पक्व-कर्पूर-निष्पेषम् अयं निरपिषत् त्रयम् । मम व्रीडां च चण्डीश-चापं च स्वं च जीवितम् ॥स्र्स् ३।८३॥ (४।६५) जनकः-कथं सन्न्यस्त-शस्त्रस्यापि पुनर् अस्त्र-ग्रहण-क्षणो वर्तते इत्य् उपक्रम्य, प्रहिणु तद् इह बाणान् वार्धकं मां दुनोति ॥स्र्स् ३।८४॥ (४।६७) दशरथः-भोः सम्बन्धिन् कृतं कार्मुक-परिग्रह-व्यसनेन-इत्य् अन्तेन जनकस्य भार्गव-निमित्तस्य जरा-निमित्तस्य वा व्यसनस्य कथनाद् निरोधः । अथ पर्युपासनम्- रुष्टस्यानुनयो यः स्यात् पर्युपासनम् ईरितम् ॥स्र्स् ३।८५॥ ४८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] विश्वामित्रः (जामदग्न्यं प्रति)- रामः शिष्यो भृगु-सुत भवान् भागिनेयी-सुतो मे ॥स्र्स् ३।८६॥ (४।६९) इत्य् अत्र श्लोके रोषान्धस्य भार्गवस्यानुनयो विश्वामित्रेण कृत इति पर्युपासनम् । अथ पुष्पम्- स-विशेषाभिधानं यत् पुष्पं तद् इति संज्ञितम् ॥स्र्स् ३।८७॥ ४८ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] तृतीयाङ्के (प्रविश्य) कोहलः- कर्पूर इव दग्धोऽ पि शक्तिमान् यो जने जने ॥स्र्स् ३।८८॥ [बारा। ३।११] इत्य् उपक्रम्य, प्रकटित-रामाम्भोजः कौशिकवा सपदि लक्ष्मणानन्दी । सुर-चाप-नमन-हेतोर् अयम् अवतीर्णः शरत्-समयः ॥स्र्स् ३।८९॥ [बारा। ३।१६] इत्य् अन्ते रामचन्द्र-लक्षणार्थ-विशेषाभिधानात् पुष्पम् । अथ वज्रम्- वज्रं तद् इति विज्ञेयं साक्षान् निष्ठुर-भाषणम् ॥स्र्स् ३।९०॥ ४९अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] चतुर्थाङ्के, जामदग्न्यः-निदर्शित-लाघव राघव तद् आकर्णय यत् ते करोमि- त्रुटित-निविड-नाडी-चक्रवाल-प्रणाली- प्रसृत-रुधिर-धारा-चर्चितोच्चण्ड-रुण्डम् । मडमडित-मृडानी-कान्त-चापस्य भङ्क्तुः परशुर् अमर-वन्द्यः खण्डयत्य् अद्य मुण्डम् ॥स्र्स् ३।९१॥ [बारा। ४।६१] इत्य् उपक्रम्य, यः प्रेत-नाथस्यातिथ्यम् अनुभवितु-काम इत्य् अन्तेन वज्र-निष्ठुर-भाषणाद् वज्रम् । अथोपन्यासः- युक्तिभिः सहितो योऽ र्थः उपन्यासः स इष्यते ॥स्र्स् ३।९२॥ ४९ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] मातलिः-अयं हि पितृ-भक्त्य्-अतिशयः परशुरामस्य यद् उत रेणुका-शिरश्-छेदः [४।२९ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् उपक्रम्य- यद् वा ते गुरवोऽ विचिन्त्य-चरितास् तेभ्योऽ यम् अस्त्व् अञ्जलिः ॥स्र्स् ३।९३॥ [बारा। ४।३३] इत्य् अन्तेन उपपत्तिभिः पितुर् निदेश-करणाद् अपि मातृ-वध-करणस्यैव प्रतिपादनाद् वा गुरूणाम् अविचिन्त्य-चरितत्वोपन्यासेन सर्वोपपन्नत्व-प्रतिपादनाद् वा उपन्यासः । अथ वर्ण-संहारः- सर्व-वर्णोपगमनं वर्ण-संहार उच्यते ॥स्र्स् ३।९४॥ ५०अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] जामदग्न्यः (कर्णं दत्त्वा आकाशे)-किं ब्रूथ ? केन न वर्णितं दाशरथेः शङ्कर-कार्मुकारोपणम् ? को न विस्मितस् तद्-भङ्गेन ? (साक्षेपम्) (केन न वर्णितम् इत्य् आदि पठति) शृणुत भोः । यः कर्ता हर-चाप-दण्ड-दलने यश् चानुमन्ता ननु द्रष्टा यश् च परीक्षिता च य इह स्तोता च वक्ता च यः ॥स्र्स् ३।९५॥ [बारा। ४।५६] इत्य् उपक्रम्य- रामो राम-मयं स्वयं गुह-सहाध्यायी समन्विष्यति ॥स्र्स् ३।९६॥ [बारा। ४।५७] इत्य् अन्तेन हर-चाप-दलनस्य निषिद्धया कर्तृतया अनुमन्तृतया स्तोतृतया च राघव-विश्वामित्र-पीरादि-परामर्शेन ब्राह्मण-क्षत्रियादि-वर्णानां सङ्ग्रहणाद् वर्ण-संहारः । अथ गर्भ-सन्धिः- दृष्टादृष्टस्य बीजस्य गर्भस् त्व् अन्वेषणं मुहुः । ५०ब् अत्राप्य् आचापताकानुरोधाद् अङ्गानि कल्पयेत्
pakva-karpūra-niṣpeṣam ayaṃ nirapiṣat trayam | mama vrīḍāṃ ca caṇḍīśa-cāpaṃ ca svaṃ ca jīvitam ||SRs 3.83|| (4.65) janakaḥ-kathaṃ sannyasta-śastrasyāpi punar astra-grahaṇa-kṣaṇo vartate ity upakramya, prahiṇu tad iha bāṇān vārdhakaṃ māṃ dunoti ||SRs 3.84|| (4.67) daśarathaḥ-bhoḥ sambandhin kṛtaṃ kārmuka-parigraha-vyasanena-ity antena janakasya bhārgava-nimittasya jarā-nimittasya vā vyasanasya kathanād nirodhaḥ | atha paryupāsanam- ruṣṭasyānunayo yaḥ syāt paryupāsanam īritam ||SRs 3.85|| 48a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] viśvāmitraḥ (jāmadagnyaṃ prati)- rāmaḥ śiṣyo bhṛgu-suta bhavān bhāgineyī-suto me ||SRs 3.86|| (4.69) ity atra śloke roṣāndhasya bhārgavasyānunayo viśvāmitreṇa kṛta iti paryupāsanam | atha puṣpam- sa-viśeṣābhidhānaṃ yat puṣpaṃ tad iti saṃjñitam ||SRs 3.87|| 48b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīyāṅke (praviśya) kohalaḥ- karpūra iva dagdho' pi śaktimān yo jane jane ||SRs 3.88|| [bā.rā. 3.11] ity upakramya, prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavā sapadi lakṣmaṇānandī | sura-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ ||SRs 3.89|| [bā.rā. 3.16] ity ante rāmacandra-lakṣaṇārtha-viśeṣābhidhānāt puṣpam | atha vajram- vajraṃ tad iti vijñeyaṃ sākṣān niṣṭhura-bhāṣaṇam ||SRs 3.90|| 49a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] caturthāṅke, jāmadagnyaḥ-nidarśita-lāghava rāghava tad ākarṇaya yat te karomi- truṭita-niviḍa-nāḍī-cakravāla-praṇālī- prasṛta-rudhira-dhārā-carcitoccaṇḍa-ruṇḍam | maḍamaḍita-mṛḍānī-kānta-cāpasya bhaṅktuḥ paraśur amara-vandyaḥ khaṇḍayaty adya muṇḍam ||SRs 3.91|| [bā.rā. 4.61] ity upakramya, yaḥ preta-nāthasyātithyam anubhavitu-kāma ity antena vajra-niṣṭhura-bhāṣaṇād vajram | athopanyāsaḥ- yuktibhiḥ sahito yo' rthaḥ upanyāsaḥ sa iṣyate ||SRs 3.92|| 49b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] mātaliḥ-ayaṃ hi pitṛ-bhakty-atiśayaḥ paraśurāmasya yad uta reṇukā-śiraś-chedaḥ [4.29 padyād anantaram] ity upakramya- yad vā te guravo' vicintya-caritās tebhyo' yam astv añjaliḥ ||SRs 3.93|| [bā.rā. 4.33] ity antena upapattibhiḥ pitur nideśa-karaṇād api mātṛ-vadha-karaṇasyaiva pratipādanād vā gurūṇām avicintya-caritatvopanyāsena sarvopapannatva-pratipādanād vā upanyāsaḥ | atha varṇa-saṃhāraḥ- sarva-varṇopagamanaṃ varṇa-saṃhāra ucyate ||SRs 3.94|| 50a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] jāmadagnyaḥ (karṇaṃ dattvā ākāśe)-kiṃ brūtha ? kena na varṇitaṃ dāśaratheḥ śaṅkara-kārmukāropaṇam ? ko na vismitas tad-bhaṅgena ? (sākṣepam) (kena na varṇitam ity ādi paṭhati) śṛṇuta bhoḥ | yaḥ kartā hara-cāpa-daṇḍa-dalane yaś cānumantā nanu draṣṭā yaś ca parīkṣitā ca ya iha stotā ca vaktā ca yaḥ ||SRs 3.95|| [bā.rā. 4.56] ity upakramya- rāmo rāma-mayaṃ svayaṃ guha-sahādhyāyī samanviṣyati ||SRs 3.96|| [bā.rā. 4.57] ity antena hara-cāpa-dalanasya niṣiddhayā kartṛtayā anumantṛtayā stotṛtayā ca rāghava-viśvāmitra-pīrādi-parāmarśena brāhmaṇa-kṣatriyādi-varṇānāṃ saṅgrahaṇād varṇa-saṃhāraḥ | atha garbha-sandhiḥ- dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbhas tv anveṣaṇaṃ muhuḥ | 50b atrāpy ācāpatākānurodhād aṅgāni kalpayet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.