सर्वे पश्यत राम-रावण-रणं वक्त्य् एष वो नारदः ॥स्र्स् ३।५५॥ (२।१६) इत्य् अत्र नारदस्य युद्धावलोकन-हर्ष-प्राप्तेः प्राप्तिः । अथ समाधानं- बीजस्य पुनर् आधानं समाधानम् इहोच्यते ॥स्र्स् ३।५६॥ ३६ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] भृङ्गिरिटिः-युद्ध-रुचे मा निर्भरं संरम्भस्व । इत्य् उपक्रम्य । अयोध्यां गत्वा परं राम-रावणीयं योजयिष्यामि (२।१६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन राघवोत्साह-बीजस्य नारदेन पुनर् आधानात् समाधानम् । अथ विधानं- सुख-दुःख-करं यत् तु तद् विधानं बुधा विदुः ॥स्र्स् ३।५७॥ ३७अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] प्रथमाङ्के, सीता (स-साध्वसौत्सुक्यम्)-अम्मो रक्खसो त्ति सुणिअ सच्चं सज्झस-कोदहलाणं मज्झे बट्टामि । (अंहो राक्षस इति श्रुत्वा सत्यं साध्वस-कौतूहलयोर् अन्तरे वर्ते ।) इत्य् उपक्रम्य सीता-तादसदानंदमिस्साणं अन्तरे उबबिसिस्सं (तात-शतानन्द-मिश्राणाम् अन्तरे उपवेक्ष्यामि) । (१।४२ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन सीतायाः अदृष्ट-पूर्व-राक्षस-दर्शनेन सुख-दुःख-व्यतिकराख्यानाद् विधानम् । अथ परिभावना- श्लाघ्यैश् चित्त-चमत्कारो गुणाद्यैः परिभावना ॥स्र्स् ३।५८॥ ३७ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे], रावणः (सौत्सुक्यं विलोक्य स्वगतम्)-अहो त्रिभुवनातिशायि मकरध्वज-सञ्जीवनं रामणीयकम् अस्याः । तथा हि- इन्दुर् लिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिर् मृगीणाम् इव प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेम-प्रभा । पारुष्यं कलया च कोकिल-वधू-कण्ठेष्व् इव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश् च हन्त शिखिनां बर्हाः सगर्हा इव ॥स्र्स् ३।५९॥ (१।४२) इत्य् उपक्रम्य, शतानन्दः (अपवर्य)-अहो लङ्काधिपतेर् अपूर्व-गर्व-गरिमा । यन् ममापि शतानन्दस्य न निश्चिनुते चेतः । किं भविष्यति (१।४६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन रावणस्य सीता-रामणीयक-दर्शनेन शतानन्दस्य रावणोत्साह-दर्शनेन च तयोश् चित्त-चमत्कार-कथनात् परिभावना । अथोद्भेदः- उद्घातनं यद् बीजस्य स उद्भेदः प्रकीर्तितः ॥स्र्स् ३।६०॥ ३८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] द्वितीयाङ्के, रावणः-त्रैयाम्बकः परशुर् एष निसर्ग-चण्ड (२।३६) इत्य् आदि पठति । जामदग्न्यः-अपकुर्वतापि भवता परम् उपकृतम् । यद् एष स्मारितोऽ स्मीत्य् उपक्रम्य (२।४४ पद्यात् पूर्वम्]- लोकोत्तरं चरितम् अर्पयति प्रतिष्ठां पुंसां कुलं न हि निमित्तम् उदारतायाः । वातापितापन-मुनेः कलशात् प्रसूतिर् लीलायितं पुनर् अमुष्य समुद्र-पानम् ॥स्र्स् ३।६१॥ (२।५१) इत्य् अन्तेन गूढ-शङ्कर-धनुर् अधिक्षेपोद्घाटनाद् वा लोकोत्तर-चरित-सामान्य-वर्णनेन तिरोहित-रामचन्द्रोत्साहोद्घाटनाद् वा उद्भेदः । अथ भेदः- बीजस्योत्तेजनं भेदो यद् वा सङ्घात-भेदनम् ॥स्र्स् ३।६२॥ ३८ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] रावणः (विलोक्य)-अथ याचित-परशुना परशुरामेण किम् अभिहितम् आसीत् । मायामयः-त्रैलोक्य-माणिक्य रामोदन्तम् आकर्णयतु स्वामी । पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्र्तुवा मनो मोदते देयो नैष हर-प्रसाद-परशुस् तेनाधिकं ताम्यति । तद् वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्यं ब्रूहि रसातल-त्रिदिवयोर् निर्जित्य किं दीयताम् ॥स्र्स् ३।६३॥ (२।२०) रावणः-कदा नु खलु परशुरामो रसातल-त्रिदिवयोर् जेता दाता च संवृत्तः । रावणः पुनः प्रतिग्रहीता च । ततस् त्वया किम् असौ प्रत्युक्तः । इत्य् उपक्रम्य मायामयः-देव प्रकृति-रोषणो रेणुकापुत्रः । तत् तम् एवागतम् अहम् उत्प्रेक्षे । रावणः-प्रियं नः (२।२४ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन प्रतिनायक-रूप-भार्गव-रावणयोर् उत्तेजनाद् भेदः । अथ करणम्- प्रस्तुतार्थ-समारम्भं करणं परिचक्षते ॥स्र्स् ३।६४॥ ३९अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] (२।२५ पद्याद् अनन्तरम्] उभाव् अपि चापारोपणं नाटयतः इत्य् उपक्रम्य आ अङ्क-परिसमाप्तेः जामदग्न्य-रावणयोः प्रस्तुत-युद्धारम्भ-कथनात् करणम् । अथ प्रतिमुख-सन्धिः- बीज-प्रकाशनं यत्र दृश्यादृश्यतया भवेत् । ३९ तत् स्यात् प्रतिमुखं बिन्दोः प्रयत्नस्यानुरोधतः
sarve paśyata rāma-rāvaṇa-raṇaṃ vakty eṣa vo nāradaḥ ||SRs 3.55|| (2.16) ity atra nāradasya yuddhāvalokana-harṣa-prāpteḥ prāptiḥ | atha samādhānaṃ- bījasya punar ādhānaṃ samādhānam ihocyate ||SRs 3.56|| 36b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] bhṛṅgiriṭiḥ-yuddha-ruce mā nirbharaṃ saṃrambhasva | ity upakramya | ayodhyāṃ gatvā paraṃ rāma-rāvaṇīyaṃ yojayiṣyāmi (2.16 padyād anantaram] ity antena rāghavotsāha-bījasya nāradena punar ādhānāt samādhānam | atha vidhānaṃ- sukha-duḥkha-karaṃ yat tu tad vidhānaṃ budhā viduḥ ||SRs 3.57|| 37a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] prathamāṅke, sītā (sa-sādhvasautsukyam)-ammo rakkhaso tti suṇia saccaṃ sajjhasa-kodahalāṇaṃ majjhe baṭṭāmi | (aṃho rākṣasa iti śrutvā satyaṃ sādhvasa-kautūhalayor antare varte |) ity upakramya sītā-tādasadānaṃdamissāṇaṃ antare ubabisissaṃ (tāta-śatānanda-miśrāṇām antare upavekṣyāmi) | (1.42 padyāt pūrvam] ity antena sītāyāḥ adṛṣṭa-pūrva-rākṣasa-darśanena sukha-duḥkha-vyatikarākhyānād vidhānam | atha paribhāvanā- ślāghyaiś citta-camatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā ||SRs 3.58|| 37b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe], rāvaṇaḥ (sautsukyaṃ vilokya svagatam)-aho tribhuvanātiśāyi makaradhvaja-sañjīvanaṃ rāmaṇīyakam asyāḥ | tathā hi- indur lipta ivāñjanena jaḍitā dṛṣṭir mṛgīṇām iva pramlānāruṇimeva vidrumalatā śyāmeva hema-prabhā | pāruṣyaṃ kalayā ca kokila-vadhū-kaṇṭheṣv iva prastutaṃ sītāyāḥ purataś ca hanta śikhināṃ barhāḥ sagarhā iva ||SRs 3.59|| (1.42) ity upakramya, śatānandaḥ (apavarya)-aho laṅkādhipater apūrva-garva-garimā | yan mamāpi śatānandasya na niścinute cetaḥ | kiṃ bhaviṣyati (1.46 padyād anantaram] ity antena rāvaṇasya sītā-rāmaṇīyaka-darśanena śatānandasya rāvaṇotsāha-darśanena ca tayoś citta-camatkāra-kathanāt paribhāvanā | athodbhedaḥ- udghātanaṃ yad bījasya sa udbhedaḥ prakīrtitaḥ ||SRs 3.60|| 38a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] dvitīyāṅke, rāvaṇaḥ-traiyāmbakaḥ paraśur eṣa nisarga-caṇḍa (2.36) ity ādi paṭhati | jāmadagnyaḥ-apakurvatāpi bhavatā param upakṛtam | yad eṣa smārito' smīty upakramya (2.44 padyāt pūrvam]- lokottaraṃ caritam arpayati pratiṣṭhāṃ puṃsāṃ kulaṃ na hi nimittam udāratāyāḥ | vātāpitāpana-muneḥ kalaśāt prasūtir līlāyitaṃ punar amuṣya samudra-pānam ||SRs 3.61|| (2.51) ity antena gūḍha-śaṅkara-dhanur adhikṣepodghāṭanād vā lokottara-carita-sāmānya-varṇanena tirohita-rāmacandrotsāhodghāṭanād vā udbhedaḥ | atha bhedaḥ- bījasyottejanaṃ bhedo yad vā saṅghāta-bhedanam ||SRs 3.62|| 38b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ (vilokya)-atha yācita-paraśunā paraśurāmeṇa kim abhihitam āsīt | māyāmayaḥ-trailokya-māṇikya rāmodantam ākarṇayatu svāmī | paulastyaḥ praṇayena yācata iti śrtuvā mano modate deyo naiṣa hara-prasāda-paraśus tenādhikaṃ tāmyati | tad vācyaḥ sa daśānano mama girā dattā dvijebhyo mahī tubhyaṃ brūhi rasātala-tridivayor nirjitya kiṃ dīyatām ||SRs 3.63|| (2.20) rāvaṇaḥ-kadā nu khalu paraśurāmo rasātala-tridivayor jetā dātā ca saṃvṛttaḥ | rāvaṇaḥ punaḥ pratigrahītā ca | tatas tvayā kim asau pratyuktaḥ | ity upakramya māyāmayaḥ-deva prakṛti-roṣaṇo reṇukāputraḥ | tat tam evāgatam aham utprekṣe | rāvaṇaḥ-priyaṃ naḥ (2.24 padyāt pūrvam] ity antena pratināyaka-rūpa-bhārgava-rāvaṇayor uttejanād bhedaḥ | atha karaṇam- prastutārtha-samārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate ||SRs 3.64|| 39a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (2.25 padyād anantaram] ubhāv api cāpāropaṇaṃ nāṭayataḥ ity upakramya ā aṅka-parisamāpteḥ jāmadagnya-rāvaṇayoḥ prastuta-yuddhārambha-kathanāt karaṇam | atha pratimukha-sandhiḥ- bīja-prakāśanaṃ yatra dṛśyādṛśyatayā bhavet | 39 tat syāt pratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.