Library·Simhabhupala: Rasarnavasudhakara·2
इति श्रीमद्-आन्ध्र-मण्डलाधीश्वर-प्रतिगण्ड-भैरव-श्रीमद्-अनपोत-नरेन्द्र-नन्दन-भुज-बल-भीम-श्री-सिंह-भूपाल-विरचिते रसार्णव-सुधाकर-नाम्नि नाट्यालङ्कार-शास्त्रे रञ्जकोल्लासो नाम प्रथमो विलासः
iti śrīmad-āndhra-maṇḍalādhīśvara-pratigaṇḍa-bhairava-śrīmad-anapota-narendra-nandana-bhuja-bala-bhīma-śrī-siṃha-bhūpāla-viracite rasārṇava-sudhākara-nāmni nāṭyālaṅkāra-śāstre rañjakollāso nāma prathamo vilāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद्-अचित्-क्षेम-कारिण्यै नमः श्री-पर्णजादिभिः । वन्द्यायै वार्धि-नन्दिन्यै कराग्रस्थ-पयोरुहे
cid-acit-kṣema-kāriṇyai namaḥ śrī-parṇajādibhiḥ | vandyāyai vārdhi-nandinyai karāgrastha-payoruhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्य्-अभी इत्य् उपसर्गौ द्वौ विशेषाभिमुखत्वयोः । विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति
vy-abhī ity upasargau dvau viśeṣābhimukhatvayoḥ | viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाग्-अङ्ग-सत्त्व-सूच्या ज्ञेयास् ते व्यभिचारिणः । तं चारयन्ति भावस्य गतिं सञ्चारिणोऽ पि
vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ | taṃ cārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo' pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्मज्जन्तो निमज्जन्तः स्थायिन्य् अमृत-वारिधौ । ऊर्मिवद् वर्धयन्त्य् एनं यान्ति तद्-रूपतां च ते
unmajjanto nimajjantaḥ sthāyiny amṛta-vāridhau | ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वेदोऽ थ विषादो दैन्यं ग्लानि-श्रमौ च मद-गर्वौ । शङ्का-त्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः
nirvedo' tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau | śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च । स्मृतिर् अथ वितर्क-चिन्ता-मति-धृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च
moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca | smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः
augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्व-ज्ञानाच् च दौर्गत्याव् आपदो विप्रयोगतः । ईर्ष्यादेर् अपि संजातं निर्वेदः स्वावमाननम् [*१]
tattva-jñānāc ca daurgatyāv āpado viprayogataḥ | īrṣyāder api saṃjātaṃ nirvedaḥ svāvamānanam [*1]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रारब्ध-कार्यानिर्वाहाद् इष्टानवाप्तेर् विपत्तितः । अपराध-परिज्ञानाद् अनुतापस् तु यो भवेत्
prārabdha-kāryānirvāhād iṣṭānavāpter vipattitaḥ | aparādha-parijñānād anutāpas tu yo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्व-ज्ञानाद्, यथा- प्राप्ताः श्रियः सकल-काम-दुघास् ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संमानिताः प्रणयिनो विभवैस् ततः किं कल्पं स्थितं तनु-भृतां तनुभिस् ततः किम् ॥स्र्स् २।१०॥ (वैराग्य-शतक ६७) किं विद्यासु विशारदैर् अपि सुतैः प्राप्ताधिक-प्रश्रयैः किं दारैर् अभिरूप-रूप-चरितैर् आत्मानुकूलैर् अपि । किं कार्यं चिर-जीवितेन विगत-व्याधि-प्रचारेण वा दारिद्र्योपहतं यद् एतद् अखिलं दुःखाय मे केवलम्
tattva-jñānād, yathā- prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dughās tataḥ kiṃ nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim | saṃmānitāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ kalpaṃ sthitaṃ tanu-bhṛtāṃ tanubhis tataḥ kim ||SRs 2.10|| (vairāgya-śataka 67) kiṃ vidyāsu viśāradair api sutaiḥ prāptādhika-praśrayaiḥ kiṃ dārair abhirūpa-rūpa-caritair ātmānukūlair api | kiṃ kāryaṃ cira-jīvitena vigata-vyādhi-pracāreṇa vā dāridryopahataṃ yad etad akhilaṃ duḥkhāya me kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुत्साहश् च वैचित्त्यम् इत्य् आद्या मध्यमे मताः । अधमस्यानुभावाः स्युर् वैचित्र्यम् अवलोकनम्
anutsāhaś ca vaicittyam ity ādyā madhyame matāḥ | adhamasyānubhāvāḥ syur vaicitryam avalokanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोदन-श्वासित-ध्यान-मुख-शोषादयोऽ पि च । हृत्-ताप-दुर्गतत्वाद्यैर् अनौद्धत्यं हि दीनता
rodana-śvāsita-dhyāna-mukha-śoṣādayo' pi ca | hṛt-tāpa-durgatatvādyair anauddhatyaṃ hi dīnatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपदो, यथा- सुरत-श्रम-सम्भृतो मुखे ध्रियते स्वेद-लवोद्गमोऽ पि ते । अथ चास्तमिता त्वम् आत्मना धिग् इमां देह-भृताम् असारताम् ॥स्र्स् २।१२॥ (रघु। ८।५७) विप्रयोगाद्, यथा- यय्सां ते दिवसास्तया सह मया नीता यथा स्वे गृहे यत्-सम्बन्धि-कथाभिर् एव सततं दीर्घाभिर् अस्थीयते । एकः सम्प्रति नाशित-प्रियतमस् ताम् एव रामः कथं पापः पञ्चवटीं विलोकयतु वा गच्छत्व् असम्भाव्य वा ॥स्र्स् २।१३॥ (उराच। २।२९) अत्र सीता-विप्रयुक्तस्य रामस्य वाग्-आरम्भ-सूचितेनात्मावमाननेन निर्वेदः प्रतीयते । ईर्ष्यया, यथा- कुर्युः शस्त्र-कथाम् अमी यदि मनोर् वंशे मनुष्याङ्कुराः स्याच् चेद् ब्रह्म-गणोऽ यम् आकृति-गणस् तत्रेष्यते चेद् भवान् । सम्राजां समिधां च साधकतमं धत्ते छिदाकारणं धिङ् मौर्वी-कुश-कर्षणोल्बण-किण-ग्रन्थिर् ममायं करः
āpado, yathā- surata-śrama-sambhṛto mukhe dhriyate sveda-lavodgamo' pi te | atha cāstamitā tvam ātmanā dhig imāṃ deha-bhṛtām asāratām ||SRs 2.12|| (raghu. 8.57) viprayogād, yathā- yaysāṃ te divasāstayā saha mayā nītā yathā sve gṛhe yat-sambandhi-kathābhir eva satataṃ dīrghābhir asthīyate | ekaḥ samprati nāśita-priyatamas tām eva rāmaḥ kathaṃ pāpaḥ pañcavaṭīṃ vilokayatu vā gacchatv asambhāvya vā ||SRs 2.13|| (u.rā.ca. 2.29) atra sītā-viprayuktasya rāmasya vāg-ārambha-sūcitenātmāvamānanena nirvedaḥ pratīyate | īrṣyayā, yathā- kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān | samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्प्राणता ग्लानिर् अत्र क्षामाङ्ग-वचन-क्रियाः । कम्पानुत्साह-वैवर्ण्य-नयन-भ्रमणादयः
niṣprāṇatā glānir atra kṣāmāṅga-vacana-kriyāḥ | kampānutsāha-vaivarṇya-nayana-bhramaṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमो मानस-खेदः स्याद् अध्व-नृत्य-रतादोभिः । अङ्ग-मर्दन-निःश्वासौ पाद-संवाहनं तथा
śramo mānasa-khedaḥ syād adhva-nṛtya-ratādobhiḥ | aṅga-mardana-niḥśvāsau pāda-saṃvāhanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रामचन्द्र-शतानन्द-विषयेर्ष्या-जनितेन धिग् इति वाग्-आरम्भ-सूचितेन स्वात्मावमाननेन जामदग्न्यस्य निर्वेदः । अथ (२) विषादः- प्रारब्ध-कार्यानिर्वाहाद् इष्टानवाप्तेर् विपत्तितः । अपराध-परिज्ञानाद् अनुतापस् तु यो भवेत् ॥स्र्स् २।१५॥ १० विषादः स त्रिधा ज्येष्ठ-मध्यमाधम-संश्रयात् । सहायान्वेषणोपाय-चिन्ताद्या उत्तमे मताः ॥स्र्स् २।१६॥ ११ अनुत्साहश् च वैचित्त्यम् इत्य् आद्या मध्यमे मताः । अधमस्यानुभावाः स्युर् वैचित्र्यम् अवलोकनम् । १२ रोदन-श्वासित-ध्यान-मुख-शोषादयोऽ पि च
atra rāmacandra-śatānanda-viṣayerṣyā-janitena dhig iti vāg-ārambha-sūcitena svātmāvamānanena jāmadagnyasya nirvedaḥ | atha (2) viṣādaḥ- prārabdha-kāryānirvāhād iṣṭānavāpter vipattitaḥ | aparādha-parijñānād anutāpas tu yo bhavet ||SRs 2.15|| 10 viṣādaḥ sa tridhā jyeṣṭha-madhyamādhama-saṃśrayāt | sahāyānveṣaṇopāya-cintādyā uttame matāḥ ||SRs 2.16|| 11 anutsāhaś ca vaicittyam ity ādyā madhyame matāḥ | adhamasyānubhāvāḥ syur vaicitryam avalokanam | 12 rodana-śvāsita-dhyāna-mukha-śoṣādayo' pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदस् त्व् आनन्द-संमोह-सम्भेदो मदिराकृतः । स त्रिधा तरुणो मध्योऽ पकृष्टश् चेति भेदतः
madas tv ānanda-saṃmoha-sambhedo madirākṛtaḥ | sa tridhā taruṇo madhyo' pakṛṣṭaś ceti bhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टिः स्मेरा मुखे रागः सस्मिताकुलितं वचः । ललिताविद्ध-गत्य्-आद्याश् चेष्टाः स्युस् तरुणे मदे
dṛṣṭiḥ smerā mukhe rāgaḥ sasmitākulitaṃ vacaḥ | lalitāviddha-gaty-ādyāś ceṣṭāḥ syus taruṇe made
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमे तु मदे वाचि स्खलनं घूर्णनं दृशोः । गमने वक्त्रता बाह्वोर् विक्षेप-स्रस्ततादयः
madhyame tu made vāci skhalanaṃ ghūrṇanaṃ dṛśoḥ | gamane vaktratā bāhvor vikṣepa-srastatādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपकृष्टे तु चेष्टाः स्युर् गति-भङ्गो विसंज्ञता । निष्ठीवनं मुहुः श्वासो हिक्का छर्द्यादयो मताः
apakṛṣṭe tu ceṣṭāḥ syur gati-bhaṅgo visaṃjñatā | niṣṭhīvanaṃ muhuḥ śvāso hikkā chardyādayo matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरुणस् तूत्तमादीनां मध्यमो मध्य-नीचयोः । अपकृष्टस् तु नीचानां तत्-तन्-मद-विवर्धने
taruṇas tūttamādīnāṃ madhyamo madhya-nīcayoḥ | apakṛṣṭas tu nīcānāṃ tat-tan-mada-vivardhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रारब्ध-कार्यानिर्वाहाद्, यथा- वारं वारं तिरयति दृशाव् उद्गतो बाष्प-पूरस् तत्-सङ्कल्पोपहित-जडिम स्तम्भम् अभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्न् नयम् अविरतोत्कम्प-लोलाङ्गुलीकः पाणिर् लेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥स्र्स् २।१८॥ (मालतीमाधव १।३८) अत्र प्रस्तुत-चित्र-निर्माणानिर्वाहान् माधवस्य किं करोमीति वाग्-आरम्भ-सूचितया तद्-दर्शनोपाय-चिन्तया विषादो व्यज्यते । तत्र इष्टानवाप्तेर्, यथा- सञ्चारिणी दीप-शिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्रम् आर्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्ण-भावं स स भूमि-पालः ॥स्र्स् २।१९॥ (रवं। ६।६७) अत्रेन्दुमतीम् आकाङ्क्षतां भूमिपतीनां तद्-अनवाप्त्या मुख-वैवर्ण्येन विषादो व्यज्यते । विपत्तितः, यथा- हा हा धिक् पर-गृह-वास-दूषणं यद् वैदेह्याः प्रशमितम् अद्भुतैर् उपायैः । एतत् तत् पुनर् अपि दैव-दुर्विपाकाद् आलर्कं विषम् इव सर्वतः प्रसृप्तम् ॥स्र्स् २।२०॥ (उराच। १।४०) अत्र सीतापवाद-रूपाया विपत्तेर् हा हा धिग् इति वाग्-आरम्भेण रामस्य विषादो गम्यते । यथा वा- सा दुर्निमित्तोपगताद् विषादात् सद्यः परिम्लान-मुखारविन्दा । राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयाद् इत्य् आशशंशे करणैर् बाह्यैः ॥स्र्स् २।२१॥ (रघु। १४।५०) अत्र दुर्निमित्तानुमिताया विपत्तेर् मुख-शोषणेनानुभावेन वैदेह्या विषादः । अपराध-परिज्ञानात्, यथा- हा तातेति क्रन्दितम् आकर्ण्य विषण्णस् तस्यान्विष्यन् वेतस-गूढं प्रभवं सः । शल्य-प्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनि-पुत्रं तापाद् अन्तः-शल्य इवासीत् क्षितिपोऽ पि ॥स्र्स् २।२२॥ (रघु। ९।७५) अथ (३) दैन्यम्- हृत्-ताप-दुर्गतत्वाद्यैर् अनौद्धत्यं हि दीनता । १३ तत्रानुभावा मालिन्य-गात्र-स्तम्भादयो मताः
prārabdha-kāryānirvāhād, yathā- vāraṃ vāraṃ tirayati dṛśāv udgato bāṣpa-pūras tat-saṅkalpopahita-jaḍima stambham abhyeti gātram | sadyaḥ svidyann nayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhāvidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi ||SRs 2.18|| (mālatīmādhava 1.38) atra prastuta-citra-nirmāṇānirvāhān mādhavasya kiṃ karomīti vāg-ārambha-sūcitayā tad-darśanopāya-cintayā viṣādo vyajyate | tatra iṣṭānavāpter, yathā- sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā | narendram ārgāṭṭa iva prapede vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ ||SRs 2.19|| (ra.vaṃ. 6.67) atrendumatīm ākāṅkṣatāṃ bhūmipatīnāṃ tad-anavāptyā mukha-vaivarṇyena viṣādo vyajyate | vipattitaḥ, yathā- hā hā dhik para-gṛha-vāsa-dūṣaṇaṃ yad vaidehyāḥ praśamitam adbhutair upāyaiḥ | etat tat punar api daiva-durvipākād ālarkaṃ viṣam iva sarvataḥ prasṛptam ||SRs 2.20|| (u.rā.ca. 1.40) atra sītāpavāda-rūpāyā vipatter hā hā dhig iti vāg-ārambheṇa rāmasya viṣādo gamyate | yathā vā- sā durnimittopagatād viṣādāt sadyaḥ parimlāna-mukhāravindā | rājñaḥ śivaṃ sāvarajasya bhūyād ity āśaśaṃśe karaṇair bāhyaiḥ ||SRs 2.21|| (raghu. 14.50) atra durnimittānumitāyā vipatter mukha-śoṣaṇenānubhāvena vaidehyā viṣādaḥ | aparādha-parijñānāt, yathā- hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas tasyānviṣyan vetasa-gūḍhaṃ prabhavaṃ saḥ | śalya-protaṃ prekṣya sakumbhaṃ muni-putraṃ tāpād antaḥ-śalya ivāsīt kṣitipo' pi ||SRs 2.22|| (raghu. 9.75) atha (3) dainyam- hṛt-tāpa-durgatatvādyair anauddhatyaṃ hi dīnatā | 13 tatrānubhāvā mālinya-gātra-stambhādayo matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐश्वर्यादि-कृतः कैश्चित् मानो मद इतीरितः । वक्ष्यमाणस्य गर्वस्य भेद एवेत्य् उदास्महे
aiśvaryādi-kṛtaḥ kaiścit māno mada itīritaḥ | vakṣyamāṇasya garvasya bheda evety udāsmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृत्-तापात्, यथा- एतत् कृत्वा प्रियम् अनुचित-प्रार्थना-वर्तम्नो मे सौहार्दाद् वा विधुर इति वा मय्य् अनुक्रोश-बुद्ध्या । इष्टान् देशान् जलद विहर प्रावृषा सम्भृत-श्रीर् माभूद् एवं क्षणम् अपि च ते विद्युता विप्रयोगः ॥स्र्स् २।२४॥ (मेदू। २।५५) दौर्गन्ध्याद्, यथा- दीना दीन-मुखैः स्वकीय-शिशुकैर् आकृष्ट-जीर्णाम्बरा क्रोशद्भिः क्षुधितरि निरन्नपिठरा नेक्ष्येत चेद् गेहिनी । याच्ञा-दैन्य-भयेन गद्गद-गलत्-त्रुट्यद्-विलीनाक्षरं को देहीति वदेत् स्व-दग्ध-जठरस्यार्थे मनस्वी पुमान्
hṛt-tāpāt, yathā- etat kṛtvā priyam anucita-prārthanā-vartamno me sauhārdād vā vidhura iti vā mayy anukrośa-buddhyā | iṣṭān deśān jalada vihara prāvṛṣā sambhṛta-śrīr mābhūd evaṃ kṣaṇam api ca te vidyutā viprayogaḥ ||SRs 2.24|| (me.dū. 2.55) daurgandhyād, yathā- dīnā dīna-mukhaiḥ svakīya-śiśukair ākṛṣṭa-jīrṇāmbarā krośadbhiḥ kṣudhitari nirannapiṭharā nekṣyeta ced gehinī | yācñā-dainya-bhayena gadgada-galat-truṭyad-vilīnākṣaraṃ ko dehīti vadet sva-dagdha-jaṭharasyārthe manasvī pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभावा भवन्त्य् अत्र गुर्व्-आज्ञाद्य्-आज्ञा-व्यतिक्रमः । अनुत्तर-प्रअदानं च वैमुख्यं भाषणेऽ पि च
anubhāvā bhavanty atra gurv-ājñādy-ājñā-vyatikramaḥ | anuttara-praadānaṃ ca vaimukhyaṃ bhāṣaṇe' pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभ्रमापह्नुती वाक्य-पारुष्यम् अनवेक्षणम् । अवेक्षणं निजाङ्गानाम् अङ्ग-भङ्गादयोऽ पि च
vibhramāpahnutī vākya-pāruṣyam anavekṣaṇam | avekṣaṇaṃ nijāṅgānām aṅga-bhaṅgādayo' pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्का चौर्यापराधाद्यैः स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं मतम् । तत्र चेष्टामुहुः पार्श्व-दर्शनं मुख-शोषणम्
śaṅkā cauryāparādhādyaiḥ svāniṣṭotprekṣaṇaṃ matam | tatra ceṣṭāmuhuḥ pārśva-darśanaṃ mukha-śoṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवकुण्ठन-वैवर्ण्य-कण्ठ-सादादयोऽ पि च । शङ्का द्विद्येयम् आत्मोत्था परोत्था चेति भेदतः
avakuṇṭhana-vaivarṇya-kaṇṭha-sādādayo' pi ca | śaṅkā dvidyeyam ātmotthā parotthā ceti bhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाकार्य-जनिता स्वोत्था प्रायो व्यङ्ग्येयम् इङ्गितैः । इङ्गितानि तु पक्ष्म-भ्रू-तारका-दृष्टि-विक्रियाः
svākārya-janitā svotthā prāyo vyaṅgyeyam iṅgitaiḥ | iṅgitāni tu pakṣma-bhrū-tārakā-dṛṣṭi-vikriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोत्था तु निजस्यैव परस्याकार्यतो भवेत् । प्रायेणाकार-चेष्टाभ्यां ताम् इमाम् अनुभावयेत्
parotthā tu nijasyaiva parasyākāryato bhavet | prāyeṇākāra-ceṣṭābhyāṃ tām imām anubhāvayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (४) ग्लानिः- आधि-व्याधि-जरा-तृष्णा-व्यायाम-सुरतादिभिः । १४ निष्प्राणता ग्लानिर् अत्र क्षामाङ्ग-वचन-क्रियाः । कम्पानुत्साह-वैवर्ण्य-नयन-भ्रमणादयः ॥स्र्स् २।२६॥ १५ आधिना, यथा- किसलयम् इव मुग्धं बन्धनाद् विप्रलूनं हृदय-कुसुम-शोषी दारुणो दीर्घ-शोकः । ग्लपयति परिपाण्डु क्षामम् अस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकी-पत्र-गर्भम् ॥स्र्स् २।२७॥ (उत्तर-राम-चरित ३।५) व्याधिना, यथा- तस्य पाण्डु-वदनाल्प-भूषणा सावलम्ब-गमना मृदु-स्वना । राज-यक्ष्म-परिहाणिर् आययौ काम-यान-समवस्थया तुलाम् ॥स्र्स् २।२८॥ (रघु। १९।५०) जरया, यथा- विवृद्धिं कम्पस्य प्रथयतितरां साध्वस-वशाद् अविस्पष्टां दृष्टिं तिरयतितरां बाष्प-सलिलैः । स्खलद्-वर्णां वाणीं जनयतितरां गद्गदतया जरायाः साहाय्यं मम हि परितोषोऽ द्य कुरुते ॥स्र्स् २।२९॥ (रत्नावली ४।१३) अत्र हर्षस्य जरा-सहकारित्व-कथनाद् उभयानुभावैर् अपि कम्पादिभिर् जरा-ग्लानेर् एव प्राधान्यं गम्यते । तृष्णया, यथा- विन्ध्या-ध्वानौ विरल-सलिलास् तर्षिणी तत्र सीता यावन् मूर्छां कलयति किल व्याकुले रामभद्रे । द्राक् सौमित्रिः पुटक-कलशीं मालुधानीदलानां तावत् प्राप्तो दधद् अतिभृतां वारिणा नैर्झरेण ॥स्र्स् २।३०॥ (बाल-रामायण ६।५०) व्यायामेन, यथा- अतनु-कुच-भरानतेन भूयः श्रम-जनितानतिना शरीरकेण । अनुचित-गति-साद-निःसहत्वं कल-भर-करोरुभिर् ऊरुभिर् दधानैः ॥स्र्स् २।३१॥ (शिव। ७।६६) सुरतेन, यथा- अति-प्रयत्नेन रतान्त-तान्ता कृष्णेन तल्पावरोपिता सा । आलम्ब्य तस्यैव करं करेण ज्योत्स्ना-कृतानन्दम् अलिन्दम् आप
atha (4) glāniḥ- ādhi-vyādhi-jarā-tṛṣṇā-vyāyāma-suratādibhiḥ | 14 niṣprāṇatā glānir atra kṣāmāṅga-vacana-kriyāḥ | kampānutsāha-vaivarṇya-nayana-bhramaṇādayaḥ ||SRs 2.26|| 15 ādhinā, yathā- kisalayam iva mugdhaṃ bandhanād vipralūnaṃ hṛdaya-kusuma-śoṣī dāruṇo dīrgha-śokaḥ | glapayati paripāṇḍu kṣāmam asyāḥ śarīraṃ śaradija iva gharmaḥ ketakī-patra-garbham ||SRs 2.27|| (uttara-rāma-carita 3.5) vyādhinā, yathā- tasya pāṇḍu-vadanālpa-bhūṣaṇā sāvalamba-gamanā mṛdu-svanā | rāja-yakṣma-parihāṇir āyayau kāma-yāna-samavasthayā tulām ||SRs 2.28|| (raghu. 19.50) jarayā, yathā- vivṛddhiṃ kampasya prathayatitarāṃ sādhvasa-vaśād avispaṣṭāṃ dṛṣṭiṃ tirayatitarāṃ bāṣpa-salilaiḥ | skhalad-varṇāṃ vāṇīṃ janayatitarāṃ gadgadatayā jarāyāḥ sāhāyyaṃ mama hi paritoṣo' dya kurute ||SRs 2.29|| (ratnāvalī 4.13) atra harṣasya jarā-sahakāritva-kathanād ubhayānubhāvair api kampādibhir jarā-glāner eva prādhānyaṃ gamyate | tṛṣṇayā, yathā- vindhyā-dhvānau virala-salilās tarṣiṇī tatra sītā yāvan mūrchāṃ kalayati kila vyākule rāmabhadre | drāk saumitriḥ puṭaka-kalaśīṃ māludhānīdalānāṃ tāvat prāpto dadhad atibhṛtāṃ vāriṇā nairjhareṇa ||SRs 2.30|| (bāla-rāmāyaṇa 6.50) vyāyāmena, yathā- atanu-kuca-bharānatena bhūyaḥ śrama-janitānatinā śarīrakeṇa | anucita-gati-sāda-niḥsahatvaṃ kala-bhara-karorubhir ūrubhir dadhānaiḥ ||SRs 2.31|| (śi.va. 7.66) suratena, yathā- ati-prayatnena ratānta-tāntā kṛṣṇena talpāvaropitā sā | ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा भूत-भुजङ्गाद्यैर् विज्ञेयास् तत्र विक्रियाः । उत्कम्प-गात्र-सङ्कोच-रोमाञ्च-स्तम्भ-गद्गदाः
tathā bhūta-bhujaṅgādyair vijñeyās tatra vikriyāḥ | utkampa-gātra-saṅkoca-romāñca-stambha-gadgadāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहुर् निमेष-विभ्रान्ति-पार्श्वस्थालम्बनादयः । चित्तस्य सम्भ्रमो यः स्याद् आवेगोऽ यं स चाष्टधा
muhur nimeṣa-vibhrānti-pārśvasthālambanādayaḥ | cittasya sambhramo yaḥ syād āvego' yaṃ sa cāṣṭadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पात-वात-वर्षाग्नि-मत्त-कुञ्जर-दर्शनात् । प्रियाप्रिय-श्रुतेश् चापि शत्रव-व्यसनाद् अपि
utpāta-vāta-varṣāgni-matta-kuñjara-darśanāt | priyāpriya-śruteś cāpi śatrava-vyasanād api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (५) श्रमः- श्रमो मानस-खेदः स्याद् अध्व-नृत्य-रतादोभिः । अङ्ग-मर्दन-निःश्वासौ पाद-संवाहनं तथा ॥स्र्स् २।३३॥ १६ जृम्भणं मन्दयानं च मुखनेत्र-विघूर्णनम् । सीत्कृतिश् चेति विज्ञेया अनुभावाः श्रमोद्भवाः ॥स्र्स् २।३४॥ १७ अध्वना, यथा- सद्यः पुरी-परिसरेऽ पि शिरीष-मृद्वी सीता जवात् त्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यम् अद्य कियद् इत्य् असकृद् ब्रुवाणा रामाशुणः कृतवती प्रथमावतारम् ॥स्र्स् २।३५॥ (बाल-रामायण ६।३४) नृत्येन, यथा- स्वेद-क्लेदित-कङ्कणां भुज-लतां कृत्वा मृदङ्गाश्रयां चेटी-हस्त-समर्पितैक-चरणा मञ्जीर-सन्धित्सया । सा भूयः स्तन-कम्प-सूचित-रयं निःश्वासम् आमुञ्चती रङ्ग-स्थानम् अनङ्ग-सात्कृतवती तालावधौ तस्थुषी
atha (5) śramaḥ- śramo mānasa-khedaḥ syād adhva-nṛtya-ratādobhiḥ | aṅga-mardana-niḥśvāsau pāda-saṃvāhanaṃ tathā ||SRs 2.33|| 16 jṛmbhaṇaṃ mandayānaṃ ca mukhanetra-vighūrṇanam | sītkṛtiś ceti vijñeyā anubhāvāḥ śramodbhavāḥ ||SRs 2.34|| 17 adhvanā, yathā- sadyaḥ purī-parisare' pi śirīṣa-mṛdvī sītā javāt tricaturāṇi padāni gatvā | gantavyam adya kiyad ity asakṛd bruvāṇā rāmāśuṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram ||SRs 2.35|| (bāla-rāmāyaṇa 6.34) nṛtyena, yathā- sveda-kledita-kaṅkaṇāṃ bhuja-latāṃ kṛtvā mṛdaṅgāśrayāṃ ceṭī-hasta-samarpitaika-caraṇā mañjīra-sandhitsayā | sā bhūyaḥ stana-kampa-sūcita-rayaṃ niḥśvāsam āmuñcatī raṅga-sthānam anaṅga-sātkṛtavatī tālāvadhau tasthuṣī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्या, यथा ममैव- नितान्त-सुरत-क्लान्तां चेलान्त-कृत-वीजनाम् । कान्तां लुलित-नेत्रान्तां कलये कल-भाषिणीम्
ratyā, yathā mamaiva- nitānta-surata-klāntāṃ celānta-kṛta-vījanām | kāntāṃ lulita-netrāntāṃ kalaye kala-bhāṣiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेत्रावमार्जनाद्याश् च वातावेग-भवाः क्रियाः । छत्र-ग्रहोऽ ङ्ग-सङ्कोचो बाहु-स्वस्तिक-धावने
netrāvamārjanādyāś ca vātāvega-bhavāḥ kriyāḥ | chatra-graho' ṅga-saṅkoco bāhu-svastika-dhāvane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णाश्रयणम् इत्य् आद्या वर्षावेग-भवाः क्रियाः । अग्न्य्-आवेगः-भवाश् चेष्टा वीजनं चाङ्ग-धूननम्
uṣṇāśrayaṇam ity ādyā varṣāvega-bhavāḥ kriyāḥ | agny-āvegaḥ-bhavāś ceṣṭā vījanaṃ cāṅga-dhūnanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यत्यस्त-पद-विक्षेप-नेत्र-सङ्कोचनादयः । आवेगे कुञ्जरोद्भूते सत्वरं चापसर्पणम्
vyatyasta-pada-vikṣepa-netra-saṅkocanādayaḥ | āvege kuñjarodbhūte satvaraṃ cāpasarpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलोकनं मुहुः पश्चात् त्रास-कम्पादयो मताः । प्रिय-श्रवणजे ह्य् अस्मिन् अभुत्थानोपगूहने
vilokanaṃ muhuḥ paścāt trāsa-kampādayo matāḥ | priya-śravaṇaje hy asmin abhutthānopagūhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीति-दानं प्रियं वाक्यं रोमहर्षादयोऽ पि च । अप्रिय-श्रुतिजेऽ प्य् अस्मिन् विलापह् परिवर्तनम्
prīti-dānaṃ priyaṃ vākyaṃ romaharṣādayo' pi ca | apriya-śrutije' py asmin vilāpah parivartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्रन्दितं च पतनं परितो भ्रमणादयः । चेष्टाः स्युः शात्रवावेगे वर्म-शस्त्रादि-धारणम्
ākranditaṃ ca patanaṃ parito bhramaṇādayaḥ | ceṣṭāḥ syuḥ śātravāvege varma-śastrādi-dhāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (६) मदः- मदस् त्व् आनन्द-संमोह-सम्भेदो मदिराकृतः । स त्रिधा तरुणो मध्योऽ पकृष्टश् चेति भेदतः ॥स्र्स् २।३८॥ १८ दृष्टिः स्मेरा मुखे रागः सस्मिताकुलितं वचः । ललिताविद्ध-गत्य्-आद्याश् चेष्टाः स्युस् तरुणे मदे ॥स्र्स् २।३९॥ १९ यथा- भाव-हारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकार-विशेषाः । चक्रिरे भृशम् ऋजोर् अपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥स्र्स् २।४०॥ (शिव। १०।१३) अथ मध्यमः- मध्यमे तु मदे वाचि स्खलनं घूर्णनं दृशोः । गमने वक्त्रता बाह्वोर् विक्षेप-स्रस्ततादयः ॥स्र्स् २।४१॥ २० यथा- रुन्धती नयन-वाक्य-विकासं सादितोभय-करा परिरम्भे । व्रीडितस्य ललितं युवतीनां क्षीबता बहु-गुणैर् अनुजह्रे ॥स्र्स् २।४२॥ (भारवेः ९।६७) अथ नीचः- अपकृष्टे तु चेष्टाः स्युर् गति-भङ्गो विसंज्ञता । निष्ठीवनं मुहुः श्वासो हिक्का छर्द्यादयो मताः ॥स्र्स् २।४३॥ २१ यथा- निष्ठीवन्त्यो मुखरित-मुखं गौरवात् कन्धरायाः प्रायो हिक्का-विकल-विकलं वाक्यम् अर्धं गृणन्त्यः । नैवापेक्षां गलित-वसने नाप्य् उपेक्षाम् अयन्ते पायं पायं बहु-विध-मधून्य् एक-वीथ्या कुमार्यः
atha (6) madaḥ- madas tv ānanda-saṃmoha-sambhedo madirākṛtaḥ | sa tridhā taruṇo madhyo' pakṛṣṭaś ceti bhedataḥ ||SRs 2.38|| 18 dṛṣṭiḥ smerā mukhe rāgaḥ sasmitākulitaṃ vacaḥ | lalitāviddha-gaty-ādyāś ceṣṭāḥ syus taruṇe made ||SRs 2.39|| 19 yathā- bhāva-hāri hasitaṃ vacanānāṃ kauśalaṃ dṛśi vikāra-viśeṣāḥ | cakrire bhṛśam ṛjor api vadhvāḥ kāmineva taruṇena madena ||SRs 2.40|| (śi.va. 10.13) atha madhyamaḥ- madhyame tu made vāci skhalanaṃ ghūrṇanaṃ dṛśoḥ | gamane vaktratā bāhvor vikṣepa-srastatādayaḥ ||SRs 2.41|| 20 yathā- rundhatī nayana-vākya-vikāsaṃ sāditobhaya-karā parirambhe | vrīḍitasya lalitaṃ yuvatīnāṃ kṣībatā bahu-guṇair anujahre ||SRs 2.42|| (bhāraveḥ 9.67) atha nīcaḥ- apakṛṣṭe tu ceṣṭāḥ syur gati-bhaṅgo visaṃjñatā | niṣṭhīvanaṃ muhuḥ śvāso hikkā chardyādayo matāḥ ||SRs 2.43|| 21 yathā- niṣṭhīvantyo mukharita-mukhaṃ gauravāt kandharāyāḥ prāyo hikkā-vikala-vikalaṃ vākyam ardhaṃ gṛṇantyaḥ | naivāpekṣāṃ galita-vasane nāpy upekṣām ayante pāyaṃ pāyaṃ bahu-vidha-madhūny eka-vīthyā kumāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्मादश् चित्त-विभ्रान्तिर् वियोगाद् इष्ट-नाशतः । वियोगजे तु चेष्टाः स्युर् धावनं परिदेवनम्
unmādaś citta-vibhrāntir viyogād iṣṭa-nāśataḥ | viyogaje tu ceṣṭāḥ syur dhāvanaṃ paridevanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्बद्ध-प्रलपनं शयणं सहसोत्थितिः । अचेतनैः सहालापो निर्निमित्त-स्मितादयः
asambaddha-pralapanaṃ śayaṇaṃ sahasotthitiḥ | acetanaiḥ sahālāpo nirnimitta-smitādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्ट-नाश-कृते त्व् अस्मिन् भस्मादि-परिलेपनम् । नृत्य-गीतादि-रचना तृण-निर्माल्य-धारणम्
iṣṭa-nāśa-kṛte tv asmin bhasmādi-parilepanam | nṛtya-gītādi-racanā tṛṇa-nirmālya-dhāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरुणस् तूत्तमादीनां मध्यमो मध्य-नीचयोः । अपकृष्टस् तु नीचानां तत्-तन्-मद-विवर्धने ॥स्र्स् २।४५॥ २२ उत्तम-प्रकृतिः शेते मध्यो हसति गायति । अधम-प्रकृतिर् ग्राम्यं परुषं वक्ति रोदिति ॥स्र्स् २।४६॥ २३ उत्तम-प्रकृतेर् मद-वृद्धिर्, यथा- तत्-क्षणं विपरिवर्तित-ह्रियोर् नेष्यतोः शयनम् इद्ध-रागयोः । सा बभूव वश-वर्तिनी तयोः प्रेयसः सुवदना मदस्य च ॥स्र्स् २।४७॥ (कुसं। ८।७९) मध्यमस्य मद-वृद्धिर्, यथा- विनापि हेतुं विकटं जहास पदेषु चस्खाल समेऽ पि मार्गे । विघूर्णमानः स मदातिरेकाद् आकाशम् आलम्बनम् आललम्बे
taruṇas tūttamādīnāṃ madhyamo madhya-nīcayoḥ | apakṛṣṭas tu nīcānāṃ tat-tan-mada-vivardhane ||SRs 2.45|| 22 uttama-prakṛtiḥ śete madhyo hasati gāyati | adhama-prakṛtir grāmyaṃ paruṣaṃ vakti roditi ||SRs 2.46|| 23 uttama-prakṛter mada-vṛddhir, yathā- tat-kṣaṇaṃ viparivartita-hriyor neṣyatoḥ śayanam iddha-rāgayoḥ | sā babhūva vaśa-vartinī tayoḥ preyasaḥ suvadanā madasya ca ||SRs 2.47|| (ku.saṃ. 8.79) madhyamasya mada-vṛddhir, yathā- vināpi hetuṃ vikaṭaṃ jahāsa padeṣu caskhāla same' pi mārge | vighūrṇamānaḥ sa madātirekād ākāśam ālambanam ālalambe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधमस्य मद-वृद्धिर्, यथा- तह तह गामीण-घरिणी मद-विवसा किंपि किंपि बाहरै । जह जह कुल-बहुआओ सोऊण सरन्दि पिहिअ कण्णाओ
adhamasya mada-vṛddhir, yathā- taha taha gāmīṇa-ghariṇī mada-vivasā kiṃpi kiṃpi bāharai | jaha jaha kula-bahuāo soūṇa sarandi pihia kaṇṇāo
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वोष्ठ-दंश-भुजास्फोट-लाला-फेनादयोऽ पि च । दोष-वैषम्यजस् त्व् एष व्याधिर् एवेत्य् उदास्महे
svoṣṭha-daṃśa-bhujāsphoṭa-lālā-phenādayo' pi ca | doṣa-vaiṣamyajas tv eṣa vyādhir evety udāsmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषोद्रेक-वियोगाद्यैर् स्याद् व्याधिर् अत्र तु । गात्र-स्तम्भः श्लथाङ्गत्वं कूजनं मुख-कूणनम्
doṣodreka-viyogādyair syād vyādhir atra tu | gātra-stambhaḥ ślathāṅgatvaṃ kūjanaṃ mukha-kūṇanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रस्ताङ्गताक्षि-विक्षेप-निःश्वासाद्यास् तु विक्रियाः । सशीतो दाह-युक्तः स द्विविधः परिकीर्तितः [*२]
srastāṅgatākṣi-vikṣepa-niḥśvāsādyās tu vikriyāḥ | saśīto dāha-yuktaḥ sa dvividhaḥ parikīrtitaḥ [*2]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हनु-सञ्चालनं बाष्पः सर्वाङ्गोत्कम्प-कूजने । जानु-कुञ्चन-रोमाञ्च-मुख-शोषादयोऽ पि च
hanu-sañcālanaṃ bāṣpaḥ sarvāṅgotkampa-kūjane | jānu-kuñcana-romāñca-mukha-śoṣādayo' pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद-विवशा किम् अपि किम् अपि व्याहरति । यथा यथा कुल-वध्वः श्रुत्वा सरन्ति पिहित-कर्णाः ॥) ऐश्वर्यादि-कृतः कैश्चित् मानो मद इतीरितः । वक्ष्यमाणस्य गर्वस्य भेद एवेत्य् उदास्महे ॥स्र्स् २।५०॥ २४ अथ (७) गर्वः- ऐश्वर्य-रूप-तारुण्य-कुल-विद्या-बलैर् अपि । इष्ट-लाभादिनान्येषाम् अवज्ञा गर्व ईरितः ॥स्र्स् २।५१॥ २५ अनुभावा भवन्त्य् अत्र गुर्व्-आज्ञाद्य्-आज्ञा-व्यतिक्रमः । अनुत्तर-प्रअदानं च वैमुख्यं भाषणेऽ पि च ॥स्र्स् २।५२॥ २६ विभ्रमापह्नुती वाक्य-पारुष्यम् अनवेक्षणम् । अवेक्षणं निजाङ्गानाम् अङ्ग-भङ्गादयोऽ पि च ॥स्र्स् २।५३॥ २७ ऐश्वर्यम् आज्ञा-सिद्धिः । तेन यथा- राहो तर्जय भास्करं वरुण हे निर्वाप्यतां पावकः सर्वे वारिमुचः समेत्य कुरुत ग्रीष्मस्य दर्प-च्छिदाम् । प्रालेयाचल चन्द्र दुग्ध-जलधे हेमन्त मन्दाकिनि द्राग् देवस्य गृहानुपेत भवतां सेवा-क्षणो वर्तते
mada-vivaśā kim api kim api vyāharati | yathā yathā kula-vadhvaḥ śrutvā saranti pihita-karṇāḥ ||) aiśvaryādi-kṛtaḥ kaiścit māno mada itīritaḥ | vakṣyamāṇasya garvasya bheda evety udāsmahe ||SRs 2.50|| 24 atha (7) garvaḥ- aiśvarya-rūpa-tāruṇya-kula-vidyā-balair api | iṣṭa-lābhādinānyeṣām avajñā garva īritaḥ ||SRs 2.51|| 25 anubhāvā bhavanty atra gurv-ājñādy-ājñā-vyatikramaḥ | anuttara-praadānaṃ ca vaimukhyaṃ bhāṣaṇe' pi ca ||SRs 2.52|| 26 vibhramāpahnutī vākya-pāruṣyam anavekṣaṇam | avekṣaṇaṃ nijāṅgānām aṅga-bhaṅgādayo' pi ca ||SRs 2.53|| 27 aiśvaryam ājñā-siddhiḥ | tena yathā- rāho tarjaya bhāskaraṃ varuṇa he nirvāpyatāṃ pāvakaḥ sarve vārimucaḥ sametya kuruta grīṣmasya darpa-cchidām | prāleyācala candra dugdha-jaladhe hemanta mandākini drāg devasya gṛhānupeta bhavatāṃ sevā-kṣaṇo vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- वह्ने निह्नोतुम् अर्चिः परिचिनु पुरतः सिञ्चतो वारिवाहान् हेमन्तस्यान्तिके स्याः प्रथयति दवथुं येन ते ग्रीष्म नोष्मा । मार्तण्डाश् चण्डताप-प्रशमन-विधये धत्त नाडीं जलार्द्रां देवो नान्य-प्रतापं त्रिभुवन-विजयी मृष्यते श्री-दशास्यः
yathā vā- vahne nihnotum arciḥ paricinu purataḥ siñcato vārivāhān hemantasyāntike syāḥ prathayati davathuṃ yena te grīṣma noṣmā | mārtaṇḍāś caṇḍatāpa-praśamana-vidhaye dhatta nāḍīṃ jalārdrāṃ devo nānya-pratāpaṃ tribhuvana-vijayī mṛṣyate śrī-daśāsyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूप-तारुण्याभ्यां, यथा- वाटीषु वाटीषु विलासिनीनां चरन् युवा चारुतयातिदृप्तः । तृणाय नामन्यत पुष्प-चापं करेण लीला-कलितारविन्दः
rūpa-tāruṇyābhyāṃ, yathā- vāṭīṣu vāṭīṣu vilāsinīnāṃ caran yuvā cārutayātidṛptaḥ | tṛṇāya nāmanyata puṣpa-cāpaṃ kareṇa līlā-kalitāravindaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलेन, यथा- गौडं राष्ट्रम् अनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरि-श्रेष्ठिक-नाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता । तत्-पुत्राश् च महाकुला न विदिताः कस्यात्र तेषाम् अपि प्रज्ञा-शील-विवेक-धैर्य-विनयाचारैर् अहं चोत्तमः
kulena, yathā- gauḍaṃ rāṣṭram anuttamaṃ nirupamā tatrāpi rāḍhāpurī bhūri-śreṣṭhika-nāma dhāma paramaṃ tatrottamo naḥ pitā | tat-putrāś ca mahākulā na viditāḥ kasyātra teṣām api prajñā-śīla-viveka-dhairya-vinayācārair ahaṃ cottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यया, यथा- बिन्दु-द्वन्द्व-तरङ्गिताग्र-सरणिः कर्ता शिरो-बिन्दुकं कर्मेति क्रम-शिक्षितान्वय-कला ये केऽ पि तेभ्यो नमः । ये तु ग्रन्थ-सहस्र-शाणकषण-त्रुट्यत्-कलङ्कैर् गिराम् उल्लेखैः कवयन्ति बिल्हण-कविस् तेष्व् एव संनह्यति
vidyayā, yathā- bindu-dvandva-taraṅgitāgra-saraṇiḥ kartā śiro-bindukaṃ karmeti krama-śikṣitānvaya-kalā ye ke' pi tebhyo namaḥ | ye tu grantha-sahasra-śāṇakaṣaṇa-truṭyat-kalaṅkair girām ullekhaiḥ kavayanti bilhaṇa-kavis teṣv eva saṃnahyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलेन, यथा- रुद्राद्रेस् तुलनं स्व-कण्ठ-विपिन-च्छेदो हरेर् वासनं कारावेश्मनि पुष्पकस्य हरणं यस्योर्जिताः केलयः । सोऽ यं दुर्मद-बाहु-दण्ड-सचिवो लङ्केश्वरस् तस्य मे का श्लाघा गुण-जर्जरेण धनुषाकृष्टेन भग्नेन वा
balena, yathā- rudrādres tulanaṃ sva-kaṇṭha-vipina-cchedo harer vāsanaṃ kārāveśmani puṣpakasya haraṇaṃ yasyorjitāḥ kelayaḥ | so' yaṃ durmada-bāhu-daṇḍa-sacivo laṅkeśvaras tasya me kā ślāghā guṇa-jarjareṇa dhanuṣākṛṣṭena bhagnena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्ट-प्राप्त्या, यथा- आस्तां तावद् अनङ्ग-चाप-विभवः का नाम सा कौमुदी दूरे तिष्ठतु मत्त-कोकिल-रुतं संवान्तु मन्दानिलाः । हासोल्लास-तरङ्गितैर् असकलैर् नेत्राञ्चलैश् चञ्चलैः साकूतैर् उररीकरोति तरुणी सेयं प्रणामाञ्जलिम्
iṣṭa-prāptyā, yathā- āstāṃ tāvad anaṅga-cāpa-vibhavaḥ kā nāma sā kaumudī dūre tiṣṭhatu matta-kokila-rutaṃ saṃvāntu mandānilāḥ | hāsollāsa-taraṅgitair asakalair netrāñcalaiś cañcalaiḥ sākūtair urarīkaroti taruṇī seyaṃ praṇāmāñjalim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषं तु वत्सनाभाद्यम् अष्टौ वेगास् तद्-उद्भवाः । कार्ष्ण्यं कम्पो दाहो हिक्का फेनश् च कन्धर-भङ्गः
viṣaṃ tu vatsanābhādyam aṣṭau vegās tad-udbhavāḥ | kārṣṇyaṃ kampo dāho hikkā phenaś ca kandhara-bhaṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडता मृतिर् इति कथिता क्रमशः प्रथमाद्या वेगजाश् चेष्टाः । स्वभाव-श्रम-सौहित्य-गर्भ-निर्भरतादिभिः
jaḍatā mṛtir iti kathitā kramaśaḥ prathamādyā vegajāś ceṣṭāḥ | svabhāva-śrama-sauhitya-garbha-nirbharatādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृच्छ्रात् क्रियोन्मुखत्वं यत् तद् आलस्यम् इह क्रियाः । अङ्ग-भङ्गः क्रिया-द्वेषो जृम्भणाक्षि-विमर्दने
kṛcchrāt kriyonmukhatvaṃ yat tad ālasyam iha kriyāḥ | aṅga-bhaṅgaḥ kriyā-dveṣo jṛmbhaṇākṣi-vimardane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (८) शङ्का- शङ्का चौर्यापराधाद्यैः स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं मतम् । तत्र चेष्टामुहुः पार्श्व-दर्शनं मुख-शोषणम् ॥स्र्स् २।६१॥ २८ अवकुण्ठन-वैवर्ण्य-कण्ठ-सादादयोऽ पि च । शङ्का द्विद्येयम् आत्मोत्था परोत्था चेति भेदतः ॥स्र्स् २।६२॥ २९ स्वाकार्य-जनिता स्वोत्था प्रायो व्यङ्ग्येयम् इङ्गितैः । इङ्गितानि तु पक्ष्म-भ्रू-तारका-दृष्टि-विक्रियाः ॥स्र्स् २।६३॥ ३० अपराधात् स्वोत्था, यथा- तत्-सख्या मरुताथ वा प्रचलिता वल्लीति मुह्यद्-धियो दृष्ट्वा व्याकुलतारया निगदतो मिथ्या-प्रसादं मुखे । गङ्गा-नूतन-सङ्गिनः पशुपतेर् अन्तःपुरं गच्छतो नूत्ना सैव दशा स्वयं पिशुनतां देवी-सखीनां गता
atha (8) śaṅkā- śaṅkā cauryāparādhādyaiḥ svāniṣṭotprekṣaṇaṃ matam | tatra ceṣṭāmuhuḥ pārśva-darśanaṃ mukha-śoṣaṇam ||SRs 2.61|| 28 avakuṇṭhana-vaivarṇya-kaṇṭha-sādādayo' pi ca | śaṅkā dvidyeyam ātmotthā parotthā ceti bhedataḥ ||SRs 2.62|| 29 svākārya-janitā svotthā prāyo vyaṅgyeyam iṅgitaiḥ | iṅgitāni tu pakṣma-bhrū-tārakā-dṛṣṭi-vikriyāḥ ||SRs 2.63|| 30 aparādhāt svotthā, yathā- tat-sakhyā marutātha vā pracalitā vallīti muhyad-dhiyo dṛṣṭvā vyākulatārayā nigadato mithyā-prasādaṃ mukhe | gaṅgā-nūtana-saṅginaḥ paśupater antaḥpuraṃ gacchato nūtnā saiva daśā svayaṃ piśunatāṃ devī-sakhīnāṃ gatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैव चौर्येण, यथा- मृद्नन् क्षीरादि-चौर्यान् मसृण-सुरभिणी सृक्वणी पाणि-घर्षैर् आघ्रायाघ्राय हस्तं सपदि परुषयन् किङ्किणी-मेखलायाम् । वारं वारं विशाले दिशि दिशि विकिरन् लोचने लोलतारे मन्दं मन्दं जनन्याः परिसरम् अयते कूट-गोपाल-बालः
saiva cauryeṇa, yathā- mṛdnan kṣīrādi-cauryān masṛṇa-surabhiṇī sṛkvaṇī pāṇi-gharṣair āghrāyāghrāya hastaṃ sapadi paruṣayan kiṅkiṇī-mekhalāyām | vāraṃ vāraṃ viśāle diśi diśi vikiran locane lolatāre mandaṃ mandaṃ jananyāḥ parisaram ayate kūṭa-gopāla-bālaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकार्य-करणावज्ञा-स्तुति-नूतन-सङ्गमैः । प्रतीकाराक्रियाद्यैश् च व्रीडत्वनतिधृष्टता
akārya-karaṇāvajñā-stuti-nūtana-saṅgamaiḥ | pratīkārākriyādyaiś ca vrīḍatvanatidhṛṣṭatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चेष्टा निगूढोक्तिर् आधोमुख्य-विचिन्तने । अनिर्गमो बहिः क्वापि दूराद् एवावगुण्ठनम्
tatra ceṣṭā nigūḍhoktir ādhomukhya-vicintane | anirgamo bahiḥ kvāpi dūrād evāvaguṇṭhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोत्था तु निजस्यैव परस्याकार्यतो भवेत् । प्रायेणाकार-चेष्टाभ्यां ताम् इमाम् अनुभावयेत् । ३१ आकारः सात्त्विकश् चेष्टा त्व् अङ्ग-प्रत्यङ्गजाः क्रियाः ॥स्र्स् २।६६॥ ३२अब् परोत्था, यथा- प्रीते विधातरि पुरा परिभूय मर्त्यान् वव्रेऽ न्यतो यद् अभयं स भवान् अहंयुः । तन्-मर्मणि स्पृशति माम् अतिमात्रम् अद्य हा वत्स शान्तम् अथवा दशकन्धरोऽ सि ॥स्र्स् २।६७॥ (अनर्घ-राघव ४।९) अत्र गर्वित-रावण-कृतेन मर्त्येतराभय-वरणेन जाता माल्यवतः शङ्का मर्मणि स्पृशतीत्यादिना वाग्-आरम्भेण प्रतीयते । अथ (९) त्रासः- त्रासस् तु चित्त-चाञ्चल्यं विद्युत्-क्रव्याद-गर्जितैः । ३२ तथा भूत-भुजङ्गाद्यैर् विज्ञेयास् तत्र विक्रियाः
parotthā tu nijasyaiva parasyākāryato bhavet | prāyeṇākāra-ceṣṭābhyāṃ tām imām anubhāvayet | 31 ākāraḥ sāttvikaś ceṣṭā tv aṅga-pratyaṅgajāḥ kriyāḥ ||SRs 2.66|| 32ab parotthā, yathā- prīte vidhātari purā paribhūya martyān vavre' nyato yad abhayaṃ sa bhavān ahaṃyuḥ | tan-marmaṇi spṛśati mām atimātram adya hā vatsa śāntam athavā daśakandharo' si ||SRs 2.67|| (anargha-rāghava 4.9) atra garvita-rāvaṇa-kṛtena martyetarābhaya-varaṇena jātā mālyavataḥ śaṅkā marmaṇi spṛśatītyādinā vāg-ārambheṇa pratīyate | atha (9) trāsaḥ- trāsas tu citta-cāñcalyaṃ vidyut-kravyāda-garjitaiḥ | 32 tathā bhūta-bhujaṅgādyair vijñeyās tatra vikriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्कम्प-गात्र-सङ्कोच-रोमाञ्च-स्तम्भ-गद्गदाः । ३३ मुहुर् निमेष-विभ्रान्ति-पार्श्वस्थालम्बनादयः
utkampa-gātra-saṅkoca-romāñca-stambha-gadgadāḥ | 33 muhur nimeṣa-vibhrānti-pārśvasthālambanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्युतो, यथा- वर्षासु तासु क्षण-रुक् प्रकाशात् त्रस्ता रमा शार्ङ्गिणम् आलिलिङ्ग । विद्युच् च सा वीक्ष्य तद्-अङ्ग-शोभां ह्रीणेव तूर्णं जलदं जगाहे
vidyuto, yathā- varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk prakāśāt trastā ramā śārṅgiṇam āliliṅga | vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रव्यादो हिंस्र-सत्त्वम् । तस्माद्, यथा- स्व-विक्रियादर्शित-साध्वसौघात् प्रियाभिर् आलिङ्गित-कन्धराणाम् । अकारि भल्लूक-कुलेन यत्र विद्याधराणाम् अनिमित्त-मैत्री
kravyādo hiṃsra-sattvam | tasmād, yathā- sva-vikriyādarśita-sādhvasaughāt priyābhir āliṅgita-kandharāṇām | akāri bhallūka-kulena yatra vidyādharāṇām animitta-maitrī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊहो वितर्कः सन्देह-विमर्ष-प्रत्ययादिभिः । जनितो निर्णयान्तः स्याद् असत्यः सत्य एव वा
ūho vitarkaḥ sandeha-vimarṣa-pratyayādibhiḥ | janito nirṇayāntaḥ syād asatyaḥ satya eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्जितेन, यथा- प्रणय-कोप-भूतोऽ पि पराङ्मुखाः सपदि वारिधरारव-भीरवः । प्रणयिनः परिरब्धुम् अनन्तरं ववलिरे बलि-रेचित-मध्यमाः ॥स्र्स् २।७२॥ (शिव।, ६।३८) गर्जितं महारवोपलक्षणम् । तेन भेर्यादि-ध्वनिर् अपि भवति । भेरी-ध्वनिना, यथा- ननन्द निद्रा-रस-भञ्जनैर् अपि प्रयाण-तूर्य-ध्वनिभिर् धरापतेः । अतर्कितातङ्क-विलोल-पद्मजा- पयोधर-द्वन्द्व-निपीडितो हरिः
garjitena, yathā- praṇaya-kopa-bhūto' pi parāṅmukhāḥ sapadi vāridharārava-bhīravaḥ | praṇayinaḥ parirabdhum anantaraṃ vavalire bali-recita-madhyamāḥ ||SRs 2.72|| (śi.va., 6.38) garjitaṃ mahāravopalakṣaṇam | tena bheryādi-dhvanir api bhavati | bherī-dhvaninā, yathā- nananda nidrā-rasa-bhañjanair api prayāṇa-tūrya-dhvanibhir dharāpateḥ | atarkitātaṅka-vilola-padmajā- payodhara-dvandva-nipīḍito hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूत-दर्शनाद्, यथा- सा पत्युः परिवारेण पिशाचैर् अपि वेष्टिता । उत्कम्पमान-हृदया सखीभिः सम्बोध्यत
bhūta-darśanād, yathā- sā patyuḥ parivāreṇa piśācair api veṣṭitā | utkampamāna-hṛdayā sakhībhiḥ sambodhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुजङ्गमाद्, यथा- कल्याण-दायि भवतोऽ स्तु पिनाक-पाणि- पाणि-ग्रहे भुजग-कङ्कण-भीषतायाः । सम्भ्रान्त-दृष्टि सहसैव नमः शिवायेत्य् अर्धोक्ति-सस्मित-नतं मुखम् अम्बिकायाः
bhujaṅgamād, yathā- kalyāṇa-dāyi bhavato' stu pināka-pāṇi- pāṇi-grahe bhujaga-kaṅkaṇa-bhīṣatāyāḥ | sambhrānta-dṛṣṭi sahasaiva namaḥ śivāyety ardhokti-sasmita-nataṃ mukham ambikāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (१०) आवेगः- चित्तस्य सम्भ्रमो यः स्याद् आवेगोऽ यं स चाष्टधा । ३४ उत्पात-वात-वर्षाग्नि-मत्त-कुञ्जर-दर्शनात्
atha (10) āvegaḥ- cittasya sambhramo yaḥ syād āvego' yaṃ sa cāṣṭadhā | 34 utpāta-vāta-varṣāgni-matta-kuñjara-darśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियाप्रिय-श्रुतेश् चापि शत्रव-व्यसनाद् अपि । ३५ तत्रौत्पातस् तु शैलादि-कम्प-केतूदयादयः
priyāpriya-śruteś cāpi śatrava-vyasanād api | 35 tatrautpātas tu śailādi-kampa-ketūdayādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्-जाः सर्वाङ्ग-विस्रंसो वैमुख्यम् अपसर्पणम् । ३६ विषाद-मुख-वैवर्ण्य-विस्मयाद्यास् तु विक्रियाः
taj-jāḥ sarvāṅga-visraṃso vaimukhyam apasarpaṇam | 36 viṣāda-mukha-vaivarṇya-vismayādyās tu vikriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैल-प्रकम्पनाद्, यथा- कैलासाद्राव् उदस्ते परिचलित-गणेषूल्लसत्-कौतुकेषु क्रोडं मातुः कुमारे विशति विषमुचिप्रेक्षमाणे सरोषम् । पादावष्टम्भ-सीदद् वपुषि दशमुखे याति पाताल-मूलं क्रुद्धोऽ प्य् आश्लिष्ट-मूर्तिर् घनतरम् उमया पातु हृष्टः शिवो वः
śaila-prakampanād, yathā- kailāsādrāv udaste paricalita-gaṇeṣūllasat-kautukeṣu kroḍaṃ mātuḥ kumāre viśati viṣamuciprekṣamāṇe saroṣam | pādāvaṣṭambha-sīdad vapuṣi daśamukhe yāti pātāla-mūlaṃ kruddho' py āśliṣṭa-mūrtir ghanataram umayā pātu hṛṣṭaḥ śivo vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कैलास-कम्प-जनित-प्रमथ-गण-विस्मय-कार्तिकेयापसर्पण-कात्यायनी-साध्वसादिभिर् अनुभावैस् तत्-तद्-गत-सम्भ्रमातिशय-रूप आवेगो व्यज्यते । केतूदयाद्, यथा- हन्तालोक्य कुटुम्बिनो दिविषदां धूम-ग्रहं दिङ्-मुखे त्रस्ताङ्गास् त्वरितं परस्पर-गृहान् अभ्येत्य चिन्ता-पराः । धान्यानाम् अनतिव्ययाय गृहिणीर् आज्ञापयन्त्यो मुहुर् निध्यायन्ति विनिःश्वसन्ति गणशो रथ्या-मुखेष्व् आसते
atra kailāsa-kampa-janita-pramatha-gaṇa-vismaya-kārtikeyāpasarpaṇa-kātyāyanī-sādhvasādibhir anubhāvais tat-tad-gata-sambhramātiśaya-rūpa āvego vyajyate | ketūdayād, yathā- hantālokya kuṭumbino diviṣadāṃ dhūma-grahaṃ diṅ-mukhe trastāṅgās tvaritaṃ paraspara-gṛhān abhyetya cintā-parāḥ | dhānyānām anativyayāya gṛhiṇīr ājñāpayantyo muhur nidhyāyanti viniḥśvasanti gaṇaśo rathyā-mukheṣv āsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वातावेगः- त्वरयागमनं वस्त्र-ग्रहणं चावकुण्ठनम् । ३७ नेत्रावमार्जनाद्याश् च वातावेग-भवाः क्रियाः
atha vātāvegaḥ- tvarayāgamanaṃ vastra-grahaṇaṃ cāvakuṇṭhanam | 37 netrāvamārjanādyāś ca vātāvega-bhavāḥ kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिपाङ्गस् तृण-जटित-चलत्-पांसु-दण्डोऽ न्तरिक्षे झाङ्कारी शर्करालः पथिषु विटपिनां स्कन्ध-काषैः सधूमः । प्रासादानां निकुञ्जेष्व् अभिनव-जलदोद्गार-गम्भीर-धीरश् चण्डारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं सम्भ्रमेण
yathā- dikṣu vyūḍhāṅghripāṅgas tṛṇa-jaṭita-calat-pāṃsu-daṇḍo' ntarikṣe jhāṅkārī śarkarālaḥ pathiṣu viṭapināṃ skandha-kāṣaiḥ sadhūmaḥ | prāsādānāṃ nikuñjeṣv abhinava-jaladodgāra-gambhīra-dhīraś caṇḍārambhaḥ samīro vahati paridiśaṃ bhīru kiṃ sambhrameṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वात-कृत-संरम्भो वाग्-आरम्भेण प्रतिपाद्यते । अथ वर्षावेगः- छत्र-ग्रहोऽ ङ्ग-सङ्कोचो बाहु-स्वस्तिक-धावने । ३८ उष्णाश्रयणम् इत्य् आद्या वर्षावेग-भवाः क्रियाः
atra vāta-kṛta-saṃrambho vāg-ārambheṇa pratipādyate | atha varṣāvegaḥ- chatra-graho' ṅga-saṅkoco bāhu-svastika-dhāvane | 38 uṣṇāśrayaṇam ity ādyā varṣāvega-bhavāḥ kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियास् तत्रास्य-नयन-रागो बन्धन-ताडने । शिरसः कम्पनं खेद-वध-निर्भर्त्सनादयः
kriyās tatrāsya-nayana-rāgo bandhana-tāḍane | śirasaḥ kampanaṃ kheda-vadha-nirbhartsanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- आमेखलं चञ्चरता घनानां छायाम् अधः सानुगतां निषेव्य । उद्वेजिता वृष्टिभिर् आश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः ॥स्र्स् २।८४॥ [कुसं। ७।५] अत्र सिद्धानाम् अग्र-शिखर-धावनेन सूचितः । अथ अग्न्य्-आवेगः- अग्न्य्-आवेगः-भवाश् चेष्टा वीजनं चाङ्ग-धूननम् । ३९ व्यत्यस्त-पद-विक्षेप-नेत्र-सङ्कोचनादयः
yathā- āmekhalaṃ cañcaratā ghanānāṃ chāyām adhaḥ sānugatāṃ niṣevya | udvejitā vṛṣṭibhir āśrayante śṛṅgāṇi yasyātapavanti siddhāḥ ||SRs 2.84|| [ku.saṃ. 7.5] atra siddhānām agra-śikhara-dhāvanena sūcitaḥ | atha agny-āvegaḥ- agny-āvegaḥ-bhavāś ceṣṭā vījanaṃ cāṅga-dhūnanam | 39 vyatyasta-pada-vikṣepa-netra-saṅkocanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- दूर-प्रोत्सार्यमाणाम्बर-चर-निकरोत्ताल-कीलाभिघातः प्रभ्रश्यद्-वाजि-वर्ग-भ्रमण-नियम-नव्याकुल-ब्रध्न-सूतः । लेढि प्रौढो हुताशः कृत-लय-समयाशङ्कम् आकाश-वीथीं गङ्गा-सूनु-प्रयुक्त-प्रथित-हुतवहास्त्रानुभाव-प्रसूतः
yathā- dūra-protsāryamāṇāmbara-cara-nikarottāla-kīlābhighātaḥ prabhraśyad-vāji-varga-bhramaṇa-niyama-navyākula-bradhna-sūtaḥ | leḍhi prauḍho hutāśaḥ kṛta-laya-samayāśaṅkam ākāśa-vīthīṃ gaṅgā-sūnu-prayukta-prathita-hutavahāstrānubhāva-prasūtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कुञ्जरावेगः- आवेगे कुञ्जरोद्भूते सत्वरं चापसर्पणम् । ४० विलोकनं मुहुः पश्चात् त्रास-कम्पादयो मताः
atha kuñjarāvegaḥ- āvege kuñjarodbhūte satvaraṃ cāpasarpaṇam | 40 vilokanaṃ muhuḥ paścāt trāsa-kampādayo matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- निरन्तरालेऽ पि विमुच्यमाने दूरं पथि प्राण-भृतां गणेन । तेजो-महद्भिस् तमसेव दीपैर् द्विपैर् असम्बाधमयाम् बभूवे
yathā- nirantarāle' pi vimucyamāne dūraṃ pathi prāṇa-bhṛtāṃ gaṇena | tejo-mahadbhis tamaseva dīpair dvipair asambādhamayām babhūve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वेन, यथा- उत्खाय दर्प-चलितेन सहैव रज्ज्वा कीलं प्रयत्न-परमानवदुर्ग्रहेण । आकुल्यकारि कटकस् तुरगेण तूर्णम् अश्वेति विद्रुतम् अनुद्रवताश्वम् अन्यम्
aśvena, yathā- utkhāya darpa-calitena sahaiva rajjvā kīlaṃ prayatna-paramānavadurgraheṇa | ākulyakāri kaṭakas turageṇa tūrṇam aśveti vidrutam anudravatāśvam anyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रिय-श्रवणाद्, यथा- प्रिय-श्रवणजे ह्य् अस्मिन् अभुत्थानोपगूहने । ४१ प्रीति-दानं प्रियं वाक्यं रोमहर्षादयोऽ पि च
priya-śravaṇād, yathā- priya-śravaṇaje hy asmin abhutthānopagūhane | 41 prīti-dānaṃ priyaṃ vākyaṃ romaharṣādayo' pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःश्वासोच्छ्वासने सन्न-गात्रत्वं नेत्र-मीलनम् । शरीरस्य च सङ्कोचो जाड्यं चेत्य् एवम् आदयः
niḥśvāsocchvāsane sanna-gātratvaṃ netra-mīlanam | śarīrasya ca saṅkoco jāḍyaṃ cety evam ādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- जनाय शुद्धान्त-चराय शंसते कुमार-जन्मामृत-संमिताक्षरम् । अदेयम् आसीत् त्रयम् एव भूपतेः शशिप्रभं छत्रम् उभे च चामरे ॥स्र्स् २।९१॥ (रवं। ३।१६) अप्रिय-श्रुतेर्, यथा- अप्रिय-श्रुतिजेऽ प्य् अस्मिन् विलापह् परिवर्तनम् । ४२ आक्रन्दितं च पतनं परितो भ्रमणादयः
yathā- janāya śuddhānta-carāya śaṃsate kumāra-janmāmṛta-saṃmitākṣaram | adeyam āsīt trayam eva bhūpateḥ śaśiprabhaṃ chatram ubhe ca cāmare ||SRs 2.91|| (ra.vaṃ. 3.16) apriya-śruter, yathā- apriya-śrutije' py asmin vilāpah parivartanam | 42 ākranditaṃ ca patanaṃ parito bhramaṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शात्रवाद्, यथा- चेष्टाः स्युः शात्रवावेगे वर्म-शस्त्रादि-धारणम् । ४३ रथ-वाजि-गजारोह-सहसापक्रमादयः
śātravād, yathā- ceṣṭāḥ syuḥ śātravāvege varma-śastrādi-dhāraṇam | 43 ratha-vāji-gajāroha-sahasāpakramādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- रामो नाम बभूव हुं तद् अबला सीतेति हुं तां पितुर् वाचा पञ्चवटी-वने निवसतस् तस्याहरद् रावणः । कृष्णस्येति पुरातनीं निज-कथाम् आकर्ण्य मात्रेरितां सौमित्रे क्व धनुर् धनुर् धनुर् इति व्यग्रा गिरः पान्तु वः
yathā- rāmo nāma babhūva huṃ tad abalā sīteti huṃ tāṃ pitur vācā pañcavaṭī-vane nivasatas tasyāharad rāvaṇaḥ | kṛṣṇasyeti purātanīṃ nija-kathām ākarṇya mātreritāṃ saumitre kva dhanur dhanur dhanur iti vyagrā giraḥ pāntu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरः-कण्डूयनं चाङ्ग-वलनं चैवम् आदयः । उत्तमाधम-मध्येषु सात्त्विका व्यभिचारिणः
śiraḥ-kaṇḍūyanaṃ cāṅga-valanaṃ caivam ādayaḥ | uttamādhama-madhyeṣu sāttvikā vyabhicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभावैर् अनुभावैश् च वर्णनीया यथोचितम् । उद्वेग-स्नेह-दम्भेर्ष्या-प्रमुखाश् चित्त-वृत्तयः
vibhāvair anubhāvaiś ca varṇanīyā yathocitam | udvega-sneha-dambherṣyā-pramukhāś citta-vṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तेष्व् अन्तर्भवन्तीति न पृथक्त्वेन दर्शिताः । विभावाश् चानुभावाश् च ते भवन्ति परस्परम्
ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ | vibhāvāś cānubhāvāś ca te bhavanti parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते स्युर् उत्तमादीनाम् अनुभावा यथोचितम् ॥स्र्स् २।९५॥ ४४ अथ उन्मादः- उन्मादश् चित्त-विभ्रान्तिर् वियोगाद् इष्ट-नाशतः । वियोगजे तु चेष्टाः स्युर् धावनं परिदेवनम् ॥स्र्स् २।९६॥ ४५ असम्बद्ध-प्रलपनं शयणं सहसोत्थितिः । अचेतनैः सहालापो निर्निमित्त-स्मितादयः ॥स्र्स् २।९७॥ ४६ यथा- आशूत्थानं सदृश-गणना चेतनाचेतनेषु प्रौढौष्माभिश्वसितम् असकृन् निर्गतो बाष्प-पूरः । निर्लक्ष्या वाग् गतिर् अविषया निर्निमित्तं स्मितं च प्रायेणास्याः प्रथयतितरां भ्रान्ति-दात्रीम् अवस्थाम्
ete syur uttamādīnām anubhāvā yathocitam ||SRs 2.95|| 44 atha unmādaḥ- unmādaś citta-vibhrāntir viyogād iṣṭa-nāśataḥ | viyogaje tu ceṣṭāḥ syur dhāvanaṃ paridevanam ||SRs 2.96|| 45 asambaddha-pralapanaṃ śayaṇaṃ sahasotthitiḥ | acetanaiḥ sahālāpo nirnimitta-smitādayaḥ ||SRs 2.97|| 46 yathā- āśūtthānaṃ sadṛśa-gaṇanā cetanācetaneṣu prauḍhauṣmābhiśvasitam asakṛn nirgato bāṣpa-pūraḥ | nirlakṣyā vāg gatir aviṣayā nirnimittaṃ smitaṃ ca prāyeṇāsyāḥ prathayatitarāṃ bhrānti-dātrīm avasthām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्ट-नाशाद्, यथा- इष्ट-नाश-कृते त्व् अस्मिन् भस्मादि-परिलेपनम् । नृत्य-गीतादि-रचना तृण-निर्माल्य-धारणम् । ४७ चीवरावरणादीनि प्राग्-उक्ताश् चापि विक्रियाः
iṣṭa-nāśād, yathā- iṣṭa-nāśa-kṛte tv asmin bhasmādi-parilepanam | nṛtya-gītādi-racanā tṛṇa-nirmālya-dhāraṇam | 47 cīvarāvaraṇādīni prāg-uktāś cāpi vikriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- कीनाशोऽ पि बिभेति यादव-कुलाद् वृद्धस्य का मे गतिर् भेदः स्यात् स्वजनेषु किं नु शतधा सीदन्ति गात्राणि मे । सोऽ यं बुद्धि-विपर्ययो मम समं सर्वे हता बान्धवा न श्रद्देयम् इदं हि वाक्यम् अहहा मुह्यन्ति मर्माणि मे
yathā- kīnāśo' pi bibheti yādava-kulād vṛddhasya kā me gatir bhedaḥ syāt svajaneṣu kiṃ nu śatadhā sīdanti gātrāṇi me | so' yaṃ buddhi-viparyayo mama samaṃ sarve hatā bāndhavā na śraddeyam idaṃ hi vākyam ahahā muhyanti marmāṇi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (१२) अपस्मृतिः- धातु-वैषम्य-दोषेण भूतावेशादिना कृतः । ४८ चित्त-क्षोभस् त्व् अपस्मारस् तत्र चेष्टाः प्रकम्पनम्
atha (12) apasmṛtiḥ- dhātu-vaiṣamya-doṣeṇa bhūtāveśādinā kṛtaḥ | 48 citta-kṣobhas tv apasmāras tatra ceṣṭāḥ prakampanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धावनं पतनं स्तम्भो भ्रमणं नेत्र-विक्रियाः । ४९ स्वोष्ठ-दंश-भुजास्फोट-लाला-फेनादयोऽ पि च
dhāvanaṃ patanaṃ stambho bhramaṇaṃ netra-vikriyāḥ | 49 svoṣṭha-daṃśa-bhujāsphoṭa-lālā-phenādayo' pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- लाला-फेन-व्यतिकर-परिक्लेदि-भुग्नोष्ठ-पार्श्वं गायं गायं कलित-रुदितं प्रोन्नमन्तं पतन्तम् । स्तब्धोद्वृत्त-क्षुभित-नयनं मण्डलेन भ्रमन्तं भूताविष्टं कम् अपि पुरुषं तत्र वीथ्याम् अपश्यम्
yathā- lālā-phena-vyatikara-parikledi-bhugnoṣṭha-pārśvaṃ gāyaṃ gāyaṃ kalita-ruditaṃ pronnamantaṃ patantam | stabdhodvṛtta-kṣubhita-nayanaṃ maṇḍalena bhramantaṃ bhūtāviṣṭaṃ kam api puruṣaṃ tatra vīthyām apaśyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यारूढस्य भावस्य विलयः शान्तिर् उच्यते । शवलत्वं तु भावानां संमर्दः स्यात् परस्परम्
atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate | śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिग्-अन्तराल-सञ्चार-कीर्तिना सिंह-भूभुजा । एवं सञ्चारिणः सर्वे स-प्रपञ्चं निरूपिताः
dig-antarāla-sañcāra-kīrtinā siṃha-bhūbhujā | evaṃ sañcāriṇaḥ sarve sa-prapañcaṃ nirūpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सजातीयैर् विजातीयैर् भावैर् ये त्व् अतिरस्कृताः । क्ष्राब्धिवन् नयन्त्य् अन्यान् स्वात्मत्वं स्थायिनो हि ते
sajātīyair vijātīyair bhāvair ye tv atiraskṛtāḥ | kṣrābdhivan nayanty anyān svātmatvaṃ sthāyino hi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- रोमाञ्चम् अङ्कूरयति प्रकामं स्पर्शेन सर्वाङ्गक-सङ्गतेन । दोः-स्वस्तिकाश्लिष्ट-पयोधराणां शीत-ज्वरः कान्त इवाङ्गनानाम्
yathā- romāñcam aṅkūrayati prakāmaṃ sparśena sarvāṅgaka-saṅgatena | doḥ-svastikāśliṣṭa-payodharāṇāṃ śīta-jvaraḥ kānta ivāṅganānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूनोर् अन्योन्य-विषया स्थायिनीच्छा रतिर् भवेत् । निसर्गेणाभियोगेन संसर्गेणाभिमानतः
yūnor anyonya-viṣayā sthāyinīcchā ratir bhavet | nisargeṇābhiyogena saṃsargeṇābhimānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाह-ज्वरे तु चेष्टाः स्युः शीत-माल्यादि-काङ्क्षणम् । पाणि-पाद-परिक्षेप-मुख-शोषादयोऽ पि च ॥स्र्स् २।१०८॥ ५४ यथा- शय्या पुष्पमयी परागमयताम् अङ्गार्पणाद् अश्नुते ताम्यन्त्य् अन्तिकतालवृन्तनलिनी-पत्राणि देहोष्मणा । न्यस्तं च स्तन-मण्डले मलयजं शीर्णान्तरं दृश्यते क्वाथाद् आशु भवन्ति फेनिल-मुखा भूषामृणालाङ्कुराः
dāha-jvare tu ceṣṭāḥ syuḥ śīta-mālyādi-kāṅkṣaṇam | pāṇi-pāda-parikṣepa-mukha-śoṣādayo' pi ca ||SRs 2.108|| 54 yathā- śayyā puṣpamayī parāgamayatām aṅgārpaṇād aśnute tāmyanty antikatālavṛntanalinī-patrāṇi dehoṣmaṇā | nyastaṃ ca stana-maṇḍale malayajaṃ śīrṇāntaraṃ dṛśyate kvāthād āśu bhavanti phenila-mukhā bhūṣāmṛṇālāṅkurāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ (१४) मोहः- आपद्-भीति-वियोगाद्यैर् मोहश् चित्तस्य मूढता । विक्रियास् तत्र विज्ञेया इन्द्रियाणां च शून्यता । ५५ निश्चेष्टताङ्ग-भ्रमण-पतनाघूर्णनादयः
atha (14) mohaḥ- āpad-bhīti-viyogādyair mohaś cittasya mūḍhatā | vikriyās tatra vijñeyā indriyāṇāṃ ca śūnyatā | 55 niśceṣṭatāṅga-bhramaṇa-patanāghūrṇanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्कुर-पल्लव-कलिका-प्रस्पुनफलभोग-भाग् इयं क्रमशः । प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽ नुरागश् च
aṅkura-pallava-kalikā-praspunaphalabhoga-bhāg iyaṃ kramaśaḥ | premā mānaḥ praṇayaḥ sneho rāgo' nurāgaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स प्रेमा भेद-रहितं यूनोर् यद् भाव-बन्धनं । यत् तु प्रेमानुबन्धेन स्वातन्त्र्याद् धृदयङ्गमम्
sa premā bheda-rahitaṃ yūnor yad bhāva-bandhanaṃ | yat tu premānubandhena svātantryād dhṛdayaṅgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बह्नाति भाव-कौटिल्यं सोऽ यं मान इतीर्यते । बाह्यान्तरोपचारैर् यत् प्रेम-मानोपकल्पितैः
bahnāti bhāva-kauṭilyaṃ so' yaṃ māna itīryate | bāhyāntaropacārair yat prema-mānopakalpitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपदो, यथा- ततोऽ भिषङ्गानिल-विप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरण-प्रसूता । स्व-मूर्ति-लाभ-प्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम ॥स्र्स् २।१११॥ (रवं। १४।५४) भीतेर्, यथा- स्मरस् तथाभूतम् अयुग्म-नेत्रं पश्यन्न् अदूरान् मनसाप्य् अधृष्यम् । नालक्षयत् साध्वस-सन्न-हस्तः स्रस्तं शरं चापम् अपि स्व-हस्तात् ॥स्र्स् २।११२॥ [कुसं। ३।५१] वियोगाद्, यथा- तद्-वक्त्रं नयेन च ते स्मित-सुधा-मुग्धं च तद् वाचिकं सा वेणी स भुज-क्रमोऽ तिसरलो लीलालसा सा गतिः । तन्वी सेति च सेति सेति सततं तद्-ध्यान-बद्धात्मनो निद्रा नो न रतिर् न चापि विरतिः शून्यं मनो वर्तते ॥स्र्स् २।११३॥ (रस-कलिका, ३२) अथ (१५) मृतिः- वायोर् धनञ्जयाख्यस्य विप्रयोगो य आत्मना । ५६ शरीरावच्छेदवता मरणं नाम तद् भवेत्
āpado, yathā- tato' bhiṣaṅgānila-vipraviddhā prabhraśyamānābharaṇa-prasūtā | sva-mūrti-lābha-prakṛtiṃ dharitrīṃ lateva sītā sahasā jagāma ||SRs 2.111|| (ra.vaṃ. 14.54) bhīter, yathā- smaras tathābhūtam ayugma-netraṃ paśyann adūrān manasāpy adhṛṣyam | nālakṣayat sādhvasa-sanna-hastaḥ srastaṃ śaraṃ cāpam api sva-hastāt ||SRs 2.112|| [ku.saṃ. 3.51] viyogād, yathā- tad-vaktraṃ nayena ca te smita-sudhā-mugdhaṃ ca tad vācikaṃ sā veṇī sa bhuja-kramo' tisaralo līlālasā sā gatiḥ | tanvī seti ca seti seti satataṃ tad-dhyāna-baddhātmano nidrā no na ratir na cāpi viratiḥ śūnyaṃ mano vartate ||SRs 2.113|| (rasa-kalikā, 32) atha (15) mṛtiḥ- vāyor dhanañjayākhyasya viprayogo ya ātmanā | 56 śarīrāvacchedavatā maraṇaṃ nāma tad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् च द्विविधं प्रोक्तं व्याधिजं चाभिघातजम् । ५७ आद्यं त्व् असाध्य-हृच्-छूल-विषूच्य्-आदि-समुद्भवम्
etac ca dvividhaṃ proktaṃ vyādhijaṃ cābhighātajam | 57 ādyaṃ tv asādhya-hṛc-chūla-viṣūcy-ādi-samudbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवासादिभिर् अज्ञात-चित्त-वृत्तौ प्रिये जने । इतर-क्लेश-कारी यः स प्रौढः स्नेह उच्यते
pravāsādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane | itara-kleśa-kārī yaḥ sa prauḍhaḥ sneha ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमी तत्रानुभावाः स्युर् अव्यक्ताक्षर-भाषणम् । ५८ विवर्ण-गात्रता मन्द-श्वासादि स्तम्भ-मीलने । हिक्का परिजनापेक्षा-निश्चेष्टेन्द्रियतादयः ॥स्र्स् २।११६॥ ५९ यथा- काये सीदति कण्ठ-रोधिनि कफे कुण्ठे च वाणी-पथे जिह्मायां दृशि जीविते जिगमिषौ श्वासे शनैः शाम्यति । आगत्य स्वयम् एव नः करुणया कात्यायनी-वल्लभः कर्णे वर्णयताद् भवार्णव-भयाद् उत्तारकं तारकम्
amī tatrānubhāvāḥ syur avyaktākṣara-bhāṣaṇam | 58 vivarṇa-gātratā manda-śvāsādi stambha-mīlane | hikkā parijanāpekṣā-niśceṣṭendriyatādayaḥ ||SRs 2.116|| 59 yathā- kāye sīdati kaṇṭha-rodhini kaphe kuṇṭhe ca vāṇī-pathe jihmāyāṃ dṛśi jīvite jigamiṣau śvāse śanaiḥ śāmyati | āgatya svayam eva naḥ karuṇayā kātyāyanī-vallabhaḥ karṇe varṇayatād bhavārṇava-bhayād uttārakaṃ tārakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवोपेक्षां न चापेक्षां स स्नेहो मन्द उच्यते । दुःखम् अप्य् अधिकं चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते
naivopekṣāṃ na cāpekṣāṃ sa sneho manda ucyate | duḥkham apy adhikaṃ citte sukhatvenaiva rajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयं घात-पतन-दोहोद्बन्ध-विषादिजम् । तत्र घातादिजे भूमि-पतन-क्रन्दनादयः ॥स्र्स् २।११८॥ ६० यथा अभिराम-राघवे- आर्य-शर-पात-विवराद् उद्बुद्बुद-फेनिलास्र-कर्दमिता । अपतन् न चलति किंचिद् विकृताकृतिर् अद्य वज्र-निहतेव
dvitīyaṃ ghāta-patana-dohodbandha-viṣādijam | tatra ghātādije bhūmi-patana-krandanādayaḥ ||SRs 2.118|| 60 yathā abhirāma-rāghave- ārya-śara-pāta-vivarād udbudbuda-phenilāsra-kardamitā | apatan na calati kiṃcid vikṛtākṛtir adya vajra-nihateva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषं तु वत्सनाभाद्यम् अष्टौ वेगास् तद्-उद्भवाः । कार्ष्ण्यं कम्पो दाहो हिक्का फेनश् च कन्धर-भङ्गः । ६१ जडता मृतिर् इति कथिता क्रमशः प्रथमाद्या वेगजाश् चेष्टाः
viṣaṃ tu vatsanābhādyam aṣṭau vegās tad-udbhavāḥ | kārṣṇyaṃ kampo dāho hikkā phenaś ca kandhara-bhaṅgaḥ | 61 jaḍatā mṛtir iti kathitā kramaśaḥ prathamādyā vegajāś ceṣṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.