प्रयोगातिशयश् चेति तेषां लक्षणम् उच्यते । १६० सूत्रिणो वाक्यम् अर्थं वा स्वेतिवृत्त-समं यदा । स्वीकृत्य प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातो द्विधा मतः ॥स्र्स् ३।३४३॥ १६१ तत्र वाक्येन कथोद्घातो, यथा रत्नावल्यां- द्वीपाद् अन्यस्माद् अपि मध्याद् अपि जल-निधेर् दिशोऽ प्य् अन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिर् अभिमतम् अभिमुखी-भूतः ॥स्र्स् ३।३४४॥ [र। १।७] इति सूत्रधारस्य प्रिया-समाश्वासन-वाक्यं स्वस्यानुकूलतया पठतो यौगन्धरायणस्य प्रवेशात् कथोद्घातः । अर्थेन कथोद्घातो, यथा वेणी-संहारः- निर्वाण-वैर-दहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डु-तनयाः सह माधवेन । रक्त-प्रसाधित-भुवः क्षत-विग्रहाश् च स्वस्था भवन्तु कुरु-राज-सुताः स-भृत्याः ॥स्र्स् ३।३४५॥ [वेसं। १।७] अत्रोत्तरार्धे सूत्रधारेण धार्तराष्ट्राणां स्वर्ग-स्थिति-निरुपद्रव-लक्षणयोर् अर्थयोर् विवक्षितयोः सतोः भीमेन स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्रा इति निरुपद्रव-लक्षणस्यैवार्थ-विशेषस्य ग्रहणेन प्रवेशः कृत इति अयम् अर्थेन कथोद्घातः । अथ प्रवर्तकः- आक्षिप्तं काल-साम्येन प्रवृत्तिः स्यात् प्रवर्तकम् ॥स्र्स् ३।३४६॥ १६२अ यथा बाल-रामायणे- प्रकटित-रामाम्भोजः कौशिकवान् सपदि लक्ष्मणानन्दी । शर-चाप-नमन-हेतोर् अयम् अवतीर्णः शरत्-समयः ॥स्र्स् ३।३४७॥ [बारा। १।१६] अत्र विश्वामित्र-राम-लक्ष्मणानां शरत्-समय-वर्णन-साम्येन प्रवेशः प्रवर्तकः ॥ अथ प्रयोगातिशयः -- एषोऽ यम् इत्य् उपक्षेपात् सूत्रधार-प्रयोगतः । १६२ प्रयोग-सूचनं यत्र प्रयोगातिशयो हि सः
prayogātiśayaś ceti teṣāṃ lakṣaṇam ucyate | 160 sūtriṇo vākyam arthaṃ vā svetivṛtta-samaṃ yadā | svīkṛtya praviśet pātraṃ kathodghāto dvidhā mataḥ ||SRs 3.343|| 161 tatra vākyena kathodghāto, yathā ratnāvalyāṃ- dvīpād anyasmād api madhyād api jala-nidher diśo' py antāt | ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhir abhimatam abhimukhī-bhūtaḥ ||SRs 3.344|| [ra. 1.7] iti sūtradhārasya priyā-samāśvāsana-vākyaṃ svasyānukūlatayā paṭhato yaugandharāyaṇasya praveśāt kathodghātaḥ | arthena kathodghāto, yathā veṇī-saṃhāraḥ- nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena | rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ ||SRs 3.345|| [ve.saṃ. 1.7] atrottarārdhe sūtradhāreṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ svarga-sthiti-nirupadrava-lakṣaṇayor arthayor vivakṣitayoḥ satoḥ bhīmena svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭrā iti nirupadrava-lakṣaṇasyaivārtha-viśeṣasya grahaṇena praveśaḥ kṛta iti ayam arthena kathodghātaḥ | atha pravartakaḥ- ākṣiptaṃ kāla-sāmyena pravṛttiḥ syāt pravartakam ||SRs 3.346|| 162a yathā bāla-rāmāyaṇe- prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavān sapadi lakṣmaṇānandī | śara-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ ||SRs 3.347|| [bā.rā. 1.16] atra viśvāmitra-rāma-lakṣmaṇānāṃ śarat-samaya-varṇana-sāmyena praveśaḥ pravartakaḥ || atha prayogātiśayaḥ -- eṣo' yam ity upakṣepāt sūtradhāra-prayogataḥ | 162 prayoga-sūcanaṃ yatra prayogātiśayo hi saḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.