्मनः को विशेषो येनात्रैव सुखोद्यमः

yadā mama pareṣāṃ ca tulyameva sukhaṃ priyam / tadātmanaḥ ko viśeṣo yenātraiva sukhodyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मम परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् । तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम्

yadā mama pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam / tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दुःखेन न मे बाधेत्यतो यदि न रक्ष्यते । नागामिकायदुःखान्मे बाधा तत्केन रक्ष्यते

tadduḥkhena na me bādhetyato yadi na rakṣyate / nāgāmikāyaduḥkhānme bādhā tatkena rakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमेव तदापीति मिथ्येयं परिकल्पना । अन्य एव मृतो यस्मादन्य एव प्रजायते

ahameva tadāpīti mithyeyaṃ parikalpanā / anya eva mṛto yasmādanya eva prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तस्यैव यद्दुःखं रक्ष्यं तस्यैव तन्मतम् । पाददुःखं न हस्तस्य कस्मात्तत्तेन रक्ष्यते

yadi tasyaiva yadduḥkhaṃ rakṣyaṃ tasyaiva tanmatam / pādaduḥkhaṃ na hastasya kasmāttattena rakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुक्तमपि चेदेतदहंकारात्प्रवर्तते । तदयुक्तं निवर्त्यं तत्स्वमन्यच्च यथाबलम्

ayuktamapi cedetadahaṃkārātpravartate / tadayuktaṃ nivartyaṃ tatsvamanyacca yathābalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतानः समुदायश्च पङ्क्तिसेनादिवन्मृषा । यस्य दुःखं स नास्त्यस्मात्कस्य तत्स्वं भविष्यति

saṃtānaḥ samudāyaśca paṅktisenādivanmṛṣā / yasya duḥkhaṃ sa nāstyasmātkasya tatsvaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वामिकानि दुःखानि सर्वाण्येवाविशेषतः । दुःखत्वादेव वार्याणि नियमस्तत्र किंकृतः

asvāmikāni duḥkhāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ / duḥkhatvādeva vāryāṇi niyamastatra kiṃkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखं कस्मान्निवार्यं चेत्सर्वेषामविवादतः । वार्यं चेत्सर्वमप्येवं न चेदात्मापि सत्त्ववत्

duḥkhaṃ kasmānnivāryaṃ cetsarveṣāmavivādataḥ / vāryaṃ cetsarvamapyevaṃ na cedātmāpi sattvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृपया बहु दुःखं चेत्कस्मादुत्पद्यते बलात् । जगद्दुःखं निरूप्येदं कृपादुःखं कथं बहु

kṛpayā bahu duḥkhaṃ cetkasmādutpadyate balāt / jagadduḥkhaṃ nirūpyedaṃ kṛpāduḥkhaṃ kathaṃ bahu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनामेकदुःखेन यदि दुःखं विगच्छति । उत्पाद्यमेव तद्दुःखं सदयेन परात्मनोः

bahūnāmekaduḥkhena yadi duḥkhaṃ vigacchati / utpādyameva tadduḥkhaṃ sadayena parātmanoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सुपुष्पचन्द्रेण जानतापि नृपापदम् । आत्मदुःखं न निहतं बहूनां दुःखिनां व्ययात्

ataḥ supuṣpacandreṇa jānatāpi nṛpāpadam / ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भावितसंतानाः परदुःखसमप्रियाः । अवीचिमवगाहन्ते हंसाः पद्मवनं यथा

evaṃ bhāvitasaṃtānāḥ paraduḥkhasamapriyāḥ / avīcimavagāhante haṃsāḥ padmavanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुच्यमानेषु सत्त्वेषु ये ते प्रामोद्यसागराः । तैरेव ननु पर्याप्तं मोक्षेणारसिकेन किम्

mucyamāneṣu sattveṣu ye te prāmodyasāgarāḥ / taireva nanu paryāptaṃ mokṣeṇārasikena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परार्थं कृत्वापि न मदो न च विस्मयः । न विपाकफलाकाङ्क्षा परार्थैकान्ततृष्णया

ataḥ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ / na vipākaphalākāṅkṣā parārthaikāntatṛṣṇayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्यथान्तशो ऽवर्णादात्मानं गोपयाम्यहम् । रक्षाचित्तं दयाचित्तं करोम्येवं परेष्वपि

tasmādyathāntaśo 'varṇādātmānaṃ gopayāmyaham / rakṣācittaṃ dayācittaṃ karomyevaṃ pareṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासादन्यदीयेषु शुक्रशोणितबिन्दुषु । भवत्यहमिति ज्ञानमसत्यपि हि वस्तुनि

abhyāsādanyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu / bhavatyahamiti jñānamasatyapi hi vastuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा कायो ऽन्यदीयो ऽपि किमात्मेति न गृह्यते । परत्वं तु स्वकायस्य स्थितमेव न दुष्करम्

tathā kāyo 'nyadīyo 'pi kimātmeti na gṛhyate / paratvaṃ tu svakāyasya sthitameva na duṣkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा सदोषमात्मानं परानपि गुणोदधीन् । आत्मभावपरित्यागं परादानं च भावयेत्

jñātvā sadoṣamātmānaṃ parānapi guṇodadhīn / ātmabhāvaparityāgaṃ parādānaṃ ca bhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायस्यावयवत्वेन यथाभीष्टाः करादयः । जगतो ऽवयवत्वेन तथा कस्मान्न देहिनः

kāyasyāvayavatvena yathābhīṣṭāḥ karādayaḥ / jagato 'vayavatvena tathā kasmānna dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथात्मबुद्धिरभ्यासात्स्वकाये ऽस्मिन्निरात्मके । परेष्वपि तथात्मत्वं किमभ्यासान्न जायते

yathātmabuddhirabhyāsātsvakāye 'sminnirātmake / pareṣvapi tathātmatvaṃ kimabhyāsānna jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परार्थं कृत्वापि न मदो न च विस्मयः । आत्मानं भोजयित्वैव फलाशा न च जायते

evaṃ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ / ātmānaṃ bhojayitvaiva phalāśā na ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्यथार्तिशोकादेरात्मानं गोप्तुमिच्छसि । रक्षाचित्तं दयाचित्तं जगत्यभ्यस्यतां तथा

tasmādyathārtiśokāderātmānaṃ goptumicchasi / rakṣācittaṃ dayācittaṃ jagatyabhyasyatāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यतिष्ठदतो नाथः स्वनामाप्यवलोकितः । पर्षच्छारद्यभयमप्यपनेतुं जनस्य हि

adhyatiṣṭhadato nāthaḥ svanāmāpyavalokitaḥ / parṣacchāradyabhayamapyapanetuṃ janasya hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्करान्न निवर्तेत यस्मादभ्यासशक्तितः । यस्यैव श्रवणात्रासस्तेनैव न विना रतिः

duṣkarānna nivarteta yasmādabhyāsaśaktitaḥ / yasyaiva śravaṇātrāsastenaiva na vinā ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं चापरांश्चैव यः शीघ्रं त्रातुमिच्छति । स चरेत्परमं गुह्यं परात्मपरिवर्तनम्

ātmānaṃ cāparāṃścaiva yaḥ śīghraṃ trātumicchati / sa caretparamaṃ guhyaṃ parātmaparivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.