Library·Simhabhupala: Rasarnavasudhakara·3
द्वितीयो विलासः रसिकोल्लासः कल्याण-दायि भवतां भवेद् भव्य-गुणाकरम् । कमलाकुचकालेय-व्यञ्जितोरः-स्थलं महः
dvitīyo vilāsaḥ rasikollāsaḥ kalyāṇa-dāyi bhavatāṃ bhaved bhavya-guṇākaram | kamalākucakāleya-vyañjitoraḥ-sthalaṃ mahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रीमद्-आन्ध्र-मण्डलाधीश्वर-प्रतिगण्ड-भैरव-श्रीमद्-अनपोत-नरेन्द्र-नन्दन-भुज-बल-भीम-श्री-सिंह-भूपाल-विरचिते रसार्णव-सुधाकर-नाम्नि नाट्यालङ्कार-शास्त्रे रसिकोल्लासो नाम द्वितीयो विलासः
iti śrīmad-āndhra-maṇḍalādhīśvara-pratigaṇḍa-bhairava-śrīmad-anapota-narendra-nandana-bhuja-bala-bhīma-śrī-siṃha-bhūpāla-viracite rasārṇava-sudhākara-nāmni nāṭyālaṅkāra-śāstre rasikollāso nāma dvitīyo vilāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ः (३) तृतीयो विलासः भावकोल्लासः स क्षेमदायी कमलानुकूलः कठोर-पारावत-कण्ठ-नीलः । कृपा-निधिर् भव्य-गुणाभिरामः परः पुमान् रज-महीध्र-वासी ॥१॥ तद् ईदृश-रसाधारं नाट्यं रूपकम् इत्य् अपि । नटस्यातिप्रवीणस्य कर्मत्वान् नाट्यम् उच्यते ॥२॥ यथा मुखादौ पद्मादेर् आरोपे रूपक-प्रथा । तथैव नायकारोपो नटे रूपकम् उच्यते
ḥ (3) tṛtīyo vilāsaḥ bhāvakollāsaḥ sa kṣemadāyī kamalānukūlaḥ kaṭhora-pārāvata-kaṇṭha-nīlaḥ | kṛpā-nidhir bhavya-guṇābhirāmaḥ paraḥ pumān raja-mahīdhra-vāsī ||1|| tad īdṛśa-rasādhāraṃ nāṭyaṃ rūpakam ity api | naṭasyātipravīṇasya karmatvān nāṭyam ucyate ||2|| yathā mukhādau padmāder ārope rūpaka-prathā | tathaiva nāyakāropo naṭe rūpakam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयो विलासः भावकोल्लासः स क्षेमदायी कमलानुकूलः कठोर-पारावत-कण्ठ-नीलः । कृपा-निधिर् भव्य-गुणाभिरामः परः पुमान् रज-महीध्र-वासी ॥स्र्स् ३।१॥ १ भवत्व् इति सम्बन्धः स्मरणीयः । तद् ईदृश-रसाधारं नाट्यं रूपकम् इत्य् अपि । नटस्यातिप्रवीणस्य कर्मत्वान् नाट्यम् उच्यते ॥स्र्स् ३।२॥ २ यथा मुखादौ पद्मादेर् आरोपे रूपक-प्रथा । तथैव नायकारोपो नटे रूपकम् उच्यते । ३ तच् च नाट्यं दश-विधं वाक्यार्थाभिनयात्मकम् ॥स्र्स् ३।३॥ ४अ तथा च भारतीये (१८।२-३)- नाटकं सप्रकरणम् अङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश् च वीथी प्रहसनं डिमः । ईहामृगश् च विज्ञेयो दशधा नाट्य-लक्षणम् ।
tṛtīyo vilāsaḥ bhāvakollāsaḥ sa kṣemadāyī kamalānukūlaḥ kaṭhora-pārāvata-kaṇṭha-nīlaḥ | kṛpā-nidhir bhavya-guṇābhirāmaḥ paraḥ pumān raja-mahīdhra-vāsī ||SRs 3.1|| 1 bhavatv iti sambandhaḥ smaraṇīyaḥ | tad īdṛśa-rasādhāraṃ nāṭyaṃ rūpakam ity api | naṭasyātipravīṇasya karmatvān nāṭyam ucyate ||SRs 3.2|| 2 yathā mukhādau padmāder ārope rūpaka-prathā | tathaiva nāyakāropo naṭe rūpakam ucyate | 3 tac ca nāṭyaṃ daśa-vidhaṃ vākyārthābhinayātmakam ||SRs 3.3|| 4a tathā ca bhāratīye (18.2-3)- nāṭakaṃ saprakaraṇam aṅko vyāyoga eva ca | bhāṇaḥ samavakāraś ca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ | īhāmṛgaś ca vijñeyo daśadhā nāṭya-lakṣaṇam |
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसेतिवृत्त-नेतारस् तत्-तद्-रूपक-भेदकाः । ४ लक्षितौ रसनेताराव् इतिवृत्तं तु कथ्यते
rasetivṛtta-netāras tat-tad-rūpaka-bhedakāḥ | 4 lakṣitau rasanetārāv itivṛttaṃ tu kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिवृत्त-कथा-वस्तु-शब्दाः पर्याय-वाचिनः । ५ इतिवृत्तं प्रबन्धस्य शरीरं त्रिविधं हि तत्
itivṛtta-kathā-vastu-śabdāḥ paryāya-vācinaḥ | 5 itivṛttaṃ prabandhasya śarīraṃ trividhaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ख्यातं कल्प्यं च सङ्कीर्णं ख्यातं राम-कथादिकम् । ६ कवि-बुद्धि-कृतं कल्प्यं मालती-माधवादिकम्
khyātaṃ kalpyaṃ ca saṅkīrṇaṃ khyātaṃ rāma-kathādikam | 6 kavi-buddhi-kṛtaṃ kalpyaṃ mālatī-mādhavādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्कीर्णम् उभयायत्तं लव-राघव-चेष्टितम् । ७ लक्ष्येष्व् एतत् तु बहुधा दिव्य-मर्त्यादि-भेदतः
saṅkīrṇam ubhayāyattaṃ lava-rāghava-ceṣṭitam | 7 lakṣyeṣv etat tu bahudhā divya-martyādi-bhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चेतिवृत्तं विद्वद्भिः पञ्चधा परिकीर्तितम् । ८ बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यम् इत्य् अपि
tac cetivṛttaṃ vidvadbhiḥ pañcadhā parikīrtitam | 8 bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryam ity api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यस्य कारणं प्राज्ञैस् तद् बीजम् इति कथ्यते । उप्तं बीजं तरोर् यद्वद् अङ्कुरादि-प्रभेदतः
kāryasya kāraṇaṃ prājñais tad bījam iti kathyate | uptaṃ bījaṃ taror yadvad aṅkurādi-prabhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलाय कल्पते तद्वन् नायकादि-विभेदतः । फलायैतद् भवेद् यस्माद् बीजम् इत्य् अभिधीयते
phalāya kalpate tadvan nāyakādi-vibhedataḥ | phalāyaitad bhaved yasmād bījam ity abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फले प्रधाने बीजस्य प्रसङ्गोक्तैः फलान्तरैः । विच्छिन्ने यद् अविच्छेद-कारणं बिन्दुर् उच्यते
phale pradhāne bījasya prasaṅgoktaiḥ phalāntaraiḥ | vicchinne yad aviccheda-kāraṇaṃ bindur ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जल-बिन्दुर् यथा सिञ्चंस् तरु-मूलं फलाय हि । तथैवायम् उपक्षिप्तो बिन्दुर् इत्य् अभिधीयते
jala-bindur yathā siñcaṃs taru-mūlaṃ phalāya hi | tathaivāyam upakṣipto bindur ity abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् प्रधानोपकरण-प्रसङ्गात् स्वार्थम् ऋच्छति । सा स्यात् पताका सुग्रीव-मकरन्दादि-वृत्तवत्
yat pradhānopakaraṇa-prasaṅgāt svārtham ṛcchati | sā syāt patākā sugrīva-makarandādi-vṛttavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् केवलं परार्थस्य साधकं च प्रदेश-भाक् । प्रकरी सा समुद्दिष्टा नव-वृन्दादि-वृत्तवत्
yat kevalaṃ parārthasya sādhakaṃ ca pradeśa-bhāk | prakarī sā samuddiṣṭā nava-vṛndādi-vṛttavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ बीजः- यत् तु स्वल्पम् उपक्षिप्तं बहुधा विस्तृतिं गतम् । ९ कार्यस्य कारणं प्राज्ञैस् तद् बीजम् इति कथ्यते । उप्तं बीजं तरोर् यद्वद् अङ्कुरादि-प्रभेदतः ॥स्र्स् ३।१०॥ १० फलाय कल्पते तद्वन् नायकादि-विभेदतः । फलायैतद् भवेद् यस्माद् बीजम् इत्य् अभिधीयते ॥स्र्स् ३।११॥ ११ यथा बाल-रामायणे प्रथम-द्वितीयाङ्कयोः कल्पिते मुख-सन्धौ स्वल्पो रामोत्साहो बीजम् इत्य् उच्यते । अथ बिन्दुः- फले प्रधाने बीजस्य प्रसङ्गोक्तैः फलान्तरैः । विच्छिन्ने यद् अविच्छेद-कारणं बिन्दुर् उच्यते ॥स्र्स् ३।१२॥ १२ जल-बिन्दुर् यथा सिञ्चंस् तरु-मूलं फलाय हि । तथैवायम् उपक्षिप्तो बिन्दुर् इत्य् अभिधीयते ॥स्र्स् ३।१३॥ १३ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] तृतीय-चतुर्थाङ्कयोः कल्पिते प्रतिमुख-सन्धौ निक्षिप्तो रावण-विरोध-मूलं सीता-परिग्रहो बिन्दुर् उच्यते । अथ पताका-- यत् प्रधानोपकरण-प्रसङ्गात् स्वार्थम् ऋच्छति । सा स्यात् पताका सुग्रीव-मकरन्दादि-वृत्तवत् ॥स्र्स् ३।१४॥ १४ अथ प्रकरी- यत् केवलं परार्थस्य साधकं च प्रदेश-भाक् । प्रकरी सा समुद्दिष्टा नव-वृन्दादि-वृत्तवत् ॥स्र्स् ३।१५॥ १५ पताका-प्रकरी-व्यपदेशो भाव-प्रकाशिका-कारेणोक्तः, यथा- यथा पताका कस्यापि शोभाकृच् चिह्न-रूपतः । स्वस्योपनायकादीनां वृत्तान्तस् तद्वद् उच्यते
atha bījaḥ- yat tu svalpam upakṣiptaṃ bahudhā vistṛtiṃ gatam | 9 kāryasya kāraṇaṃ prājñais tad bījam iti kathyate | uptaṃ bījaṃ taror yadvad aṅkurādi-prabhedataḥ ||SRs 3.10|| 10 phalāya kalpate tadvan nāyakādi-vibhedataḥ | phalāyaitad bhaved yasmād bījam ity abhidhīyate ||SRs 3.11|| 11 yathā bāla-rāmāyaṇe prathama-dvitīyāṅkayoḥ kalpite mukha-sandhau svalpo rāmotsāho bījam ity ucyate | atha binduḥ- phale pradhāne bījasya prasaṅgoktaiḥ phalāntaraiḥ | vicchinne yad aviccheda-kāraṇaṃ bindur ucyate ||SRs 3.12|| 12 jala-bindur yathā siñcaṃs taru-mūlaṃ phalāya hi | tathaivāyam upakṣipto bindur ity abhidhīyate ||SRs 3.13|| 13 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīya-caturthāṅkayoḥ kalpite pratimukha-sandhau nikṣipto rāvaṇa-virodha-mūlaṃ sītā-parigraho bindur ucyate | atha patākā-- yat pradhānopakaraṇa-prasaṅgāt svārtham ṛcchati | sā syāt patākā sugrīva-makarandādi-vṛttavat ||SRs 3.14|| 14 atha prakarī- yat kevalaṃ parārthasya sādhakaṃ ca pradeśa-bhāk | prakarī sā samuddiṣṭā nava-vṛndādi-vṛttavat ||SRs 3.15|| 15 patākā-prakarī-vyapadeśo bhāva-prakāśikā-kāreṇoktaḥ, yathā- yathā patākā kasyāpi śobhākṛc cihna-rūpataḥ | svasyopanāyakādīnāṃ vṛttāntas tadvad ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् द्विधा तुल्य-संविधानं तुल्य-विशेषणम् । तत्राद्यं त्रि-प्रकारं स्याद् द्वितीयं त्व् एकम् एव हि
etad dvidhā tulya-saṃvidhānaṃ tulya-viśeṣaṇam | tatrādyaṃ tri-prakāraṃ syād dvitīyaṃ tv ekam eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं चतुर्विधं ज्ञेयं पताका-स्थानकं बुधैः । तथा च भरतः- सहसैवार्थ-सम्पत्तिर् गुणवत्य् उपचारतः । पताका-स्थानकम् इदं प्रथमं परिकीर्तितम् ॥इति॥(१९।३१) तथा च- वचः सातिशयं श्लिष्टं काव्य-बन्ध-समाश्रयम् । पताका-स्थानकम् इदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥इति॥(१९।३२) तथा च- अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं स-विनयं भवेत् । श्लिष्ट-प्रत्युत्तरोपेतं तृतीयम् इदम् इष्यते ॥(१९।३३) तथा च- द्व्य्-अर्थो वचन-विन्यासः सुश्लिष्टः काव्य-योजितः । उपन्यास-सुयुक्तश् च तच् चतुर्थम् उदाहृतम् ॥(१९।३४) इति ॥ वस्तुनस् तु समस्तस्य धर्म-कामार्थ-लक्षणम्
evaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ patākā-sthānakaṃ budhaiḥ | tathā ca bharataḥ- sahasaivārtha-sampattir guṇavaty upacārataḥ | patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam ||iti||(19.31) tathā ca- vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ kāvya-bandha-samāśrayam | patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam ||iti||(19.32) tathā ca- arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet | śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam iṣyate ||(19.33) tathā ca- dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ | upanyāsa-suyuktaś ca tac caturtham udāhṛtam ||(19.34) iti || vastunas tu samastasya dharma-kāmārtha-lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलं कार्यम् इति शुद्धं मिश्रं वा कल्पयेत् सुधीः । प्रधानम् अङ्गम् इति च तद् वस्तु द्विविधं पुनः
phalaṃ kāryam iti śuddhaṃ miśraṃ vā kalpayet sudhīḥ | pradhānam aṅgam iti ca tad vastu dvividhaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानं नेतृ-चरितं प्रधान-फल-बन्धि च । काव्ये व्यापि प्रधानं तद् यथा रामादि-चेष्टितम्
pradhānaṃ netṛ-caritaṃ pradhāna-phala-bandhi ca | kāvye vyāpi pradhānaṃ tad yathā rāmādi-ceṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायकार्थ-कृद्-अङ्गं स्यान् नायकेतर-चेष्टितम् । नित्यं पताका प्रकरी चाङ्गं बीजादयः क्वचित्
nāyakārtha-kṛd-aṅgaṃ syān nāyaketara-ceṣṭitam | nityaṃ patākā prakarī cāṅgaṃ bījādayaḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभायै वेदिकादीनां यथा पुष्पाक्षतादयः । तथ र्तु-वर्णनादिस् तु प्रसङ्गे प्रकरी भवेत् ॥स्र्स् ३।१७॥ इति (भाव-प्रकाशे) । अथ पताका-स्थानकानि- अङ्गस्य च प्रधानस्य भाव्यवस्थस्य सूचकम् । यद् आगन्तुक-भावेन पताका-स्थानकं हि तत् ॥स्र्स् ३।१८॥ १६ एतद् द्विधा तुल्य-संविधानं तुल्य-विशेषणम् । तत्राद्यं त्रि-प्रकारं स्याद् द्वितीयं त्व् एकम् एव हि ।१७ एवं चतुर्विधं ज्ञेयं पताका-स्थानकं बुधैः ॥स्र्स् ३।१९॥ १८अ तथा च भरतः (१९।३१)- सहसैवार्थ-सम्पत्तिर् गुणवत्य् उपचारतः । पताका-स्थानकम् इदं प्रथमं परिकीर्तितम् ॥स्र्स् ३।२०॥ इति । यथा रत्नावल्याम्- विदूषकः- भोः ! एसा क्खु अबरा देबी बासबदत्ता । (भोः ! एषा खलु अपरा देवी वासवदत्ता ।) राजा (सशङ्कं रत्नावली-हस्तं विसृजति ।) इत्य् अत्र इयं वासवत्तेत्य् अनेनोपचार-प्रयोगेण भाविनो वासवदत्ता-कोपस्य सूचनात् सहसार्थ-सम्पत्ति-रूपम् इदम् एकं पताका-स्थानकम् । तथा च (१९।३२)- वचः सातिशयं श्लिष्टं काव्य-बन्ध-समाश्रयम् । पताका-स्थानकम् इदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥स्र्स् ३।२१॥ इति । यथा उत्तर-राम-चरिते (१।३८)- इयं गेहे लक्ष्मीर् इयम् अमृत-वर्तिर् नयनयोर् असाव् अस्याः स्पर्शो वपुषि बहलश् चन्दन-रसः । अयं कण्ठे बाहुः शिशिर-मसृणो मौक्तिक-सरः किम् अस्या न प्रेयो यदि परम् असह्यस् तु विरहः
śobhāyai vedikādīnāṃ yathā puṣpākṣatādayaḥ | tatha rtu-varṇanādis tu prasaṅge prakarī bhavet ||SRs 3.17|| iti (bhāva-prakāśe) | atha patākā-sthānakāni- aṅgasya ca pradhānasya bhāvyavasthasya sūcakam | yad āgantuka-bhāvena patākā-sthānakaṃ hi tat ||SRs 3.18|| 16 etad dvidhā tulya-saṃvidhānaṃ tulya-viśeṣaṇam | tatrādyaṃ tri-prakāraṃ syād dvitīyaṃ tv ekam eva hi |17 evaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ patākā-sthānakaṃ budhaiḥ ||SRs 3.19|| 18a tathā ca bharataḥ (19.31)- sahasaivārtha-sampattir guṇavaty upacārataḥ | patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam ||SRs 3.20|| iti | yathā ratnāvalyām- vidūṣakaḥ- bhoḥ ! esā kkhu abarā debī bāsabadattā | (bhoḥ ! eṣā khalu aparā devī vāsavadattā |) rājā (saśaṅkaṃ ratnāvalī-hastaṃ visṛjati |) ity atra iyaṃ vāsavattety anenopacāra-prayogeṇa bhāvino vāsavadattā-kopasya sūcanāt sahasārtha-sampatti-rūpam idam ekaṃ patākā-sthānakam | tathā ca (19.32)- vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ kāvya-bandha-samāśrayam | patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam ||SRs 3.21|| iti | yathā uttara-rāma-carite (1.38)- iyaṃ gehe lakṣmīr iyam amṛta-vartir nayanayor asāv asyāḥ sparśo vapuṣi bahalaś candana-rasaḥ | ayaṃ kaṇṭhe bāhuḥ śiśira-masṛṇo mauktika-saraḥ kim asyā na preyo yadi param asahyas tu virahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामः-अये कः ? इत्य् अत्र भविष्यतः सीता-विरहस्य सूचनाद् इदं श्लिष्टं नाम द्वितीयं पताका-स्थानकम् । तथा च (१९।३३)- अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं स-विनयं भवेत् । श्लिष्ट-प्रत्युत्तरोपेतं तृतीयम् इदम् इष्यते
rāmaḥ-aye kaḥ ? ity atra bhaviṣyataḥ sītā-virahasya sūcanād idaṃ śliṣṭaṃ nāma dvitīyaṃ patākā-sthānakam | tathā ca (19.33)- arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet | śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वेणी-संहारे (२।२३), राजा- लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वद्-दृष्टि-हारि मम लोचन-बान्धवस्य । अध्यासितुं तव चिरं जघन-स्थलस्य पर्याप्तम् एव करभोरु मओरु-युग्मम्
yathā veṇī-saṃhāre (2.23), rājā- lolāṃśukasya pavanākulitāṃśukāntaṃ tvad-dṛṣṭi-hāri mama locana-bāndhavasya | adhyāsituṃ tava ciraṃ jaghana-sthalasya paryāptam eva karabhoru maoru-yugmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्नस् तु तत्-फल-प्राप्त्याम् औत्सुक्येन तु वर्तनम् । प्राप्त्य्-आशा तु महार्थस्य सिद्धि-सद्भाव-भावना[*३]
yatnas tu tat-phala-prāptyām autsukyena tu vartanam | prāpty-āśā tu mahārthasya siddhi-sadbhāva-bhāvanā[*3]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा-केन ? कञ्चुकी-देव भीमेन । राजा-आः किं प्रलपसि ? इत्य् अत्र श्लिष्ट-प्रत्युत्तरेण कञ्चुकि-वाक्येन भाविनो दुर्योधनोरु-भङ्गस्य सूचनेन श्लिष्टोत्तरं नाम तृतीयम् इदं पताका-स्थानकम् । तथा च (१९।३४) - द्व्य्-अर्थो वचन-विन्यासः सुश्लिष्टः काव्य-योजितः । उपन्यास-सुयुक्तश् च तच् चतुर्थम् उदाहृतम् ॥स्र्स् ३।२५॥ इति । यथा- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुर् अरुचं प्रारब्ध-जृम्भां क्षणाद् आयासं श्वसनोद्गमैर् अविरलैर् आतन्वतीम् आत्मनः । अद्योद्यान-लताम् इमां समदनां नारीम् इवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोप-विपाटल-द्युति मुखं देव्याः करिष्याम्य् अहम्
rājā-kena ? kañcukī-deva bhīmena | rājā-āḥ kiṃ pralapasi ? ity atra śliṣṭa-pratyuttareṇa kañcuki-vākyena bhāvino duryodhanoru-bhaṅgasya sūcanena śliṣṭottaraṃ nāma tṛtīyam idaṃ patākā-sthānakam | tathā ca (19.34) - dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ | upanyāsa-suyuktaś ca tac caturtham udāhṛtam ||SRs 3.25|| iti | yathā- uddāmotkalikāṃ vipāṇḍur arucaṃ prārabdha-jṛmbhāṃ kṣaṇād āyāsaṃ śvasanodgamair aviralair ātanvatīm ātmanaḥ | adyodyāna-latām imāṃ samadanāṃ nārīm ivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopa-vipāṭala-dyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैकस्यास् त्व् अवस्थायाः प्रकृत्या चैकयैकया । योगः सन्धिर् इति ज्ञेयो नाट्य-विद्या-विशारदैः
ekaikasyās tv avasthāyāḥ prakṛtyā caikayaikayā | yogaḥ sandhir iti jñeyo nāṭya-vidyā-viśāradaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अत्र विशेषण-श्लेषेण भाविनो रत्नावली-सन्दर्शनस्य सूचनात् तुल्य-विशेषणं नाम चतुर्थं पताका-स्थानकम् इदम् । अथ कार्यम्- वस्तुनस् तु समस्तस्य धर्म-कामार्थ-लक्षणम् । १८ फलं कार्यम् इति शुद्धं मिश्रं वा कल्पयेत् सुधीः ॥स्र्स् ३।२७॥ १९अ शुद्धं, यथा मालती-माधवे (१०।२३), कामन्दकी- यत् प्राग् एव मनोरथैर् वृतम् अभूत् कल्याणम् आयुष्मतोस् तत् पुण्यैर् मद्-उपक्रमैश् च फलितं क्लेशोऽ पि मच्-छिष्ययोः । निष्णातश् च समागमोऽ भिविहितस् त्वत्-प्रेयसः कान्तया सम्प्रीतौ नृप-नन्दनौ यद् अपरं प्रेयस् तद् अप्य् उच्यताम्
ity atra viśeṣaṇa-śleṣeṇa bhāvino ratnāvalī-sandarśanasya sūcanāt tulya-viśeṣaṇaṃ nāma caturthaṃ patākā-sthānakam idam | atha kāryam- vastunas tu samastasya dharma-kāmārtha-lakṣaṇam | 18 phalaṃ kāryam iti śuddhaṃ miśraṃ vā kalpayet sudhīḥ ||SRs 3.27|| 19a śuddhaṃ, yathā mālatī-mādhave (10.23), kāmandakī- yat prāg eva manorathair vṛtam abhūt kalyāṇam āyuṣmatos tat puṇyair mad-upakramaiś ca phalitaṃ kleśo' pi mac-chiṣyayoḥ | niṣṇātaś ca samāgamo' bhivihitas tvat-preyasaḥ kāntayā samprītau nṛpa-nandanau yad aparaṃ preyas tad apy ucyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अत्र काव्योपसंहार-श्लोकेन तृतीय-पुरुषार्थस्यैव फल-कथनात् शुद्धं कार्यम् इदम् । मिश्रं, यथा बाल-रामायणे (१०।१०४)- रुग्णं चाजगवं न चातिकुपितो भर्गः सुर-ग्रामणीः सेतुश् च ग्रथितः प्रसन्न-मधुरो दृष्टश् च वारां निधिः । पौलस्त्यश् चरम-स्थितश् च भगवान् प्रीतः श्रुतीनां कविः प्राप्तं यानम् इदं च याचितवते दत्तं कुबेराय च
ity atra kāvyopasaṃhāra-ślokena tṛtīya-puruṣārthasyaiva phala-kathanāt śuddhaṃ kāryam idam | miśraṃ, yathā bāla-rāmāyaṇe (10.104)- rugṇaṃ cājagavaṃ na cātikupito bhargaḥ sura-grāmaṇīḥ setuś ca grathitaḥ prasanna-madhuro dṛṣṭaś ca vārāṃ nidhiḥ | paulastyaś carama-sthitaś ca bhagavān prītaḥ śrutīnāṃ kaviḥ prāptaṃ yānam idaṃ ca yācitavate dattaṃ kuberāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अनेनोपसंहार-श्लोकेन मिश्रस्य त्रिवर्ग-फलस्य कथनान् मिश्रम् इदम् । प्रधानम् अङ्गम् इति च तद् वस्तु द्विविधं पुनः । १९ प्रधानं नेतृ-चरितं प्रधान-फल-बन्धि च
ity anenopasaṃhāra-ślokena miśrasya trivarga-phalasya kathanān miśram idam | pradhānam aṅgam iti ca tad vastu dvividhaṃ punaḥ | 19 pradhānaṃ netṛ-caritaṃ pradhāna-phala-bandhi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्ये व्यापि प्रधानं तद् यथा रामादि-चेष्टितम् । २० नायकार्थ-कृद्-अङ्गं स्यान् नायकेतर-चेष्टितम्
kāvye vyāpi pradhānaṃ tad yathā rāmādi-ceṣṭitam | 20 nāyakārtha-kṛd-aṅgaṃ syān nāyaketara-ceṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं पताका प्रकरी चाङ्गं बीजादयः क्वचित् । २१ बीजत्वाद् बीजम् आदौ स्यात् फलत्वात् कार्यम् अन्ततः
nityaṃ patākā prakarī cāṅgaṃ bījādayaḥ kvacit | 21 bījatvād bījam ādau syāt phalatvāt kāryam antataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः सन्धान् अ-हेतुत्वान् मध्ये बिन्दुं प्रकल्पयेत् । २२ यथायोगं पताकायाः प्रकर्याश् च नियोजनम्
tayoḥ sandhān a-hetutvān madhye binduṃ prakalpayet | 22 yathāyogaṃ patākāyāḥ prakaryāś ca niyojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिक्रिया तु बीजस्य बहुलीकरणं मतम् । बीज-निष्पत्ति-कथनं परिन्यास इतीर्यते
parikriyā tu bījasya bahulīkaraṇaṃ matam | bīja-niṣpatti-kathanaṃ parinyāsa itīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायकादि-गुणानां यद् वर्णनं तद् विलोभनम् । सम्यक् प्रयोजनानां हि निर्णयो युक्तिर् इष्यते
nāyakādi-guṇānāṃ yad varṇanaṃ tad vilobhanam | samyak prayojanānāṃ hi nirṇayo yuktir iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राज्ञैः सुखस्य सम्प्राप्तिः प्राप्तिर् इत्य् अभिधीयते । बीजस्य पुनर् आधानं समाधानम् इहोच्यते
prājñaiḥ sukhasya samprāptiḥ prāptir ity abhidhīyate | bījasya punar ādhānaṃ samādhānam ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुख-दुःख-करं यत् तु तद् विधानं बुधा विदुः । श्लाघ्यैश् चित्त-चमत्कारो गुणाद्यैः परिभावना
sukha-duḥkha-karaṃ yat tu tad vidhānaṃ budhā viduḥ | ślāghyaiś citta-camatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्घातनं यद् बीजस्य स उद्भेदः प्रकीर्तितः । बीजस्योत्तेजनं भेदो यद् वा सङ्घात-भेदनम्
udghātanaṃ yad bījasya sa udbhedaḥ prakīrtitaḥ | bījasyottejanaṃ bhedo yad vā saṅghāta-bhedanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्तुतार्थ-समारम्भं करणं परिचक्षते । बीज-प्रकाशनं यत्र दृश्यादृश्यतया भवेत्
prastutārtha-samārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate | bīja-prakāśanaṃ yatra dṛśyādṛśyatayā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् स्यात् प्रतिमुखं बिन्दोः प्रयत्नस्यानुरोधतः । इह त्रयोदशाङ्गानि प्रयोज्यानि मनीषिभिः
tat syāt pratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ | iha trayodaśāṅgāni prayojyāni manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलास-परिसर्पौ च विधुतं शम-नर्मणी । नर्म-द्युतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम्
vilāsa-parisarpau ca vidhutaṃ śama-narmaṇī | narma-dyutiḥ pragamanaṃ nirodhaḥ paryupāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पं वज्रम् उपन्यासो वर्ण-सङ्ग्रहनं तथा । विलासः सङ्गमार्थस् तु व्यापारः परिकीर्तितः
puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṅgrahanaṃ tathā | vilāsaḥ saṅgamārthas tu vyāpāraḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्व-दृष्टस्य बीजस्य त्व् अङ्क-च्छेदादिना तथा । नष्टस्यानुस्मृतिः शश्वत् परिसर्प इति स्मृतः
pūrva-dṛṣṭasya bījasya tv aṅka-cchedādinā tathā | naṣṭasyānusmṛtiḥ śaśvat parisarpa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायकादेर् ईप्सितानाम् अर्थानाम् अनवाप्तितः । अरतिर् यद् भवेद् तद् धि विद्वद्भिर् विधुतं मतम्
nāyakāder īpsitānām arthānām anavāptitaḥ | aratir yad bhaved tad dhi vidvadbhir vidhutaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवानुनयोत्कर्षं विधुतं स्यान् निराकृतिः । अरतेः शमनं तज्-ज्ञाः शमम् आहुर् मनीषिणः
athavānunayotkarṣaṃ vidhutaṃ syān nirākṛtiḥ | arateḥ śamanaṃ taj-jñāḥ śamam āhur manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिहास-प्रधानं यद् वचनं नर्म तद् विदुः । कोपस्यापह्नवार्थं यद् धास्यं नर्म-द्युतिर् मता
parihāsa-pradhānaṃ yad vacanaṃ narma tad viduḥ | kopasyāpahnavārthaṃ yad dhāsyaṃ narma-dyutir matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तु प्रगमनं यत् स्याद् उत्तरोत्तर-भाषणम् । यत्र व्यसनम् आयाति निरोधः स निगद्यते
tat tu pragamanaṃ yat syād uttarottara-bhāṣaṇam | yatra vyasanam āyāti nirodhaḥ sa nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुष्टस्यानुनयो यः स्यात् पर्युपासनम् ईरितम् । स-विशेषाभिधानं यत् पुष्पं तद् इति संज्ञितम्
ruṣṭasyānunayo yaḥ syāt paryupāsanam īritam | sa-viśeṣābhidhānaṃ yat puṣpaṃ tad iti saṃjñitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्रं तद् इति विज्ञेयं साक्षान् निष्ठुर-भाषणम् । युक्तिभिः सहितो योऽ र्थः उपन्यासः स इष्यते
vajraṃ tad iti vijñeyaṃ sākṣān niṣṭhura-bhāṣaṇam | yuktibhiḥ sahito yo' rthaḥ upanyāsaḥ sa iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ परिकरः- परिक्रिया तु बीजस्य बहुलीकरणं मतम् ॥स्र्स् ३।४६॥ ३४अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] (प्रविश्य तापस-च्छमना) राक्षसः- सम्प्रेषितो माल्यवताम् अहम् अद्य ज्ञातुं प्रवृत्तिं कुशिकात्मजस्य । पुरीं निमीनां मिथिलां च गन्तुं तां चाप्य् अयोध्यां रघु-राजधानीम् ॥स्र्स् ३।४७॥ (१।२३) कुल-पुत्रकेति सप्रसामद् आश्लिष्टोऽ स्मि इत्य् उपक्रम्यअ᳡ स हि नक्तं-चराणां निसर्गामित्रो विश्वामित्रो व्रत-चर्यया, वीर-व्रत-चर्यया समर्थो दशरथोऽ पि तथाविध एव एव (१।२५ पद्याद् अनन्तरं] इत्य् अन्तेन विश्वामित्रारम्भस्य माल्यवदादि-वितर्क-गोचरत्वेन बहुलीकरणात् परिकरः । अथ परिन्यासः- बीज-निष्पत्ति-कथनं परिन्यास इतीर्यते ॥स्र्स् ३।४८॥ ३४ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] राक्षसः (पुरोऽ वलोक्य)-कथं तापसः । (प्रत्यभिज्ञाय) तत्रापि विश्वामित्र-धर्म-पुत्रः शुनःशेपः इत्य् उपक्रम्यअ᳡ सम्प्रत्य् एव राक्षस-भयात् सत्रे दीक्षिष्यमाणः स भगवान् गोप्तारं रामभद्रं वरीतुम् अयोध्यां गतः । राक्षसः (स-त्रासं स्वगतम्)-हन्त कथम् एतद् अपि निष्पन्नम् । (प्रकाशम्) भगवन् मा कोपीः इत्य् आदिना (स्वगतम्) कृतं यत् कर्तव्यम् । सम्प्रति चार-सञ्चारस्यायम् अवसरः (१।२७ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन विश्वामित्रानुभाव-कथनात् सराक्षत्रास-कथनाच् च बीज-निष्पत्तेः परिन्यासः । अथ विलोभनम्- नायकादि-गुणानां यद् वर्णनं तद् विलोभनम् ॥स्र्स् ३।४९॥ ३५अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] रावणः- यस्यारोपण-कर्मणापि बहवो वीर-व्रतं त्याजिताः
atha parikaraḥ- parikriyā tu bījasya bahulīkaraṇaṃ matam ||SRs 3.46|| 34a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (praviśya tāpasa-cchamanā) rākṣasaḥ- sampreṣito mālyavatām aham adya jñātuṃ pravṛttiṃ kuśikātmajasya | purīṃ nimīnāṃ mithilāṃ ca gantuṃ tāṃ cāpy ayodhyāṃ raghu-rājadhānīm ||SRs 3.47|| (1.23) kula-putraketi saprasāmad āśliṣṭo' smi ity upakramyaà sa hi naktaṃ-carāṇāṃ nisargāmitro viśvāmitro vrata-caryayā, vīra-vrata-caryayā samartho daśaratho' pi tathāvidha eva eva (1.25 padyād anantaraṃ] ity antena viśvāmitrārambhasya mālyavadādi-vitarka-gocaratvena bahulīkaraṇāt parikaraḥ | atha parinyāsaḥ- bīja-niṣpatti-kathanaṃ parinyāsa itīryate ||SRs 3.48|| 34b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rākṣasaḥ (puro' valokya)-kathaṃ tāpasaḥ | (pratyabhijñāya) tatrāpi viśvāmitra-dharma-putraḥ śunaḥśepaḥ ity upakramyaà sampraty eva rākṣasa-bhayāt satre dīkṣiṣyamāṇaḥ sa bhagavān goptāraṃ rāmabhadraṃ varītum ayodhyāṃ gataḥ | rākṣasaḥ (sa-trāsaṃ svagatam)-hanta katham etad api niṣpannam | (prakāśam) bhagavan mā kopīḥ ity ādinā (svagatam) kṛtaṃ yat kartavyam | samprati cāra-sañcārasyāyam avasaraḥ (1.27 padyād anantaram] ity antena viśvāmitrānubhāva-kathanāt sarākṣatrāsa-kathanāc ca bīja-niṣpatteḥ parinyāsaḥ | atha vilobhanam- nāyakādi-guṇānāṃ yad varṇanaṃ tad vilobhanam ||SRs 3.49|| 35a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ- yasyāropaṇa-karmaṇāpi bahavo vīra-vrataṃ tyājitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् आचापताकानुरोधाद् अङ्गानि कल्पयेत् । अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः
atrāpy ācāpatākānurodhād aṅgāni kalpayet | abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्ग्रहश् चानुमानं च तोटकाधिबले तथा । उद्वेगः सम्भ्रमाक्सेपौ द्वादशैषां तु लक्षणम्
saṅgrahaś cānumānaṃ ca toṭakādhibale tathā | udvegaḥ sambhramāksepau dvādaśaiṣāṃ tu lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूताहरणम् तत् स्याद् वाक्यं यत् कपटाश्रयम् । मार्गस् तत्त्वार्थ-कथनम् रूपं सन्देह-कृद् वचः
abhūtāharaṇam tat syād vākyaṃ yat kapaṭāśrayam | mārgas tattvārtha-kathanam rūpaṃ sandeha-kṛd vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोत्कर्ष-वचनं यत् तु तद् उदाहरणं मतम् । भाव-ज्ञानं क्रमो यद् वा चिन्त्यमानार्थ-सङ्गतिः
sotkarṣa-vacanaṃ yat tu tad udāharaṇaṃ matam | bhāva-jñānaṃ kramo yad vā cintyamānārtha-saṅgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्ग्रहः सामदानार्थ-संयोगः परिकीर्तितः । अर्थस्याभ्यूहनं लिङ्गाद् अनुमानं प्रचक्षते
saṅgrahaḥ sāmadānārtha-saṃyogaḥ parikīrtitaḥ | arthasyābhyūhanaṃ liṅgād anumānaṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संरम्भं तु वचनं सङ्गिरन्ते हि तोटकम् । बुधैर् अधिबलं प्रोक्तं कपटेनातिवञ्चनम्
saṃrambhaṃ tu vacanaṃ saṅgirante hi toṭakam | budhair adhibalaṃ proktaṃ kapaṭenātivañcanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रु-वैरादि-सम्भूतं भयम् उद्वेग उच्यते । शत्रु-व्याघ्रादि-सम्भूतौ शङ्कात्रासौ च सम्भ्रमः
śatru-vairādi-sambhūtaṃ bhayam udvega ucyate | śatru-vyāghrādi-sambhūtau śaṅkātrāsau ca sambhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भ-बीज-समाक्षेपम् आक्षेपं परिचक्षते । यत्र प्रलोभन-क्रोध-व्यसनाद्यैर् विमृश्यते
garbha-bīja-samākṣepam ākṣepaṃ paricakṣate | yatra pralobhana-krodha-vyasanādyair vimṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बीजार्थो गर्भ-निर्भिन्नः स विमर्श इतीर्यते । प्रकरी-नियताप्त्यानुगुण्याद् अत्राङ्ग-कल्पनम्
bījārtho garbha-nirbhinnaḥ sa vimarśa itīryate | prakarī-niyatāptyānuguṇyād atrāṅga-kalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपवादोऽ थ सम्फेटो विद्रव-द्रव-शक्तयः । द्युति-प्रसङ्गौ छलन-व्यवसायौ निरोधनम्
apavādo' tha sampheṭo vidrava-drava-śaktayaḥ | dyuti-prasaṅgau chalana-vyavasāyau nirodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्ररोचना विचलनम् आदानं स्युस् त्रयोदश । तत्रापवादो दोषाणां प्रख्यापनम् इतीर्यते
prarocanā vicalanam ādānaṃ syus trayodaśa | tatrāpavādo doṣāṇāṃ prakhyāpanam itīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोष-सङ्ग्रथितं वाक्यं सम्फेटं सम्प्रचक्षते । विरोध-वध-दाहादिर् विद्रवः परिकीर्तितः
doṣa-saṅgrathitaṃ vākyaṃ sampheṭaṃ sampracakṣate | virodha-vadha-dāhādir vidravaḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरु-व्यतिक्रमं प्राह द्रवं तु भरतो मुनिः । उत्पन्नस्य विरोधस्य शमनं शक्तिर् इष्यते
guru-vyatikramaṃ prāha dravaṃ tu bharato muniḥ | utpannasya virodhasya śamanaṃ śaktir iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्युतिर् नाम समुद्दिष्टा तर्जनोद्वेजने बुधैः । प्रस्तुतार्थस्य कथनं प्रसङ्गः परिकीर्तितः
dyutir nāma samuddiṣṭā tarjanodvejane budhaiḥ | prastutārthasya kathanaṃ prasaṅgaḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे पश्यत राम-रावण-रणं वक्त्य् एष वो नारदः ॥स्र्स् ३।५५॥ (२।१६) इत्य् अत्र नारदस्य युद्धावलोकन-हर्ष-प्राप्तेः प्राप्तिः । अथ समाधानं- बीजस्य पुनर् आधानं समाधानम् इहोच्यते ॥स्र्स् ३।५६॥ ३६ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] भृङ्गिरिटिः-युद्ध-रुचे मा निर्भरं संरम्भस्व । इत्य् उपक्रम्य । अयोध्यां गत्वा परं राम-रावणीयं योजयिष्यामि (२।१६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन राघवोत्साह-बीजस्य नारदेन पुनर् आधानात् समाधानम् । अथ विधानं- सुख-दुःख-करं यत् तु तद् विधानं बुधा विदुः ॥स्र्स् ३।५७॥ ३७अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] प्रथमाङ्के, सीता (स-साध्वसौत्सुक्यम्)-अम्मो रक्खसो त्ति सुणिअ सच्चं सज्झस-कोदहलाणं मज्झे बट्टामि । (अंहो राक्षस इति श्रुत्वा सत्यं साध्वस-कौतूहलयोर् अन्तरे वर्ते ।) इत्य् उपक्रम्य सीता-तादसदानंदमिस्साणं अन्तरे उबबिसिस्सं (तात-शतानन्द-मिश्राणाम् अन्तरे उपवेक्ष्यामि) । (१।४२ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन सीतायाः अदृष्ट-पूर्व-राक्षस-दर्शनेन सुख-दुःख-व्यतिकराख्यानाद् विधानम् । अथ परिभावना- श्लाघ्यैश् चित्त-चमत्कारो गुणाद्यैः परिभावना ॥स्र्स् ३।५८॥ ३७ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे], रावणः (सौत्सुक्यं विलोक्य स्वगतम्)-अहो त्रिभुवनातिशायि मकरध्वज-सञ्जीवनं रामणीयकम् अस्याः । तथा हि- इन्दुर् लिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिर् मृगीणाम् इव प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेम-प्रभा । पारुष्यं कलया च कोकिल-वधू-कण्ठेष्व् इव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश् च हन्त शिखिनां बर्हाः सगर्हा इव ॥स्र्स् ३।५९॥ (१।४२) इत्य् उपक्रम्य, शतानन्दः (अपवर्य)-अहो लङ्काधिपतेर् अपूर्व-गर्व-गरिमा । यन् ममापि शतानन्दस्य न निश्चिनुते चेतः । किं भविष्यति (१।४६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन रावणस्य सीता-रामणीयक-दर्शनेन शतानन्दस्य रावणोत्साह-दर्शनेन च तयोश् चित्त-चमत्कार-कथनात् परिभावना । अथोद्भेदः- उद्घातनं यद् बीजस्य स उद्भेदः प्रकीर्तितः ॥स्र्स् ३।६०॥ ३८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] द्वितीयाङ्के, रावणः-त्रैयाम्बकः परशुर् एष निसर्ग-चण्ड (२।३६) इत्य् आदि पठति । जामदग्न्यः-अपकुर्वतापि भवता परम् उपकृतम् । यद् एष स्मारितोऽ स्मीत्य् उपक्रम्य (२।४४ पद्यात् पूर्वम्]- लोकोत्तरं चरितम् अर्पयति प्रतिष्ठां पुंसां कुलं न हि निमित्तम् उदारतायाः । वातापितापन-मुनेः कलशात् प्रसूतिर् लीलायितं पुनर् अमुष्य समुद्र-पानम् ॥स्र्स् ३।६१॥ (२।५१) इत्य् अन्तेन गूढ-शङ्कर-धनुर् अधिक्षेपोद्घाटनाद् वा लोकोत्तर-चरित-सामान्य-वर्णनेन तिरोहित-रामचन्द्रोत्साहोद्घाटनाद् वा उद्भेदः । अथ भेदः- बीजस्योत्तेजनं भेदो यद् वा सङ्घात-भेदनम् ॥स्र्स् ३।६२॥ ३८ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] रावणः (विलोक्य)-अथ याचित-परशुना परशुरामेण किम् अभिहितम् आसीत् । मायामयः-त्रैलोक्य-माणिक्य रामोदन्तम् आकर्णयतु स्वामी । पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्र्तुवा मनो मोदते देयो नैष हर-प्रसाद-परशुस् तेनाधिकं ताम्यति । तद् वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्यं ब्रूहि रसातल-त्रिदिवयोर् निर्जित्य किं दीयताम् ॥स्र्स् ३।६३॥ (२।२०) रावणः-कदा नु खलु परशुरामो रसातल-त्रिदिवयोर् जेता दाता च संवृत्तः । रावणः पुनः प्रतिग्रहीता च । ततस् त्वया किम् असौ प्रत्युक्तः । इत्य् उपक्रम्य मायामयः-देव प्रकृति-रोषणो रेणुकापुत्रः । तत् तम् एवागतम् अहम् उत्प्रेक्षे । रावणः-प्रियं नः (२।२४ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन प्रतिनायक-रूप-भार्गव-रावणयोर् उत्तेजनाद् भेदः । अथ करणम्- प्रस्तुतार्थ-समारम्भं करणं परिचक्षते ॥स्र्स् ३।६४॥ ३९अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] (२।२५ पद्याद् अनन्तरम्] उभाव् अपि चापारोपणं नाटयतः इत्य् उपक्रम्य आ अङ्क-परिसमाप्तेः जामदग्न्य-रावणयोः प्रस्तुत-युद्धारम्भ-कथनात् करणम् । अथ प्रतिमुख-सन्धिः- बीज-प्रकाशनं यत्र दृश्यादृश्यतया भवेत् । ३९ तत् स्यात् प्रतिमुखं बिन्दोः प्रयत्नस्यानुरोधतः
sarve paśyata rāma-rāvaṇa-raṇaṃ vakty eṣa vo nāradaḥ ||SRs 3.55|| (2.16) ity atra nāradasya yuddhāvalokana-harṣa-prāpteḥ prāptiḥ | atha samādhānaṃ- bījasya punar ādhānaṃ samādhānam ihocyate ||SRs 3.56|| 36b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] bhṛṅgiriṭiḥ-yuddha-ruce mā nirbharaṃ saṃrambhasva | ity upakramya | ayodhyāṃ gatvā paraṃ rāma-rāvaṇīyaṃ yojayiṣyāmi (2.16 padyād anantaram] ity antena rāghavotsāha-bījasya nāradena punar ādhānāt samādhānam | atha vidhānaṃ- sukha-duḥkha-karaṃ yat tu tad vidhānaṃ budhā viduḥ ||SRs 3.57|| 37a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] prathamāṅke, sītā (sa-sādhvasautsukyam)-ammo rakkhaso tti suṇia saccaṃ sajjhasa-kodahalāṇaṃ majjhe baṭṭāmi | (aṃho rākṣasa iti śrutvā satyaṃ sādhvasa-kautūhalayor antare varte |) ity upakramya sītā-tādasadānaṃdamissāṇaṃ antare ubabisissaṃ (tāta-śatānanda-miśrāṇām antare upavekṣyāmi) | (1.42 padyāt pūrvam] ity antena sītāyāḥ adṛṣṭa-pūrva-rākṣasa-darśanena sukha-duḥkha-vyatikarākhyānād vidhānam | atha paribhāvanā- ślāghyaiś citta-camatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā ||SRs 3.58|| 37b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe], rāvaṇaḥ (sautsukyaṃ vilokya svagatam)-aho tribhuvanātiśāyi makaradhvaja-sañjīvanaṃ rāmaṇīyakam asyāḥ | tathā hi- indur lipta ivāñjanena jaḍitā dṛṣṭir mṛgīṇām iva pramlānāruṇimeva vidrumalatā śyāmeva hema-prabhā | pāruṣyaṃ kalayā ca kokila-vadhū-kaṇṭheṣv iva prastutaṃ sītāyāḥ purataś ca hanta śikhināṃ barhāḥ sagarhā iva ||SRs 3.59|| (1.42) ity upakramya, śatānandaḥ (apavarya)-aho laṅkādhipater apūrva-garva-garimā | yan mamāpi śatānandasya na niścinute cetaḥ | kiṃ bhaviṣyati (1.46 padyād anantaram] ity antena rāvaṇasya sītā-rāmaṇīyaka-darśanena śatānandasya rāvaṇotsāha-darśanena ca tayoś citta-camatkāra-kathanāt paribhāvanā | athodbhedaḥ- udghātanaṃ yad bījasya sa udbhedaḥ prakīrtitaḥ ||SRs 3.60|| 38a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] dvitīyāṅke, rāvaṇaḥ-traiyāmbakaḥ paraśur eṣa nisarga-caṇḍa (2.36) ity ādi paṭhati | jāmadagnyaḥ-apakurvatāpi bhavatā param upakṛtam | yad eṣa smārito' smīty upakramya (2.44 padyāt pūrvam]- lokottaraṃ caritam arpayati pratiṣṭhāṃ puṃsāṃ kulaṃ na hi nimittam udāratāyāḥ | vātāpitāpana-muneḥ kalaśāt prasūtir līlāyitaṃ punar amuṣya samudra-pānam ||SRs 3.61|| (2.51) ity antena gūḍha-śaṅkara-dhanur adhikṣepodghāṭanād vā lokottara-carita-sāmānya-varṇanena tirohita-rāmacandrotsāhodghāṭanād vā udbhedaḥ | atha bhedaḥ- bījasyottejanaṃ bhedo yad vā saṅghāta-bhedanam ||SRs 3.62|| 38b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ (vilokya)-atha yācita-paraśunā paraśurāmeṇa kim abhihitam āsīt | māyāmayaḥ-trailokya-māṇikya rāmodantam ākarṇayatu svāmī | paulastyaḥ praṇayena yācata iti śrtuvā mano modate deyo naiṣa hara-prasāda-paraśus tenādhikaṃ tāmyati | tad vācyaḥ sa daśānano mama girā dattā dvijebhyo mahī tubhyaṃ brūhi rasātala-tridivayor nirjitya kiṃ dīyatām ||SRs 3.63|| (2.20) rāvaṇaḥ-kadā nu khalu paraśurāmo rasātala-tridivayor jetā dātā ca saṃvṛttaḥ | rāvaṇaḥ punaḥ pratigrahītā ca | tatas tvayā kim asau pratyuktaḥ | ity upakramya māyāmayaḥ-deva prakṛti-roṣaṇo reṇukāputraḥ | tat tam evāgatam aham utprekṣe | rāvaṇaḥ-priyaṃ naḥ (2.24 padyāt pūrvam] ity antena pratināyaka-rūpa-bhārgava-rāvaṇayor uttejanād bhedaḥ | atha karaṇam- prastutārtha-samārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate ||SRs 3.64|| 39a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (2.25 padyād anantaram] ubhāv api cāpāropaṇaṃ nāṭayataḥ ity upakramya ā aṅka-parisamāpteḥ jāmadagnya-rāvaṇayoḥ prastuta-yuddhārambha-kathanāt karaṇam | atha pratimukha-sandhiḥ- bīja-prakāśanaṃ yatra dṛśyādṛśyatayā bhavet | 39 tat syāt pratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह त्रयोदशाङ्गानि प्रयोज्यानि मनीषिभिः । ४० विलास-परिसर्पौ च विधुतं शम-नर्मणी
iha trayodaśāṅgāni prayojyāni manīṣibhiḥ | 40 vilāsa-parisarpau ca vidhutaṃ śama-narmaṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्म-द्युतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम् । ४१ पुष्पं वज्रम् उपन्यासो वर्ण-सङ्ग्रहनं तथा
narma-dyutiḥ pragamanaṃ nirodhaḥ paryupāsanam | 41 puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṅgrahanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख-सन्ध्यादयो यत्र विकीर्णा बीज-संयुताः । महत्-प्रयोजनं यान्ति तन्-निर्वहणम् उच्यते
mukha-sandhyādayo yatra vikīrṇā bīja-saṃyutāḥ | mahat-prayojanaṃ yānti tan-nirvahaṇam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्धि-विरोधौ ग्रथनं निर्णयः परिभाषणे प्रसादश् च । आनन्द-समय-कृतयो भाषोपगूहने तद्वत्
sandhi-virodhau grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇe prasādaś ca | ānanda-samaya-kṛtayo bhāṣopagūhane tadvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पूर्व-भाव-सयुजाव् उपसंहार-प्रशस्ती च । इति निर्वहणस्याङ्गान्य् आहुर् अमीषां तु लक्षणं वक्ष्ये
atha pūrva-bhāva-sayujāv upasaṃhāra-praśastī ca | iti nirvahaṇasyāṅgāny āhur amīṣāṃ tu lakṣaṇaṃ vakṣye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बीजोपगमनं सन्धिः कार्यान्वेषणं विरोधः स्यात् । ग्रथनं तद्-उपेक्षेपः स्याद् अनुभूतस्य निर्णयः कथनम्
bījopagamanaṃ sandhiḥ kāryānveṣaṇaṃ virodhaḥ syāt | grathanaṃ tad-upekṣepaḥ syād anubhūtasya nirṇayaḥ kathanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिभाषा त्व् अन्योन्यं जल्पनम् अथवा परिवादः । शुश्रूषादि-प्राप्तं प्रसादम् आहुः प्रसन्नत्वम्
paribhāṣā tv anyonyaṃ jalpanam athavā parivādaḥ | śuśrūṣādi-prāptaṃ prasādam āhuḥ prasannatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिलषितार्थ-समागमम् आनन्दं प्राहुर् आचार्याः । समयो दुःख-सङ्क्षयः कृतिर् अपि लब्धार्थ-सुस्थिरीकरणम्
abhilaṣitārtha-samāgamam ānandaṃ prāhur ācāryāḥ | samayo duḥkha-saṅkṣayaḥ kṛtir api labdhārtha-susthirīkaraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानाद्याप्तिश् च भाषणम् उपगूहनम् अद्भुत-प्राप्तिः । दृष्ट-क्रम-कार्यस्य स्याद् दृष्टिः पूर्व-भावस् तु
mānādyāptiś ca bhāṣaṇam upagūhanam adbhuta-prāptiḥ | dṛṣṭa-krama-kāryasya syād dṛṣṭiḥ pūrva-bhāvas tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थाद्य्-उपगमनाद् उपसंहारः कृतार्थता-कथनम् । भरतैश् चराचराणाम् आशीर् आशंसनं प्रशस्तिः स्यात्
dharmārthādy-upagamanād upasaṃhāraḥ kṛtārthatā-kathanam | bharataiś carācarāṇām āśīr āśaṃsanaṃ praśastiḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रस-भावानुरोधेन प्रयोजनम् अपेक्ष्य च । साफल्यं कार्यम् अङ्गानाम् इत्य् आचार्याः प्रचक्षते
rasa-bhāvānurodhena prayojanam apekṣya ca | sāphalyaṃ kāryam aṅgānām ity ācāryāḥ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केषांचिद् एषाम् अङ्गानां विकल्पं केचिद् ऊचिरे । मुखादि-सन्धिष्व् अङ्गानां क्रमोऽ यं न विवक्षितः
keṣāṃcid eṣām aṅgānāṃ vikalpaṃ kecid ūcire | mukhādi-sandhiṣv aṅgānāṃ kramo' yaṃ na vivakṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमस्यानादृतत्वेन भरतादिभिर् आदिमैः । लक्ष्येषु व्युत्क्रमेणापि कथनेन विचक्षणैः
kramasyānādṛtatvena bharatādibhir ādimaiḥ | lakṣyeṣu vyutkrameṇāpi kathanena vicakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुः-षष्ठि-कला-मर्म-वेदिना सिंह-भूभुजा । लक्षिता च चतुःषष्ठिर् बाल-रामायणे स्फुटम्
catuḥ-ṣaṣṭhi-kalā-marma-vedinā siṃha-bhūbhujā | lakṣitā ca catuḥṣaṣṭhir bāla-rāmāyaṇe sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखादि-सन्धिष्व् अङ्गानाम् अशैथिल्य-प्रतीतये । सन्ध्य्-अन्तराणि योज्यानि तत्र तत्रैकविंशतिः
mukhādi-sandhiṣv aṅgānām aśaithilya-pratītaye | sandhy-antarāṇi yojyāni tatra tatraikaviṃśatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यान्तर-संमत्या चमत्कारोदयाद् अपि । वक्ष्ये लक्षणम् एतेषाम् उदाहृतिम् अपि स्फुटम्
ācāryāntara-saṃmatyā camatkārodayād api | vakṣye lakṣaṇam eteṣām udāhṛtim api sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम-दाने भेद-दण्डौ प्रत्युत्पन्न-मतिर् वधः । गोत्र-स्खलितम् ओजश् च धीः क्रोधः साहसं भयम्
sāma-dāne bheda-daṇḍau pratyutpanna-matir vadhaḥ | gotra-skhalitam ojaś ca dhīḥ krodhaḥ sāhasaṃ bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माया च संवृतिर् भ्रान्तिर् दूत्यं हेत्व्-अवधारणम् । स्वप्न-लेखौ मदश् चित्रम् इत्य् एतान्य् एकविंशतिः
māyā ca saṃvṛtir bhrāntir dūtyaṃ hetv-avadhāraṇam | svapna-lekhau madaś citram ity etāny ekaviṃśatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र साम प्रियं वाक्यं स्वानुवृत्ति-प्रकाशनम् । दानम् आत्म-प्रतिनिधिर् भूषणादि-समर्पणम्
tatra sāma priyaṃ vākyaṃ svānuvṛtti-prakāśanam | dānam ātma-pratinidhir bhūṣaṇādi-samarpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदस् तु कपटालापैः सुहृदां भेद-कल्पनम् । दण्डस् त्व् अविनयादीनां दृष्ट्या श्रुत्याथ तर्जनम्
bhedas tu kapaṭālāpaiḥ suhṛdāṃ bheda-kalpanam | daṇḍas tv avinayādīnāṃ dṛṣṭyā śrutyātha tarjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तात्-कालिकी च प्रतिभा प्रत्युत्पन्न-मतिर् स्मृता । वधस् तु जीवित-द्रोह-क्रिया स्याद् आततायिनः
tāt-kālikī ca pratibhā pratyutpanna-matir smṛtā | vadhas tu jīvita-droha-kriyā syād ātatāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् गोत्र-स्खलितं यत् तु नाम-व्यत्यय-भाषणम् । ओजस् तु वाग्-उपन्यासो निज-शक्ति-प्रकाशकः
tad gotra-skhalitaṃ yat tu nāma-vyatyaya-bhāṣaṇam | ojas tu vāg-upanyāso nija-śakti-prakāśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टार्थ-सिद्धि-पर्यन्ता चिन्ता धीर् इति कथ्यते । क्रोधस् तु चेतसो दीप्तिर् अपराधादि-दर्शनात्
iṣṭārtha-siddhi-paryantā cintā dhīr iti kathyate | krodhas tu cetaso dīptir aparādhādi-darśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्व-जीवित-निराकाङ्क्षो व्यापारः साहसं भवेत् । भयं त्व् आकस्मिक-त्रासः माया कैतव-कल्पना
sva-jīvita-nirākāṅkṣo vyāpāraḥ sāhasaṃ bhavet | bhayaṃ tv ākasmika-trāsaḥ māyā kaitava-kalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवृत्तिः स्वयम् उक्तस्य स्वयम् प्रच्छादनं भवेत् । भ्रान्तिर् विपर्यय-ज्ञानं प्रसङ्गस्य ह्य् अनिश्चयात्
saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam pracchādanaṃ bhavet | bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasya hy aniścayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूत्यं तु सहकारित्वं दुर्घटे कार्य-वस्तुनि । निश्चयो हेतुनार्थस्य मतं हेत्व्-अवधारणम्
dūtyaṃ tu sahakāritvaṃ durghaṭe kārya-vastuni | niścayo hetunārthasya mataṃ hetv-avadhāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नो निद्रान्तरे मन्त्र-भेद-कृद् वचनं मतम् । विवक्षितार्थ-कलिता पत्रिका लेख ईरितः
svapno nidrāntare mantra-bheda-kṛd vacanaṃ matam | vivakṣitārtha-kalitā patrikā lekha īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदस् तु मद्यजः चित्रं चाकार्स्य विलेखनम् । भाग-कल्पनयाङ्गानां मुख-प्रमुख-सन्धिषु
madas tu madyajaḥ citraṃ cākārsya vilekhanam | bhāga-kalpanayāṅgānāṃ mukha-pramukha-sandhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्येकं नियतत्वेन योज्या तत्रैव कल्पना । सन्ध्य्-अन्तराणां विज्ञेयः प्रयोगस् त्व् अविभागतः
pratyekaṃ niyatatvena yojyā tatraiva kalpanā | sandhy-antarāṇāṃ vijñeyaḥ prayogas tv avibhāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव दर्शनाद् एषाम् अनैयत्येन सन्धिषु । तद् एषाम् अविचारेण कथितो दशरूपके
tathaiva darśanād eṣām anaiyatyena sandhiṣu | tad eṣām avicāreṇa kathito daśarūpake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ध्य्-अन्तराणाम् अङ्गेषु नान्तर्भावो मतो मम । सामाद्य्-उपाय-दक्षेण सन्ध्यादि-गुण-शोभिता
sandhy-antarāṇām aṅgeṣu nāntarbhāvo mato mama | sāmādy-upāya-dakṣeṇa sandhyādi-guṇa-śobhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्व-कर्पूर-निष्पेषम् अयं निरपिषत् त्रयम् । मम व्रीडां च चण्डीश-चापं च स्वं च जीवितम् ॥स्र्स् ३।८३॥ (४।६५) जनकः-कथं सन्न्यस्त-शस्त्रस्यापि पुनर् अस्त्र-ग्रहण-क्षणो वर्तते इत्य् उपक्रम्य, प्रहिणु तद् इह बाणान् वार्धकं मां दुनोति ॥स्र्स् ३।८४॥ (४।६७) दशरथः-भोः सम्बन्धिन् कृतं कार्मुक-परिग्रह-व्यसनेन-इत्य् अन्तेन जनकस्य भार्गव-निमित्तस्य जरा-निमित्तस्य वा व्यसनस्य कथनाद् निरोधः । अथ पर्युपासनम्- रुष्टस्यानुनयो यः स्यात् पर्युपासनम् ईरितम् ॥स्र्स् ३।८५॥ ४८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] विश्वामित्रः (जामदग्न्यं प्रति)- रामः शिष्यो भृगु-सुत भवान् भागिनेयी-सुतो मे ॥स्र्स् ३।८६॥ (४।६९) इत्य् अत्र श्लोके रोषान्धस्य भार्गवस्यानुनयो विश्वामित्रेण कृत इति पर्युपासनम् । अथ पुष्पम्- स-विशेषाभिधानं यत् पुष्पं तद् इति संज्ञितम् ॥स्र्स् ३।८७॥ ४८ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] तृतीयाङ्के (प्रविश्य) कोहलः- कर्पूर इव दग्धोऽ पि शक्तिमान् यो जने जने ॥स्र्स् ३।८८॥ [बारा। ३।११] इत्य् उपक्रम्य, प्रकटित-रामाम्भोजः कौशिकवा सपदि लक्ष्मणानन्दी । सुर-चाप-नमन-हेतोर् अयम् अवतीर्णः शरत्-समयः ॥स्र्स् ३।८९॥ [बारा। ३।१६] इत्य् अन्ते रामचन्द्र-लक्षणार्थ-विशेषाभिधानात् पुष्पम् । अथ वज्रम्- वज्रं तद् इति विज्ञेयं साक्षान् निष्ठुर-भाषणम् ॥स्र्स् ३।९०॥ ४९अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] चतुर्थाङ्के, जामदग्न्यः-निदर्शित-लाघव राघव तद् आकर्णय यत् ते करोमि- त्रुटित-निविड-नाडी-चक्रवाल-प्रणाली- प्रसृत-रुधिर-धारा-चर्चितोच्चण्ड-रुण्डम् । मडमडित-मृडानी-कान्त-चापस्य भङ्क्तुः परशुर् अमर-वन्द्यः खण्डयत्य् अद्य मुण्डम् ॥स्र्स् ३।९१॥ [बारा। ४।६१] इत्य् उपक्रम्य, यः प्रेत-नाथस्यातिथ्यम् अनुभवितु-काम इत्य् अन्तेन वज्र-निष्ठुर-भाषणाद् वज्रम् । अथोपन्यासः- युक्तिभिः सहितो योऽ र्थः उपन्यासः स इष्यते ॥स्र्स् ३।९२॥ ४९ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] मातलिः-अयं हि पितृ-भक्त्य्-अतिशयः परशुरामस्य यद् उत रेणुका-शिरश्-छेदः [४।२९ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् उपक्रम्य- यद् वा ते गुरवोऽ विचिन्त्य-चरितास् तेभ्योऽ यम् अस्त्व् अञ्जलिः ॥स्र्स् ३।९३॥ [बारा। ४।३३] इत्य् अन्तेन उपपत्तिभिः पितुर् निदेश-करणाद् अपि मातृ-वध-करणस्यैव प्रतिपादनाद् वा गुरूणाम् अविचिन्त्य-चरितत्वोपन्यासेन सर्वोपपन्नत्व-प्रतिपादनाद् वा उपन्यासः । अथ वर्ण-संहारः- सर्व-वर्णोपगमनं वर्ण-संहार उच्यते ॥स्र्स् ३।९४॥ ५०अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] जामदग्न्यः (कर्णं दत्त्वा आकाशे)-किं ब्रूथ ? केन न वर्णितं दाशरथेः शङ्कर-कार्मुकारोपणम् ? को न विस्मितस् तद्-भङ्गेन ? (साक्षेपम्) (केन न वर्णितम् इत्य् आदि पठति) शृणुत भोः । यः कर्ता हर-चाप-दण्ड-दलने यश् चानुमन्ता ननु द्रष्टा यश् च परीक्षिता च य इह स्तोता च वक्ता च यः ॥स्र्स् ३।९५॥ [बारा। ४।५६] इत्य् उपक्रम्य- रामो राम-मयं स्वयं गुह-सहाध्यायी समन्विष्यति ॥स्र्स् ३।९६॥ [बारा। ४।५७] इत्य् अन्तेन हर-चाप-दलनस्य निषिद्धया कर्तृतया अनुमन्तृतया स्तोतृतया च राघव-विश्वामित्र-पीरादि-परामर्शेन ब्राह्मण-क्षत्रियादि-वर्णानां सङ्ग्रहणाद् वर्ण-संहारः । अथ गर्भ-सन्धिः- दृष्टादृष्टस्य बीजस्य गर्भस् त्व् अन्वेषणं मुहुः । ५०ब् अत्राप्य् आचापताकानुरोधाद् अङ्गानि कल्पयेत्
pakva-karpūra-niṣpeṣam ayaṃ nirapiṣat trayam | mama vrīḍāṃ ca caṇḍīśa-cāpaṃ ca svaṃ ca jīvitam ||SRs 3.83|| (4.65) janakaḥ-kathaṃ sannyasta-śastrasyāpi punar astra-grahaṇa-kṣaṇo vartate ity upakramya, prahiṇu tad iha bāṇān vārdhakaṃ māṃ dunoti ||SRs 3.84|| (4.67) daśarathaḥ-bhoḥ sambandhin kṛtaṃ kārmuka-parigraha-vyasanena-ity antena janakasya bhārgava-nimittasya jarā-nimittasya vā vyasanasya kathanād nirodhaḥ | atha paryupāsanam- ruṣṭasyānunayo yaḥ syāt paryupāsanam īritam ||SRs 3.85|| 48a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] viśvāmitraḥ (jāmadagnyaṃ prati)- rāmaḥ śiṣyo bhṛgu-suta bhavān bhāgineyī-suto me ||SRs 3.86|| (4.69) ity atra śloke roṣāndhasya bhārgavasyānunayo viśvāmitreṇa kṛta iti paryupāsanam | atha puṣpam- sa-viśeṣābhidhānaṃ yat puṣpaṃ tad iti saṃjñitam ||SRs 3.87|| 48b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīyāṅke (praviśya) kohalaḥ- karpūra iva dagdho' pi śaktimān yo jane jane ||SRs 3.88|| [bā.rā. 3.11] ity upakramya, prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavā sapadi lakṣmaṇānandī | sura-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ ||SRs 3.89|| [bā.rā. 3.16] ity ante rāmacandra-lakṣaṇārtha-viśeṣābhidhānāt puṣpam | atha vajram- vajraṃ tad iti vijñeyaṃ sākṣān niṣṭhura-bhāṣaṇam ||SRs 3.90|| 49a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] caturthāṅke, jāmadagnyaḥ-nidarśita-lāghava rāghava tad ākarṇaya yat te karomi- truṭita-niviḍa-nāḍī-cakravāla-praṇālī- prasṛta-rudhira-dhārā-carcitoccaṇḍa-ruṇḍam | maḍamaḍita-mṛḍānī-kānta-cāpasya bhaṅktuḥ paraśur amara-vandyaḥ khaṇḍayaty adya muṇḍam ||SRs 3.91|| [bā.rā. 4.61] ity upakramya, yaḥ preta-nāthasyātithyam anubhavitu-kāma ity antena vajra-niṣṭhura-bhāṣaṇād vajram | athopanyāsaḥ- yuktibhiḥ sahito yo' rthaḥ upanyāsaḥ sa iṣyate ||SRs 3.92|| 49b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] mātaliḥ-ayaṃ hi pitṛ-bhakty-atiśayaḥ paraśurāmasya yad uta reṇukā-śiraś-chedaḥ [4.29 padyād anantaram] ity upakramya- yad vā te guravo' vicintya-caritās tebhyo' yam astv añjaliḥ ||SRs 3.93|| [bā.rā. 4.33] ity antena upapattibhiḥ pitur nideśa-karaṇād api mātṛ-vadha-karaṇasyaiva pratipādanād vā gurūṇām avicintya-caritatvopanyāsena sarvopapannatva-pratipādanād vā upanyāsaḥ | atha varṇa-saṃhāraḥ- sarva-varṇopagamanaṃ varṇa-saṃhāra ucyate ||SRs 3.94|| 50a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] jāmadagnyaḥ (karṇaṃ dattvā ākāśe)-kiṃ brūtha ? kena na varṇitaṃ dāśaratheḥ śaṅkara-kārmukāropaṇam ? ko na vismitas tad-bhaṅgena ? (sākṣepam) (kena na varṇitam ity ādi paṭhati) śṛṇuta bhoḥ | yaḥ kartā hara-cāpa-daṇḍa-dalane yaś cānumantā nanu draṣṭā yaś ca parīkṣitā ca ya iha stotā ca vaktā ca yaḥ ||SRs 3.95|| [bā.rā. 4.56] ity upakramya- rāmo rāma-mayaṃ svayaṃ guha-sahādhyāyī samanviṣyati ||SRs 3.96|| [bā.rā. 4.57] ity antena hara-cāpa-dalanasya niṣiddhayā kartṛtayā anumantṛtayā stotṛtayā ca rāghava-viśvāmitra-pīrādi-parāmarśena brāhmaṇa-kṣatriyādi-varṇānāṃ saṅgrahaṇād varṇa-saṃhāraḥ | atha garbha-sandhiḥ- dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbhas tv anveṣaṇaṃ muhuḥ | 50b atrāpy ācāpatākānurodhād aṅgāni kalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरं वस् त्व् अलङ्कुर्यात् षट्-त्रिंशद् भूषणैः स्फुटम् । भूषणाक्षर-सङ्घातौ हेतुः प्राप्तिर् उदाहृतिः
śarīraṃ vas tv alaṅkuryāt ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇaiḥ sphuṭam | bhūṣaṇākṣara-saṅghātau hetuḥ prāptir udāhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभा संशय-दृष्टान्ताव् अभिप्रायो निदर्शनम् । सिद्धि-प्रसिद्धी दाक्षिण्यम् अर्थापत्तिर् विशेषणम्
śobhā saṃśaya-dṛṣṭāntāv abhiprāyo nidarśanam | siddhi-prasiddhī dākṣiṇyam arthāpattir viśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदोच्चयस् तुल्य-तर्को विचारस् तद्-विपर्ययः । गुणातिपातोऽ तिशयो निरुक्तं गुण-कीर्तनम्
padoccayas tulya-tarko vicāras tad-viparyayaḥ | guṇātipāto' tiśayo niruktaṃ guṇa-kīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्हणानुनयो भ्रंशो लेश-क्षोभौ मनोरथः । अनुक्ति-सिद्धिः सारूप्यं माला मधुर-भाषणम्
garhaṇānunayo bhraṃśo leśa-kṣobhau manorathaḥ | anukti-siddhiḥ sārūpyaṃ mālā madhura-bhāṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृच्छोपदिष्ट-दृष्टानि षट्-त्रिंशद्-भूषणानि हि । गुणालङ्कार-बहुलं भाषणं भूषणं मतम्
pṛcchopadiṣṭa-dṛṣṭāni ṣaṭ-triṃśad-bhūṣaṇāni hi | guṇālaṅkāra-bahulaṃ bhāṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यम् अक्षर-सङ्घातो भिन्नार्थं श्लिष्ट-वर्णकम् । स हेतुर् इति निर्दिष्टो यत् साध्यार्थ-प्रसाधकः
vākyam akṣara-saṅghāto bhinnārthaṃ śliṣṭa-varṇakam | sa hetur iti nirdiṣṭo yat sādhyārtha-prasādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एक-देश-परिज्ञानात् प्राप्तिः शेषाभियोजनम् । वाक्यं यद् गूढ-तुल्यार्थं तद् उदाहरणं मतम्
eka-deśa-parijñānāt prāptiḥ śeṣābhiyojanam | vākyaṃ yad gūḍha-tulyārthaṃ tad udāharaṇaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभा स्वभाव-प्राकट्यं यूनोर् अन्योन्यम् उच्यते । अनिश्चयान्तं यद् वाक्यं संशयः स निगद्यते
śobhā svabhāva-prākaṭyaṃ yūnor anyonyam ucyate | aniścayāntaṃ yad vākyaṃ saṃśayaḥ sa nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्व-पक्षे दर्शनं हेतोर् दृष्टान्तः साध्य-सिद्धये । अभिप्रायस् त्व् अभूतार्थो हृद्यः साम्येन कल्पितः
sva-pakṣe darśanaṃ hetor dṛṣṭāntaḥ sādhya-siddhaye | abhiprāyas tv abhūtārtho hṛdyaḥ sāmyena kalpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिप्रायं परे प्राहुर् ममतां हृद्य-वस्तुनि । यथार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम्
abhiprāyaṃ pare prāhur mamatāṃ hṛdya-vastuni | yathārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोपेक्षा-व्युदासार्थं तन् निदर्शनम् उच्यते । अतर्कितोपपन्नः स्यात् सिद्धिर् इष्टार्थ-सङ्गमः
paropekṣā-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate | atarkitopapannaḥ syāt siddhir iṣṭārtha-saṅgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसिद्धिर् लोक-विख्यातैर् वाक्यैर् अर्थ-प्रसाधनम् । चित्तानुवर्तनं यत्र तद् दाक्षिण्यम् इतीरितम्
prasiddhir loka-vikhyātair vākyair artha-prasādhanam | cittānuvartanaṃ yatra tad dākṣiṇyam itīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तार्थानुपपत्त्याऽन्यो यस्मिन्न् अर्थः प्रकल्प्यते । वाक्य-माधुर्य-संयुक्ता सार्थापत्तिर् उदाहृता
uktārthānupapattyā'nyo yasminn arthaḥ prakalpyate | vākya-mādhurya-saṃyuktā sārthāpattir udāhṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते । विशेष-युक्तं वचनं विज्ञेयं तद् विशेषणम्
siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate | viśeṣa-yuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tad viśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनां तु प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः
bahūnāṃ tu prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ | uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकैर् उपमाभिर् वा तुल्यार्थाभिः प्रयोजितः । अप्रत्यक्षार्थ-संस्पर्शस् तुल्य-तर्क इतीरितः
rūpakair upamābhir vā tulyārthābhiḥ prayojitaḥ | apratyakṣārtha-saṃsparśas tulya-tarka itīritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारस् त्व् एक-साध्यस्य बहु-साधन-वर्णनम् । विचारस्यान्यथाभावो विज्ञेयस् तद्-विपर्ययः
vicāras tv eka-sādhyasya bahu-sādhana-varṇanam | vicārasyānyathābhāvo vijñeyas tad-viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणातिपातो व्यत्यस्त-गुणाख्यानम् उदाहृतम् । बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्येन च संश्रयान्
guṇātipāto vyatyasta-guṇākhyānam udāhṛtam | bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyena ca saṃśrayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषः कीर्त्यते यत्र ज्ञेयः सोऽ तिशयो बुधैः । निरुक्तिर् निरवद्योक्तिर् नामान्य् अर्थ-प्रसिद्धये
viśeṣaḥ kīrtyate yatra jñeyaḥ so' tiśayo budhaiḥ | niruktir niravadyoktir nāmāny artha-prasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोके गुणातिरिकानां बहूनां यत्र नामभिः । एकोऽ पि शब्द्यते तत् तु विज्ञेयं गुण-कीर्तनम्
loke guṇātirikānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ | eko' pi śabdyate tat tu vijñeyaṃ guṇa-kīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र सङ्कीर्तयन् दोषान् गुणम् अर्थेन दर्शयेत् । गुणान् वा कीर्तयन् दोषान् दर्शयेद् गर्हणं तु तत्
yatra saṅkīrtayan doṣān guṇam arthena darśayet | guṇān vā kīrtayan doṣān darśayed garhaṇaṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यर्थना-परं वाक्यं विज्ञेयोऽ नुनयो बुधैः । पतनं प्रकृताद् अर्थाद् अन्यस्मिन् भ्रंश ईरितः
abhyarthanā-paraṃ vākyaṃ vijñeyo' nunayo budhaiḥ | patanaṃ prakṛtād arthād anyasmin bhraṃśa īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वद्-रूपाद् विपिनाय चीवरधरो धन्वी जटी शासनं रामः प्राप्य गतः कुतश्चन वनं सौमित्रि-सीता-सखः ॥स्र्स् ३।११८॥ [बारा। ६।१३] उभौ मूर्च्छतः । वामदेवः-देव समाश्वसिहि । दशरथः (समाश्वास्य)-केन पुनः कारणेन इत्य् उपक्रम्य, दशरथः-वत्स रामभद्र मन्ये ममैव मलयाचल-निवासिनः प्रिय-वयस्यस्य जटायोर् अपि शोक-शङ्कुर् अयं सर्वङ्कषो भविष्यति । [६।५५ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन कौसल्या-दशरथादीनां रक्षस्-तरक्षु-हर्यक्ष-प्रभृति-सञ्चरण-दारुणारण्यादिषु राम-प्रवास-विषय-शङ्का-त्रासानुवृत्ति-कथनात् सम्भ्रमः । अथ आक्षेपः- गर्भ-बीज-समाक्षेपम् आक्षेपं परिचक्षते ॥स्र्स् ३।११९॥ ५८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] पञ्चमाङ्के [५।७४ पद्याद् अनन्तरं] (प्रविश्य अपटीक्षेपेण छिन्न-नामा कृतावगुण्ठना) शूर्पणखा (साक्रन्दं पादयोर् निपत्य)-अज्ज एक्क-मादुअ पेक्ख तक्खअ-चूडामणी उप्पाडिदो । बडवाणल-जाला-कलापअं घुंतलिदं । दसकण्ठ-कनिट्ठ-बहिणिए अच्चाहिदं । [आर्य एक-मातृक प्रेक्षस्व तक्षक-चूडामणिर् उत्पाटितः । बडवानल-ज्वाला-कलापकं चूर्णितम् । दशकण्ठ-कनिष्ठ-भगिन्या अत्याहितम् ।] इत्य् उपक्रम्य, रावणः (प्रकाशम्)-ततः किं तस्याः ? शूर्पणखा-सापि लंकेस्सरस्स समुचिदत्ति अबहरंती तेहिं काबालिअ-ब्बद-जोग्गा किदंहि । [सापि लङ्केश्वरस्य समुचितेति व्यवहरन्ती तैः कापालिक-व्रत-योग्या कृतास्मि ।] इत्य् अन्तेन अङ्कान्त-गत-भागेन सकल-देवता-तेजस् तिरस्करण-रावणातिशय-वर्णना-गर्भीकृतस्य रामोत्साहस्य शूर्पणखा-कर्ण-नासा-निकृन्तन-रूपेण समुद्भेदाद् आक्षेपः । अथ विमर्श-सन्धिः- यत्र प्रलोभन-क्रोध-व्यसनाद्यैर् विमृश्यते । ५८ब् बीजार्थो गर्भ-निर्भिन्नः स विमर्श इतीर्यते
tvad-rūpād vipināya cīvaradharo dhanvī jaṭī śāsanaṃ rāmaḥ prāpya gataḥ kutaścana vanaṃ saumitri-sītā-sakhaḥ ||SRs 3.118|| [bā.rā. 6.13] ubhau mūrcchataḥ | vāmadevaḥ-deva samāśvasihi | daśarathaḥ (samāśvāsya)-kena punaḥ kāraṇena ity upakramya, daśarathaḥ-vatsa rāmabhadra manye mamaiva malayācala-nivāsinaḥ priya-vayasyasya jaṭāyor api śoka-śaṅkur ayaṃ sarvaṅkaṣo bhaviṣyati | [6.55 padyād anantaram] ity antena kausalyā-daśarathādīnāṃ rakṣas-tarakṣu-haryakṣa-prabhṛti-sañcaraṇa-dāruṇāraṇyādiṣu rāma-pravāsa-viṣaya-śaṅkā-trāsānuvṛtti-kathanāt sambhramaḥ | atha ākṣepaḥ- garbha-bīja-samākṣepam ākṣepaṃ paricakṣate ||SRs 3.119|| 58a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] pañcamāṅke [5.74 padyād anantaraṃ] (praviśya apaṭīkṣepeṇa chinna-nāmā kṛtāvaguṇṭhanā) śūrpaṇakhā (sākrandaṃ pādayor nipatya)-ajja ekka-mādua pekkha takkhaa-cūḍāmaṇī uppāḍido | baḍavāṇala-jālā-kalāpaaṃ ghuṃtalidaṃ | dasakaṇṭha-kaniṭṭha-bahiṇie accāhidaṃ | [ārya eka-mātṛka prekṣasva takṣaka-cūḍāmaṇir utpāṭitaḥ | baḍavānala-jvālā-kalāpakaṃ cūrṇitam | daśakaṇṭha-kaniṣṭha-bhaginyā atyāhitam |] ity upakramya, rāvaṇaḥ (prakāśam)-tataḥ kiṃ tasyāḥ ? śūrpaṇakhā-sāpi laṃkessarassa samucidatti abaharaṃtī tehiṃ kābālia-bbada-joggā kidaṃhi | [sāpi laṅkeśvarasya samuciteti vyavaharantī taiḥ kāpālika-vrata-yogyā kṛtāsmi |] ity antena aṅkānta-gata-bhāgena sakala-devatā-tejas tiraskaraṇa-rāvaṇātiśaya-varṇanā-garbhīkṛtasya rāmotsāhasya śūrpaṇakhā-karṇa-nāsā-nikṛntana-rūpeṇa samudbhedād ākṣepaḥ | atha vimarśa-sandhiḥ- yatra pralobhana-krodha-vyasanādyair vimṛśyate | 58b bījārtho garbha-nirbhinnaḥ sa vimarśa itīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.