प्रारब्ध-कार्यानिर्वाहाद्, यथा- वारं वारं तिरयति दृशाव् उद्गतो बाष्प-पूरस् तत्-सङ्कल्पोपहित-जडिम स्तम्भम् अभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्न् नयम् अविरतोत्कम्प-लोलाङ्गुलीकः पाणिर् लेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥स्र्स् २।१८॥ (मालतीमाधव १।३८) अत्र प्रस्तुत-चित्र-निर्माणानिर्वाहान् माधवस्य किं करोमीति वाग्-आरम्भ-सूचितया तद्-दर्शनोपाय-चिन्तया विषादो व्यज्यते । तत्र इष्टानवाप्तेर्, यथा- सञ्चारिणी दीप-शिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्रम् आर्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्ण-भावं स स भूमि-पालः ॥स्र्स् २।१९॥ (रवं। ६।६७) अत्रेन्दुमतीम् आकाङ्क्षतां भूमिपतीनां तद्-अनवाप्त्या मुख-वैवर्ण्येन विषादो व्यज्यते । विपत्तितः, यथा- हा हा धिक् पर-गृह-वास-दूषणं यद् वैदेह्याः प्रशमितम् अद्भुतैर् उपायैः । एतत् तत् पुनर् अपि दैव-दुर्विपाकाद् आलर्कं विषम् इव सर्वतः प्रसृप्तम् ॥स्र्स् २।२०॥ (उराच। १।४०) अत्र सीतापवाद-रूपाया विपत्तेर् हा हा धिग् इति वाग्-आरम्भेण रामस्य विषादो गम्यते । यथा वा- सा दुर्निमित्तोपगताद् विषादात् सद्यः परिम्लान-मुखारविन्दा । राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयाद् इत्य् आशशंशे करणैर् बाह्यैः ॥स्र्स् २।२१॥ (रघु। १४।५०) अत्र दुर्निमित्तानुमिताया विपत्तेर् मुख-शोषणेनानुभावेन वैदेह्या विषादः । अपराध-परिज्ञानात्, यथा- हा तातेति क्रन्दितम् आकर्ण्य विषण्णस् तस्यान्विष्यन् वेतस-गूढं प्रभवं सः । शल्य-प्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनि-पुत्रं तापाद् अन्तः-शल्य इवासीत् क्षितिपोऽ पि ॥स्र्स् २।२२॥ (रघु। ९।७५) अथ (३) दैन्यम्- हृत्-ताप-दुर्गतत्वाद्यैर् अनौद्धत्यं हि दीनता । १३ तत्रानुभावा मालिन्य-गात्र-स्तम्भादयो मताः
prārabdha-kāryānirvāhād, yathā- vāraṃ vāraṃ tirayati dṛśāv udgato bāṣpa-pūras tat-saṅkalpopahita-jaḍima stambham abhyeti gātram | sadyaḥ svidyann nayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhāvidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi ||SRs 2.18|| (mālatīmādhava 1.38) atra prastuta-citra-nirmāṇānirvāhān mādhavasya kiṃ karomīti vāg-ārambha-sūcitayā tad-darśanopāya-cintayā viṣādo vyajyate | tatra iṣṭānavāpter, yathā- sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā | narendram ārgāṭṭa iva prapede vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ ||SRs 2.19|| (ra.vaṃ. 6.67) atrendumatīm ākāṅkṣatāṃ bhūmipatīnāṃ tad-anavāptyā mukha-vaivarṇyena viṣādo vyajyate | vipattitaḥ, yathā- hā hā dhik para-gṛha-vāsa-dūṣaṇaṃ yad vaidehyāḥ praśamitam adbhutair upāyaiḥ | etat tat punar api daiva-durvipākād ālarkaṃ viṣam iva sarvataḥ prasṛptam ||SRs 2.20|| (u.rā.ca. 1.40) atra sītāpavāda-rūpāyā vipatter hā hā dhig iti vāg-ārambheṇa rāmasya viṣādo gamyate | yathā vā- sā durnimittopagatād viṣādāt sadyaḥ parimlāna-mukhāravindā | rājñaḥ śivaṃ sāvarajasya bhūyād ity āśaśaṃśe karaṇair bāhyaiḥ ||SRs 2.21|| (raghu. 14.50) atra durnimittānumitāyā vipatter mukha-śoṣaṇenānubhāvena vaidehyā viṣādaḥ | aparādha-parijñānāt, yathā- hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas tasyānviṣyan vetasa-gūḍhaṃ prabhavaṃ saḥ | śalya-protaṃ prekṣya sakumbhaṃ muni-putraṃ tāpād antaḥ-śalya ivāsīt kṣitipo' pi ||SRs 2.22|| (raghu. 9.75) atha (3) dainyam- hṛt-tāpa-durgatatvādyair anauddhatyaṃ hi dīnatā | 13 tatrānubhāvā mālinya-gātra-stambhādayo matāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.