तत्र रतिः- यूनोर् अन्योन्य-विषया स्थायिनीच्छा रतिर् भवेत् । निसर्गेणाभियोगेन संसर्गेणाभिमानतः ॥स्र्स् २।२४०॥ १०८ उपमाध्यात्म-विषयैर् एषा स्यात् तत्र विक्रियाः । कटाक्ष-पात-भ्रू-क्षेप-प्रिय-वाग्-आदयो मताः ॥स्र्स् २।२४१॥ १०९ तत्र निसर्गेण रतिर्, यथा- अलं विवादेन यथा श्रुतस् त्वया तथाविधस् तावद् अशेषम् अस्तु सः । ममात्र भावैक-रसं मनः स्थितं न काम-वृत्तिर् वचनीयम् ईक्षते ॥स्र्स् २।२४२॥ (कुसं। ५।८२) अत्र रूपादि-दृष्ट-कारण-निरपेक्षा पार्वत्याः रतिर् जन्मान्तर-वासना-रूपा निसर्गाद् एव भवति । अभियोगोऽ भिनिवेशः । तद्-एक-परत्वम् इति यावत् । तेन, यथा- तन् मे मनः क्षिपति यत् सरस-प्रहारम् आलोक्य माम् अगणित-स्खलद्-उत्तरीया । त्रस्तैक-हायन-कुरङ्ग-विलोल-दृष्टिः साश्लिष्टवत्य् अमृत-संवलितैर् इवाङ्गैः ॥स्र्स् २।२४३॥ (मामा। ४।८) अत्रोत्तरीय-स्खलनादि-सूचितेन मदयन्तिका-प्रेमाभियोगेन मकरन्दस्य तत्र रतिर् उत्पद्यते । संसर्गेण, यथा- उत्पत्तिर् देव-यजनाद् ब्रह्म-वादी नृपः पिता । सुप्रसन्नोज्ज्वला मूर्तिर् अस्यां स्नेहं करोति मे ॥स्र्स् २।२४४॥ (मवीच। १।२१) अत्र देव-यजन-जनकादि-सम्बन्ध-गौरवेण सीतायां रामस्य रतिः । अथ अभिमाणः । इदम् एव मम प्रियं नान्यद् इत्य् अभिप्रायोऽ भिमानः । तेन, यथा- जगति जयिनस् ते ते भावा नवेन्दु-कलादयः प्रकृति-मधुराः सन्त्य् एवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यद् इयं याता लोके विलोचन-चन्द्रिका नयन-विषयं जन्मन्य् एकः स एव महोत्सवः ॥स्र्स् २।२४५॥ (मामा। १।३९) अत्र माधवस्य विल्चन-चन्द्रिका-नयन-महोत्सवाद्य्-अभिमानेन इतर-रमणीय-वस्तु-नैःस्पृह्येण च मालत्यां रतिः । उपमया, यथा- अपि तुरग-समीपाद् उत्पतन्तं मयूरं न स रुचिर-कलापं बाण-लक्ष्यीचकार । सपदि गत-मनस्कश् चित्र-माल्यानुकीर्णे रति-विगलित-बन्धे केश-पाशे प्रियायाः ॥स्र्स् २।२४६॥ (रवं। ९।६७) अत्र मृगयान्तरितापि दशरथस्य प्रिया-विषया रतिस् तदीय-केश-कलाप-सदृश-केकि-कलाप-दर्शनेनोत्पद्यते । अध्यात्मं स्वात्म-प्रामाण्य-मात्रम् । तेन, यथा- कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मुनेस् तनयान् । बलवत् तु दूयमानं प्रत्याययतीव मे हृदयम् ॥स्र्स् २।२४७॥ (शकु। ५।३१) अत्र दुष्यन्तस्य निज-चित्त-सन्ताप-प्रत्ययेन शाप-विस्मृतायाम् अपि शकुन्तलायां रतिः । विषयाः शब्दादयः । तत्र शब्देन, यथा ममैव- सखि मे नियति-हतायास् तद्-दर्शनम् अस्तु वा मा वा । पुनर् अपि स वेणु-नादो यदि कर्ण-पथे पतेत् तद् एवालम्
tatra ratiḥ- yūnor anyonya-viṣayā sthāyinīcchā ratir bhavet | nisargeṇābhiyogena saṃsargeṇābhimānataḥ ||SRs 2.240|| 108 upamādhyātma-viṣayair eṣā syāt tatra vikriyāḥ | kaṭākṣa-pāta-bhrū-kṣepa-priya-vāg-ādayo matāḥ ||SRs 2.241|| 109 tatra nisargeṇa ratir, yathā- alaṃ vivādena yathā śrutas tvayā tathāvidhas tāvad aśeṣam astu saḥ | mamātra bhāvaika-rasaṃ manaḥ sthitaṃ na kāma-vṛttir vacanīyam īkṣate ||SRs 2.242|| (ku.saṃ. 5.82) atra rūpādi-dṛṣṭa-kāraṇa-nirapekṣā pārvatyāḥ ratir janmāntara-vāsanā-rūpā nisargād eva bhavati | abhiyogo' bhiniveśaḥ | tad-eka-paratvam iti yāvat | tena, yathā- tan me manaḥ kṣipati yat sarasa-prahāram ālokya mām agaṇita-skhalad-uttarīyā | trastaika-hāyana-kuraṅga-vilola-dṛṣṭiḥ sāśliṣṭavaty amṛta-saṃvalitair ivāṅgaiḥ ||SRs 2.243|| (mā.mā. 4.8) atrottarīya-skhalanādi-sūcitena madayantikā-premābhiyogena makarandasya tatra ratir utpadyate | saṃsargeṇa, yathā- utpattir deva-yajanād brahma-vādī nṛpaḥ pitā | suprasannojjvalā mūrtir asyāṃ snehaṃ karoti me ||SRs 2.244|| (ma.vī.ca. 1.21) atra deva-yajana-janakādi-sambandha-gauraveṇa sītāyāṃ rāmasya ratiḥ | atha abhimāṇaḥ | idam eva mama priyaṃ nānyad ity abhiprāyo' bhimānaḥ | tena, yathā- jagati jayinas te te bhāvā navendu-kalādayaḥ prakṛti-madhurāḥ santy evānye mano madayanti ye | mama tu yad iyaṃ yātā loke vilocana-candrikā nayana-viṣayaṃ janmany ekaḥ sa eva mahotsavaḥ ||SRs 2.245|| (mā.mā. 1.39) atra mādhavasya vilcana-candrikā-nayana-mahotsavādy-abhimānena itara-ramaṇīya-vastu-naiḥspṛhyeṇa ca mālatyāṃ ratiḥ | upamayā, yathā- api turaga-samīpād utpatantaṃ mayūraṃ na sa rucira-kalāpaṃ bāṇa-lakṣyīcakāra | sapadi gata-manaskaś citra-mālyānukīrṇe rati-vigalita-bandhe keśa-pāśe priyāyāḥ ||SRs 2.246|| (ra.vaṃ. 9.67) atra mṛgayāntaritāpi daśarathasya priyā-viṣayā ratis tadīya-keśa-kalāpa-sadṛśa-keki-kalāpa-darśanenotpadyate | adhyātmaṃ svātma-prāmāṇya-mātram | tena, yathā- kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munes tanayān | balavat tu dūyamānaṃ pratyāyayatīva me hṛdayam ||SRs 2.247|| (śaku. 5.31) atra duṣyantasya nija-citta-santāpa-pratyayena śāpa-vismṛtāyām api śakuntalāyāṃ ratiḥ | viṣayāḥ śabdādayaḥ | tatra śabdena, yathā mamaiva- sakhi me niyati-hatāyās tad-darśanam astu vā mā vā | punar api sa veṇu-nādo yadi karṇa-pathe patet tad evālam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.