इत्य् अत्र महा-मांस-विक्रय-साहसस्य दोष-रूपेण कथेनेऽ पि माधवानुरागोत्पादन-गुणतया पर्यवसितम् इदं प्रमुख-गर्हणत्वाद् गर्हणम् । गुण-कीर्तने दोष-पर्यवसानम्, यथा मालती-माधवे, मदयन्तिका (तथा कृत्वा)-दुम्मणाअदि वा इअं वामसीला । [दुर्मनायते वा इयं वाम-शीला ।] लवङ्गिका-कहं णाम णव-वहू-विस्संभणोबाअजाणअं लडहं बिअड्ढ-महुर-भासणं अरोसणं अकादरं दे भादरं भत्तारं समासादिअ दुम्मणाइस्सदि मे पिअसही । [कथं नाम नव-वधू-विस्रम्भनोपाय-ज्ञं लटहं विदग्ध-मधुर-भाषणम् अरोषणम् अकातरं ते भ्रातरं भर्तारं समासाद्य दुर्मणायिष्यते मे प्रिय-सखी ।] मदयन्तिका-पेक्ख बुद्ध-रक्खिदे ! बिप्पदीबं उबालभीआमो । [पश्य बुद्ध-रक्षिते ! विप्रतीपम् उपालभ्यामहे ।] [सप्तमाङ्के उपक्रमे] इत्य् अत्र मुखतो गुण-कीर्तनम् अप्य् अन्ततो दोषायेति गर्हणम् इदम् । अथ अनुनयः- अभ्यर्थना-परं वाक्यं विज्ञेयोऽ नुनयो बुधैः ॥स्र्स् ३।२७३॥ ११९अ यथा वेणि-संहारे, धृतराष्ट्रः-सञ्जय ! मद्-वचनाद् ब्रूहि भारद्वाजम् अश्वत्थामानम्- स्मरति न भवान् पीतं स्तन्यं विभज्य सहामुना मम च मृदितं क्षौमं बाल्ये त्वद्-अङ्ग-विवर्तनैः । अनुज-निधन-स्फीताच् छोकाद् अतिप्रणयाच् च यद् वचन-विकृतिष्व् अस्य क्रोधो मुधा क्रियते त्वया ॥स्र्स् ३।२७४॥ [वेसं। ५।४७] इत्य् अत्र अश्वत्थाम-प्रार्थनम् अनुनयः । अथ भ्रंशः- पतनं प्रकृताद् अर्थाद् अन्यस्मिन् भ्रंश ईरितः ॥स्र्स् ३।२७५॥ ११९ब् यथा प्रसन्न-राघवे, रावणः (संवृत्त-निज-रूपः पुरुष-रूपेण प्रविष्टः ।)-कथय क्व तावत् कर्णान्त-निवेशनीय-गुणं कन्या-रत्नं कार्मुकं च । मञ्जरीकः-इदं तावत् कार्मुकम् । कन्या तु चरमं लोचन-पथम् अवतरिष्यति । रावणः (स-संरम्भम्)-धिङ् मूर्ख ! कथं रे राशि-नक्षत्र-पाठकानां गोष्ठीं न दृष्टवान् असि । तेऽ पि कन्याम् एव प्रथमं प्रकटयन्ति । चरमं धनुः । मञ्जरीकः (स्वगतम्)-कथम् अयं वाचाटताम् एव प्रकटयति । [१।३२ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अत्र रावणेन [पुरुष-रूपेण प्रविष्टेन] धनुः-कन्ययोः प्रकृतम् अर्थं परित्यज्य राशि-लक्षणस्यार्थस्य प्रसञ्जनाद् अयं भ्रंशः । अथ लेशः- लेशः स्याद् इङ्गित-ज्ञान-कृद् विशेषणवद् वचः ॥स्र्स् ३।२७६॥ १२०अ यथा मालती-माधवे, कामन्दकी- असौ विद्याशाभिः शिशुर् अपि विनिर्गत्य भवनाद् इहायातः सम्प्रत्य् अविकल-शरच्-चन्द्र-वदनः । यदालोक-स्थाने भवति पुरम् उन्माद-तरलैः कटाक्षैर् नारीणां कुवलयित-वातायनम् इव ॥स्र्स् ३।२७७॥ [मामा। २।११] इत्य् अत्र कामन्दक्या मालत्य्-अनुराग-ज्ञान-निवेदनस्य उन्माद-तरलैर् इति विशेषणस्य कथनाद् अयं लेशः । अत्र क्षोभः- क्षोभस् त्व् अन्य-गते हेताव् अन्यस्मिन् कार्य-कल्पनं ॥स्र्स् ३।२७८॥ १२० यथा रत्नावल्यां, राजा (उपसृत्य उद्बन्धनम् अपनीय)-देवि ! किम् इदं अकार्यं क्रियते ? मम कण्ठ-गताः प्राणाः पाशे कण्ठ-गते तव । अनर्थार्थ-प्रयत्नोऽ यं त्यज्यतां साहसं प्रिये ॥स्र्स् ३।२७९॥ [र। ३।१६] अत्र पाशे वासवदत्ता-कण्ठ-गते तत्-कार्य-भूतस्य प्राणानां कण्ठ-गतत्वस्य वत्स-राजेन स्वस्मिन् कल्पनात् क्षोभः । अथ मनोरथः- मनोरथस् तु व्याजेन विवक्षित-निवेदनम् ॥स्र्स् ३।२८०॥ १२१अ यथा शाकुन्तले, शकुन्तला (पदान्तरं गत्वा परिवृत्य प्रकाशम्)-लदा-बल्लअ संदाब-हारअ आमंतेमि तुमं भूओबि पैर्भोअस्स । [लता-वलय सन्ताप-हारक आमन्त्रये त्वां भूयोऽ पि परिभोगाय ।] [३।२१ पद्याद् अनन्तरम्] अत्र लता-मण्डप-व्याजेन दुष्यन्तामन्त्रणं मनोरथः । अथ अनुक्त-सिद्धिः- प्रस्तावनैव शेषोऽ र्थो यत्रानुक्तोऽ पि गृह्यते । १२१ अनुक्त-सिद्धिर् एषा स्याद् इत्य् आह भरतो मुनिः[*२१]
ity atra mahā-māṃsa-vikraya-sāhasasya doṣa-rūpeṇa kathene' pi mādhavānurāgotpādana-guṇatayā paryavasitam idaṃ pramukha-garhaṇatvād garhaṇam | guṇa-kīrtane doṣa-paryavasānam, yathā mālatī-mādhave, madayantikā (tathā kṛtvā)-dummaṇāadi vā iaṃ vāmasīlā | [durmanāyate vā iyaṃ vāma-śīlā |] lavaṅgikā-kahaṃ ṇāma ṇava-vahū-vissaṃbhaṇobāajāṇaaṃ laḍahaṃ biaḍḍha-mahura-bhāsaṇaṃ arosaṇaṃ akādaraṃ de bhādaraṃ bhattāraṃ samāsādia dummaṇāissadi me piasahī | [kathaṃ nāma nava-vadhū-visrambhanopāya-jñaṃ laṭahaṃ vidagdha-madhura-bhāṣaṇam aroṣaṇam akātaraṃ te bhrātaraṃ bhartāraṃ samāsādya durmaṇāyiṣyate me priya-sakhī |] madayantikā-pekkha buddha-rakkhide ! bippadībaṃ ubālabhīāmo | [paśya buddha-rakṣite ! vipratīpam upālabhyāmahe |] [saptamāṅke upakrame] ity atra mukhato guṇa-kīrtanam apy antato doṣāyeti garhaṇam idam | atha anunayaḥ- abhyarthanā-paraṃ vākyaṃ vijñeyo' nunayo budhaiḥ ||SRs 3.273|| 119a yathā veṇi-saṃhāre, dhṛtarāṣṭraḥ-sañjaya ! mad-vacanād brūhi bhāradvājam aśvatthāmānam- smarati na bhavān pītaṃ stanyaṃ vibhajya sahāmunā mama ca mṛditaṃ kṣaumaṃ bālye tvad-aṅga-vivartanaiḥ | anuja-nidhana-sphītāc chokād atipraṇayāc ca yad vacana-vikṛtiṣv asya krodho mudhā kriyate tvayā ||SRs 3.274|| [ve.saṃ. 5.47] ity atra aśvatthāma-prārthanam anunayaḥ | atha bhraṃśaḥ- patanaṃ prakṛtād arthād anyasmin bhraṃśa īritaḥ ||SRs 3.275|| 119b yathā prasanna-rāghave, rāvaṇaḥ (saṃvṛtta-nija-rūpaḥ puruṣa-rūpeṇa praviṣṭaḥ |)-kathaya kva tāvat karṇānta-niveśanīya-guṇaṃ kanyā-ratnaṃ kārmukaṃ ca | mañjarīkaḥ-idaṃ tāvat kārmukam | kanyā tu caramaṃ locana-patham avatariṣyati | rāvaṇaḥ (sa-saṃrambham)-dhiṅ mūrkha ! kathaṃ re rāśi-nakṣatra-pāṭhakānāṃ goṣṭhīṃ na dṛṣṭavān asi | te' pi kanyām eva prathamaṃ prakaṭayanti | caramaṃ dhanuḥ | mañjarīkaḥ (svagatam)-katham ayaṃ vācāṭatām eva prakaṭayati | [1.32 padyād anantaram] ity atra rāvaṇena [puruṣa-rūpeṇa praviṣṭena] dhanuḥ-kanyayoḥ prakṛtam arthaṃ parityajya rāśi-lakṣaṇasyārthasya prasañjanād ayaṃ bhraṃśaḥ | atha leśaḥ- leśaḥ syād iṅgita-jñāna-kṛd viśeṣaṇavad vacaḥ ||SRs 3.276|| 120a yathā mālatī-mādhave, kāmandakī- asau vidyāśābhiḥ śiśur api vinirgatya bhavanād ihāyātaḥ sampraty avikala-śarac-candra-vadanaḥ | yadāloka-sthāne bhavati puram unmāda-taralaiḥ kaṭākṣair nārīṇāṃ kuvalayita-vātāyanam iva ||SRs 3.277|| [mā.mā. 2.11] ity atra kāmandakyā mālaty-anurāga-jñāna-nivedanasya unmāda-taralair iti viśeṣaṇasya kathanād ayaṃ leśaḥ | atra kṣobhaḥ- kṣobhas tv anya-gate hetāv anyasmin kārya-kalpanaṃ ||SRs 3.278|| 120 yathā ratnāvalyāṃ, rājā (upasṛtya udbandhanam apanīya)-devi ! kim idaṃ akāryaṃ kriyate ? mama kaṇṭha-gatāḥ prāṇāḥ pāśe kaṇṭha-gate tava | anarthārtha-prayatno' yaṃ tyajyatāṃ sāhasaṃ priye ||SRs 3.279|| [ra. 3.16] atra pāśe vāsavadattā-kaṇṭha-gate tat-kārya-bhūtasya prāṇānāṃ kaṇṭha-gatatvasya vatsa-rājena svasmin kalpanāt kṣobhaḥ | atha manorathaḥ- manorathas tu vyājena vivakṣita-nivedanam ||SRs 3.280|| 121a yathā śākuntale, śakuntalā (padāntaraṃ gatvā parivṛtya prakāśam)-ladā-ballaa saṃdāba-hāraa āmaṃtemi tumaṃ bhūobi pairbhoassa | [latā-valaya santāpa-hāraka āmantraye tvāṃ bhūyo' pi paribhogāya |] [3.21 padyād anantaram] atra latā-maṇḍapa-vyājena duṣyantāmantraṇaṃ manorathaḥ | atha anukta-siddhiḥ- prastāvanaiva śeṣo' rtho yatrānukto' pi gṛhyate | 121 anukta-siddhir eṣā syād ity āha bharato muniḥ[*21]
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.