त्रिगुण एव त्रैगुण्यं सत्त्वरजस्तमांसि तेषां सञ्चारः मत्तकपोतकण्ठन्यायेन प्रतिक्षणं विलक्षणपरिणामो वर्त्तत इति शेषः । अनेन मूलप्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका त्रित्वेन च भेदबोधकेन गुणाः परस्परविरुद्धस्वभावाः प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः सञ्चारेण च सङ्गतसम्यक्चरणार्थकेन तेषां नित्यसभावः पुरुषार्थे जननीये कार्यानुसारेण परस्परसहायता च । ततश्च प्रकृतेर्महदादीनां भूतेभ्यश्च घटपटादिसकलपदार्थानां त्रिगुणलक्षणपरिणामादेव संसिद्धिः कार्योत्पादश्च नापूर्वः किन्त्वाविर्भावमात्रं सूक्ष्मकारणरूपेण स्थितस्य स्थूलकार्यक्षमरूपेण विपरिणाम इति सद्व्याप्तिवादश्च इत्येते सिद्धान्ताः संसूचिता भवन्तीति बोध्यम् ॥ ननु गुणानामनवरतपरिणतिस्वभावत्वात् कदाचिदपि दृश्यजातादर्शनं न स्यात् ततश्च प्रलयोच्छेदः स्यादत आह । प्रतिसञ्चरः
triguṇa eva traiguṇyaṃ sattvarajastamāṃsi teṣāṃ sañcāraḥ mattakapotakaṇṭhanyāyena pratikṣaṇaṃ vilakṣaṇapariṇāmo varttata iti śeṣaḥ / anena mūlaprakṛtistriguṇātmikā tritvena ca bhedabodhakena guṇāḥ parasparaviruddhasvabhāvāḥ prītyaprītiviṣādātmakāḥ sañcāreṇa ca saṅgatasamyakcaraṇārthakena teṣāṃ nityasabhāvaḥ puruṣārthe jananīye kāryānusāreṇa parasparasahāyatā ca / tataśca prakṛtermahadādīnāṃ bhūtebhyaśca ghaṭapaṭādisakalapadārthānāṃ triguṇalakṣaṇapariṇāmādeva saṃsiddhiḥ kāryotpādaśca nāpūrvaḥ kintvāvirbhāvamātraṃ sūkṣmakāraṇarūpeṇa sthitasya sthūlakāryakṣamarūpeṇa vipariṇāma iti sadvyāptivādaśca ityete siddhāntāḥ saṃsūcitā bhavantīti bodhyam // nanu guṇānāmanavaratapariṇatisvabhāvatvāt kadācidapi dṛśyajātādarśanaṃ na syāt tataśca pralayocchedaḥ syādata āha / pratisañcaraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.