तथा हि-सन्तापस्य दैन्यं प्रति विभावत्वं ग्लानिं प्रत्यनुभावत्वं च । प्रहारस्य प्रलय-मोहौ प्रति विभावत्वम् औग्र्यं प्रत्यनुभावत्वं च । विषादस्य उत्पातावेगं प्रत्यनुभावत्ं स्तम्भं प्रति विभावत्वम् । व्याधेर् ग्लानि-स्तम्भ-प्रलयादीन् प्रति विभावत्वम् । स्वातन्त्र्यात् पारतन्त्र्याच् च ते द्विधा व्यभिचारिणः । ९८ पर-पोषकतां प्राप्ताः परतन्त्रा इतीरिताः । तद्-अभावे स्वतन्त्राः स्युर् भावा इति च ते स्मृताः ॥स्र्स् २।२१८॥ ९९ तत्र पारतन्त्र्येण निर्वेदो, यथा- कुर्युः शस्त्र-कथाम् अमी यदि मनोर् वंशे मनुष्याङ्कुराः स्याच् चेद् ब्रह्म-गणोऽ यम् आकृति-गणस् तत्रेष्यते चेद् भवान् । सम्राजां समिधां च साधकतमं धत्ते छिदाकारणं धिङ् मौर्वी-कुश-कर्षणोल्बण-किण-ग्रन्थिर् ममायं करः ॥स्र्स् २।२१९॥ (अरा। ४।४४) इत्य् अत्र निर्वेदस्य क्रोधाङ्गत्वम् । निर्वेदस्य स्वतन्त्रत्वं, यथा- प्राप्ताः श्रियः सकल-काम-दुधास् ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सम्पादिताः प्रणयिनो विभवैस् ततः किं कल्पं स्थितास् तनुभृतां तनवस् ततः किम् ॥स्र्स् २।२२०॥ [वैश। ६७] इत्यादि । अत्र निर्वेदस्यानन्याङ्गत्वात् स्वतन्त्रत्वम् । ननु निर्वेदस्य शान्त-रस-स्थायित्वं कैश्चिद् उक्तम् । तत् कथम् अस्य अन्य-रसोपकरणत्वम् इति चेद्, उच्यते । सति खलु ग्रामे सीमा-सम्भावना । स्थायित्वं नाम संस्कार-पाटवेन भावस्य (वासना-रूपेण स्थितस्य कारण-वशाद् उद्बोधितस्य) मुहुर् मुहुर् नवीभावः । तेन निर्वेद-वासना-वासितं भावक-चेतसि नैष्फल्याभिमतेषु विभावादिषु (भावकानां प्रथमं प्रवृत्तेर् एवासम्भवात्) तत्-सामग्री-फल-भूतस्य निर्वेदस्योत्पत्तिर् एव न सङ्गच्छते । किं पुनः स्थायित्वम् । किं च असति निर्वेद-स्थायिनि शान्त-रूपो भावकानाम् आस्वादश् चित्र-गत-कदली-फल-रसास्वाद-लम्पटानां राज-शुकानां विवेक-सहोदरो भवेद् इति कृतं संरम्भेण । विषादस्य परतन्त्रत्वं, यथा- वारं वारं तिरयति दृ;चाम् उद्गतो बाष्प-पूरस् तत्-सङ्कल्पोपहित-जडिम-स्तम्भम् अभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्न् अयम् अविरतोत्कम्प-लोलाङ्गुलीकः पाणिर् लेखा-विधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥स्र्स् २।२२१॥ (मामा। १।३८) अत्र विषादस्य शृङ्गाराङ्गत्वम् । स्वतन्त्रत्वं, यथा- सञ्चारिणी दीप-शिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्र-मार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्ण-भावं स स भूमि-पालः ॥स्र्स् २।२२२॥ (रवं। ६।६७) इत्य् अत्र विषादस्यानन्याङ्गत्वम् । एवम् अन्येषाम् अपि स्वतन्त्रत्व-परतन्त्रत्वे तत्र तत्रोहनीये । आभासता भवेद् एषाम् अनौचित्य-प्रवर्तिताम् । असत्यत्वाद् अयोग्यत्वाद् अनौचित्यं द्विधा भवेत् । १०० असत्यत्व-कृतं तत् स्याद् अचेतन-गतं तु यत्
tathā hi-santāpasya dainyaṃ prati vibhāvatvaṃ glāniṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | prahārasya pralaya-mohau prati vibhāvatvam augryaṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | viṣādasya utpātāvegaṃ pratyanubhāvatṃ stambhaṃ prati vibhāvatvam | vyādher glāni-stambha-pralayādīn prati vibhāvatvam | svātantryāt pāratantryāc ca te dvidhā vyabhicāriṇaḥ | 98 para-poṣakatāṃ prāptāḥ paratantrā itīritāḥ | tad-abhāve svatantrāḥ syur bhāvā iti ca te smṛtāḥ ||SRs 2.218|| 99 tatra pāratantryeṇa nirvedo, yathā- kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān | samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ ||SRs 2.219|| (a.rā. 4.44) ity atra nirvedasya krodhāṅgatvam | nirvedasya svatantratvaṃ, yathā- prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dudhās tataḥ kiṃ nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim | sampāditāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ kalpaṃ sthitās tanubhṛtāṃ tanavas tataḥ kim ||SRs 2.220|| [vai.śa. 67] ityādi | atra nirvedasyānanyāṅgatvāt svatantratvam | nanu nirvedasya śānta-rasa-sthāyitvaṃ kaiścid uktam | tat katham asya anya-rasopakaraṇatvam iti ced, ucyate | sati khalu grāme sīmā-sambhāvanā | sthāyitvaṃ nāma saṃskāra-pāṭavena bhāvasya (vāsanā-rūpeṇa sthitasya kāraṇa-vaśād udbodhitasya) muhur muhur navībhāvaḥ | tena nirveda-vāsanā-vāsitaṃ bhāvaka-cetasi naiṣphalyābhimateṣu vibhāvādiṣu (bhāvakānāṃ prathamaṃ pravṛtter evāsambhavāt) tat-sāmagrī-phala-bhūtasya nirvedasyotpattir eva na saṅgacchate | kiṃ punaḥ sthāyitvam | kiṃ ca asati nirveda-sthāyini śānta-rūpo bhāvakānām āsvādaś citra-gata-kadalī-phala-rasāsvāda-lampaṭānāṃ rāja-śukānāṃ viveka-sahodaro bhaved iti kṛtaṃ saṃrambheṇa | viṣādasya paratantratvaṃ, yathā- vāraṃ vāraṃ tirayati dṛ;cām udgato bāṣpa-pūras tat-saṅkalpopahita-jaḍima-stambham abhyeti gātram | sadyaḥ svidyann ayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhā-vidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi ||SRs 2.221|| (mā.mā. 1.38) atra viṣādasya śṛṅgārāṅgatvam | svatantratvaṃ, yathā- sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā | narendra-mārgāṭṭa iva prapede vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ ||SRs 2.222|| (ra.vaṃ. 6.67) ity atra viṣādasyānanyāṅgatvam | evam anyeṣām api svatantratva-paratantratve tatra tatrohanīye | ābhāsatā bhaved eṣām anaucitya-pravartitām | asatyatvād ayogyatvād anaucityaṃ dvidhā bhavet | 100 asatyatva-kṛtaṃ tat syād acetana-gataṃ tu yat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.