अयमर्थः सांख्यसिद्धान्ते पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि । तत्र मूलप्रकृतिः महत्तत्त्वम् अहङ्कारः शब्दतन्मात्रा स्पर्शतन्मात्रा रूपतन्मात्रा रसतन्मात्रा गन्धतन्मात्रा चेत्यष्टौ प्रकृतयः सन्ति । अत्र तत्त्वान्तरारम्भकत्वं प्रकृतित्वम् अतश्च महदादीनां सप्तानां पूर्वपूर्वविकृतित्वे ऽपि न अतिः लक्षणसमन्वयात् । पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनः गगनपवनज्वलनसलिलधरण्याख्यानि पञ्च भूतानि चैतानि षोडश विकाराः विकृतय एव न तत्त्वान्तारारम्भकाणि सर्वं वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् । पुरुषः पञ्चविंशतितमं तत्त्वम् । अयं च न प्रकृतिर्न विकृतिः ताभ्यः पृथक्कृत्य निरूपणात् । अनेन जडत्वपरिणामित्वकर्तृत्वादिधर्मवद्भ्यः प्रकृत्यादिभ्यः पुरुषस्य वैलक्षण्यमपि सूचितं भवति तथा च कारिका । मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ इति । नन्वेतेभ्यो ऽतिरिक्ता अन्ये ऽपि बहवो घटपटादयः पदार्था दृश्यन्ते तत्कथमेषामुपपत्तिरत आह । त्रैगुण्यसञ्चारः
ayamarthaḥ sāṃkhyasiddhānte pañcaviṃśatistattvāni / tatra mūlaprakṛtiḥ mahattattvam ahaṅkāraḥ śabdatanmātrā sparśatanmātrā rūpatanmātrā rasatanmātrā gandhatanmātrā cetyaṣṭau prakṛtayaḥ santi / atra tattvāntarārambhakatvaṃ prakṛtitvam ataśca mahadādīnāṃ saptānāṃ pūrvapūrvavikṛtitve 'pi na atiḥ lakṣaṇasamanvayāt / pañca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇi manaḥ gaganapavanajvalanasaliladharaṇyākhyāni pañca bhūtāni caitāni ṣoḍaśa vikārāḥ vikṛtaya eva na tattvāntārārambhakāṇi sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇamiti nyāyāt / puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaṃ tattvam / ayaṃ ca na prakṛtirna vikṛtiḥ tābhyaḥ pṛthakkṛtya nirūpaṇāt / anena jaḍatvapariṇāmitvakartṛtvādidharmavadbhyaḥ prakṛtyādibhyaḥ puruṣasya vailakṣaṇyamapi sūcitaṃ bhavati tathā ca kārikā / mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta / ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ // iti / nanvetebhyo 'tiriktā anye 'pi bahavo ghaṭapaṭādayaḥ padārthā dṛśyante tatkathameṣāmupapattirata āha / traiguṇyasañcāraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.