Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 31

भ्राम्यद्दिनेशशशिमण्डलचक्रशत्सं। मेतज्जगत्त्रितययन्त्रमलक्ष्यमध्यम् ।। भूतानि बीजमखिलान्यपि सम्प्रकल्प्य। यः सन्ततं भ्रमयति स्मरजित्स वोऽव्यात्

bhrāmyaddineśaśaśimaṇḍalacakraśatsaṃ| metajjagattritayayantramalakṣyamadhyam || bhūtāni bījamakhilānyapi samprakalpya| yaḥ santataṃ bhramayati smarajitsa vo'vyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्राध्यायमथ ब्रूमो यथावत्प्रक्रमागतम्। धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकमिह कारणम्

yantrādhyāyamatha brūmo yathāvatprakramāgatam| dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadekamiha kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदृच्छया प्रवृत्तानि भूतानि स्वेन वर्त्मना। नियम्यास्मिन् नयति यत्तद्यन्त्रमिति कीर्तितम्

yadṛcchayā pravṛttāni bhūtāni svena vartmanā| niyamyāsmin nayati yattadyantramiti kīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरसेन प्रवृत्तानि भूतानि स्वमनीषया। कृतं यस्माद्यमयति तद्वा यन्त्रमिति स्मृतम्

svarasena pravṛttāni bhūtāni svamanīṣayā| kṛtaṃ yasmādyamayati tadvā yantramiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य बीजं चतुर्धा स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः। आश्रयत्वेन चैतेषां विजयदप्युपयुज्यते

tasya bījaṃ caturdhā syāt kṣitirāpo'nalo'nilaḥ| āśrayatvena caiteṣāṃ vijayadapyupayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नः सूतश्चकैरुक्तस्ते च सम्यङ् न जानते। प्रकृत्या पार्थिवः सूतस्नायात् तत्र क्रिया भवेत्

bhinnaḥ sūtaścakairuktaste ca samyaṅ na jānate| prakṛtyā pārthivaḥ sūtasnāyāt tatra kriyā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवत्वादयमतो न कदाचिद्विभिद्यते। द्र व्यत्वादग्निजत्वं हि यद्यस्य परिकल्प्यते

pārthivatvādayamato na kadācidvibhidyate| dra vyatvādagnijatvaṃ hi yadyasya parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा विरोधो नैवास्य पावकेनोपपद्यते। गन्धाद् वह्नेर्विरोधाच्च स्थिता पार्थिवता बलात्

tadā virodho naivāsya pāvakenopapadyate| gandhād vahnervirodhācca sthitā pārthivatā balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मैव बीजं सर्वेषां प्रत्येकमपराण्यपि। एवं भेदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्करान्मिथः

ātmaiva bījaṃ sarveṣāṃ pratyekamaparāṇyapi| evaṃ bhedā bhavantyeṣāṃ bhūyāṃsaḥ saṅkarānmithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयंवाहकमेकं स्यात्सकृत्प्रेर्यं तथापरम्। अन्यदन्तरित वाह्यं वाह्यमन्यत् त्वदूरतः

svayaṃvāhakamekaṃ syātsakṛtpreryaṃ tathāparam| anyadantarita vāhyaṃ vāhyamanyat tvadūrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयंबाह्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत्त्रयम्। तेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम्

svayaṃbāhyamihotkṛṣṭaṃ hīnaṃ syāditarattrayam| teṣu śaṃsanti dūrasthamalakṣyaṃ nikaṭasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्युत्पन्नमलक्ष्यं यदेकं बहुषु साधकम्। तदन्यदपि शंसन्ति यस्माद्विस्मयकृन्नृणाम्

yadyutpannamalakṣyaṃ yadekaṃ bahuṣu sādhakam| tadanyadapi śaṃsanti yasmādvismayakṛnnṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एका स्वीया गतिश्चित्रे वाह्येऽन्या वाहकाश्रिता। अरघट्टाश्रिते कीटे दृश्यते द्वयमप्यदः

ekā svīyā gatiścitre vāhye'nyā vāhakāśritā| araghaṭṭāśrite kīṭe dṛśyate dvayamapyadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं गतिद्वयवशाद्वैचित्र्यं कल्पयेत्स्वयम्। अलक्षता विचित्रत्वं यस्माद्यन्त्रेषु शस्यते

itthaṃ gatidvayavaśādvaicitryaṃ kalpayetsvayam| alakṣatā vicitratvaṃ yasmādyantreṣu śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्स्यादन्तरात्प्रेर्यं द्वितीयं मध्यमं त्विदम्। द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः

anyatsyādantarātpreryaṃ dvitīyaṃ madhyamaṃ tvidam| dvayatrayādiyogena caturṇāmapi yogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशांशिभावाद्भूतानां सङ्ख्यैषामतिरिच्यते। यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान्भवति प्रियः

aṃśāṃśibhāvādbhūtānāṃ saṅkhyaiṣāmatiricyate| yaḥ samyagetajjānāti sa pumānbhavati priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च। लाभं ख्यातिं च पूजां च यशो मानं धनानि च

pramadānāṃ nṛpāṇāṃ ca prajñānāṃ ca matasya ca| lābhaṃ khyātiṃ ca pūjāṃ ca yaśo mānaṃ dhanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्नोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः। गृहमेकं विलासानामाश्चर्यस्य परं पदम्

prāpnoti kiṃ kiṃ na pumān ya idaṃ vetti tattvataḥ| gṛhamekaṃ vilāsānāmāścaryasya paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम्। यथावद्देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात्

raterāvāsabhavanaṃ vismayasyaikamāspadam| yathāvaddevatādīnāṃ rūpaceṣṭādidarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तास्तुष्यन्त्यथ तत्तुष्टिः पूर्वैर्धर्मः प्रकीर्तितः। नृपादितोषादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः

tāstuṣyantyatha tattuṣṭiḥ pūrvairdharmaḥ prakīrtitaḥ| nṛpāditoṣādarthaḥ syādarthe kāmaḥ pratiṣṭhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वित्तैक्यादस्य निष्पत्तिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभः। पार्थिवं पार्थिवैर्बीजैः पार्थिवं जलजन्मभिः

vittaikyādasya niṣpattirmokṣaścāsmānna durlabhaḥ| pārthivaṃ pārthivairbījaiḥ pārthivaṃ jalajanmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव तेजोजनितैस्तदेव मरुदुद्भवैः। आप्यमाप्यैस्तथा बीजैरानलैरानिलैरपि

tadeva tejojanitaistadeva marududbhavaiḥ| āpyamāpyaistathā bījairānalairānilairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निजैश्च मरुज्जातैः पार्थिवैर्वारुणैरपि। मारुतं मारुतैराप्यैः पार्थिवैरानलैस्तथा

vahnijaiśca marujjātaiḥ pārthivairvāruṇairapi| mārutaṃ mārutairāpyaiḥ pārthivairānalaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निजातेऽपि बीजं स्यात्सूतः सोऽपि च वानले। पार्थिवानां भवेद्बीजमाप्यानामपि वारणे

vahnijāte'pi bījaṃ syātsūtaḥ so'pi ca vānale| pārthivānāṃ bhavedbījamāpyānāmapi vāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बीजानि सर्वेषां कीर्तितान्यखिलान्यपि। कुड्यंकरणसूत्राणि भारगोलकपीडनम्

iti bījāni sarveṣāṃ kīrtitānyakhilānyapi| kuḍyaṃkaraṇasūtrāṇi bhāragolakapīḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लम्बनं लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि। अयस्ताम्रं च तारं च त्रपु संवित्प्रमर्दने

lambanaṃ lambakāre ca cakrāṇi vividhānyapi| ayastāmraṃ ca tāraṃ ca trapu saṃvitpramardane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठं च चर्म वस्त्रं च स्वबीजेषु प्रयुज्यते। उर्दकः कर्तरो यष्टिश्चक्रं भ्रमरकस्तथा

kāṣṭhaṃ ca carma vastraṃ ca svabījeṣu prayujyate| urdakaḥ kartaro yaṣṭiścakraṃ bhramarakastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गावली च नाराचः स्वबीजान्यौर्वरे विदुः। ताप उत्तेजनं स्तोभः क्षोभश्च जलसङ्गजः

śṛṅgāvalī ca nārācaḥ svabījānyaurvare viduḥ| tāpa uttejanaṃ stobhaḥ kṣobhaśca jalasaṅgajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमाद्यग्निबीजानि पार्थिवस्य प्रचक्षते। धारा च जलभारश्च पयसो भ्रमणं तथा

evamādyagnibījāni pārthivasya pracakṣate| dhārā ca jalabhāraśca payaso bhramaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमादीनि भूजस्य जलजानि प्रचक्षते। यथोच्छ्रायो यथाधिक्यं यथा नीरन्ध्रतापि च

evamādīni bhūjasya jalajāni pracakṣate| yathocchrāyo yathādhikyaṃ yathā nīrandhratāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तमूर्ध्वगामित्वं स्वबीजान्ययसस्तथा। मरुत्स्वभावजो गाढैर्ग्राहकैश्च प्रतीप्सितः

atyantamūrdhvagāmitvaṃ svabījānyayasastathā| marutsvabhāvajo gāḍhairgrāhakaiśca pratīpsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृत्याद्यैर्वीजनाद्यैश्च गजकर्णादिभिः कृतः। चाणितो गालितश्चायं बीजं भवति भूभवे

dṛtyādyairvījanādyaiśca gajakarṇādibhiḥ kṛtaḥ| cāṇito gālitaścāyaṃ bījaṃ bhavati bhūbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्टंभृत्तिश्च लोहं च जलजे पार्थिवं भवेत्। अन्यदम्भस्तदप्यस्तु तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा

kāṣṭaṃbhṛttiśca lohaṃ ca jalaje pārthivaṃ bhavet| anyadambhastadapyastu tiryagūrdhvamadhastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजं स्वकीयं भवति यन्त्रेषु जलजन्मसु। तापाद्यं पूर्वकथितं वह्निजं जलजे भवेत्

bījaṃ svakīyaṃ bhavati yantreṣu jalajanmasu| tāpādyaṃ pūrvakathitaṃ vahnijaṃ jalaje bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गृहीतश्च दत्तश्च पूरितः प्रतिनोदितः। मरुद्बीजत्वमायाति यन्त्रेषु जलजन्मसु

saṅgṛhītaśca dattaśca pūritaḥ pratinoditaḥ| marudbījatvamāyāti yantreṣu jalajanmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निजातेषु मृत्ताम्रलोहरुक्मादि तद्ग्रहे। पार्थिवं कथयन्तीह बीजं बीजविचक्षणाः

vahnijāteṣu mṛttāmraloharukmādi tadgrahe| pārthivaṃ kathayantīha bījaṃ bījavicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्नेर्वह्निर्भवेद्बीजमाप आपस्तथा भवेत्। आद्यैर्दृत्यादिभिः प्रोक्तैर्मरुद् गच्छति बीजताम्

vahnervahnirbhavedbījamāpa āpastathā bhavet| ādyairdṛtyādibhiḥ proktairmarud gacchati bījatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येषकं च जनकं प्रेरकं ग्राहकं तथा। सङ्ग्राहकं च भूजातं बीजं स्यादनिलोद्भवैः

pratyeṣakaṃ ca janakaṃ prerakaṃ grāhakaṃ tathā| saṅgrāhakaṃ ca bhūjātaṃ bījaṃ syādanilodbhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेरणं चाभिघाटश्च विवर्तो भ्रमणं तथा। जलजं मारुतोत्थेषु बीजं स्यादिति सम्मतम्

preraṇaṃ cābhighāṭaśca vivarto bhramaṇaṃ tathā| jalajaṃ mārutottheṣu bījaṃ syāditi sammatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गृहीतस्य तापाद्यैर्यानि पावकजन्मनि। प्रकीर्तितानि तान्येव भवन्ति पवनोद्भवैः

saṅgṛhītasya tāpādyairyāni pāvakajanmani| prakīrtitāni tānyeva bhavanti pavanodbhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेरितः सङ्गृहीतश्च जनितश्च समीरणः। आत्मनो बीजतां गच्छत्येवमन्यत् प्रकल्पयेत्

preritaḥ saṅgṛhītaśca janitaśca samīraṇaḥ| ātmano bījatāṃ gacchatyevamanyat prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतमेकमिहोद्रि क्तमन्यद्धीनं ततोऽधिकम्। अन्यद्धीनतरं चान्यदेवंप्रायैर्विकल्पितैः

bhūtamekamihodri ktamanyaddhīnaṃ tato'dhikam| anyaddhīnataraṃ cānyadevaṃprāyairvikalpitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाना भेदा भवन्त्येषां कस्तान् कार्त्स्न्येन वक्ष्यति। निष्क्रिया भूः क्रिया त्वंशे शेषेषु सहजा त्रिषु

nānā bhedā bhavantyeṣāṃ kastān kārtsnyena vakṣyati| niṣkriyā bhūḥ kriyā tvaṃśe śeṣeṣu sahajā triṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः प्रायेण सा जन्या क्षितावेव जयत्नतः। साध्यस्य रूपवशतः सन्निवेशो यत्क्षे भवेत्

ataḥ prāyeṇa sā janyā kṣitāveva jayatnataḥ| sādhyasya rūpavaśataḥ sanniveśo yatkṣe bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतुं नैव शक्यते। यथावद्बीजसंयोगः सौश्लिष्ट्यं श्लक्ष्णतापि च

yantrāṇāmākṛtistena nirṇetuṃ naiva śakyate| yathāvadbījasaṃyogaḥ sauśliṣṭyaṃ ślakṣṇatāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलक्षाता निर्वहणं लघुत्वं शब्दहीनता। शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता

alakṣātā nirvahaṇaṃ laghutvaṃ śabdahīnatā| śabde sādhye tadādhikyamaśaithilyamagāḍhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वहनीषु समस्तासु सौश्लिष्ट्यं चास्खलद्गति। यथाभीष्टार्थकारित्वं लयतालानुगामिता

vahanīṣu samastāsu sauśliṣṭyaṃ cāskhaladgati| yathābhīṣṭārthakāritvaṃ layatālānugāmitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टकालेऽर्धदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्वसंवृतिः। अनुल्बणत्वं ताद्रू प्यं दार्ढ्ये मसृणता तथा

iṣṭakāle'rdhadarśitvaṃ punaḥ samyaktvasaṃvṛtiḥ| anulbaṇatvaṃ tādrū pyaṃ dārḍhye masṛṇatā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरकालसहत्वं च यन्त्रस्यैते गुणः स्मृताः। एकं बहूनि चलयेद्बहुभिश्चाल्यतेऽपरम्

cirakālasahatvaṃ ca yantrasyaite guṇaḥ smṛtāḥ| ekaṃ bahūni calayedbahubhiścālyate'param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुश्लिष्टत्वमलक्षत्वं यन्त्राणां परमो गुणः। अथ कर्माणि यन्त्राणां विचित्राणि यथाविधि

suśliṣṭatvamalakṣatvaṃ yantrāṇāṃ paramo guṇaḥ| atha karmāṇi yantrāṇāṃ vicitrāṇi yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विस्तरान्न सङ्क्षेपात्साम्प्रतं संप्रचक्ष्महे। कस्यचित्सा क्रिया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित्

na vistarānna saṅkṣepātsāmprataṃ saṃpracakṣmahe| kasyacitsā kriyā sādhyā kālaḥ kasyāpi kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः कस्यापि चोच्छ्रायो रूपस्पर्शौ च कस्यचित्। क्रियास्तु कार्यस्य वशादनन्ताः परिकीर्तिताः

śabdaḥ kasyāpi cocchrāyo rūpasparśau ca kasyacit| kriyāstu kāryasya vaśādanantāḥ parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्यंगूर्ध्वमधः पृष्ठे पुरतः पार्श्वयोरपि। गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोद्भवाः

tīryaṃgūrdhvamadhaḥ pṛṣṭhe purataḥ pārśvayorapi| gamanaṃ saraṇaṃ pāta iti bhedāḥ kriyodbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो मुहूर्तकाष्ठाद्यैर्भिन्नो भेदैरनेकधा। शब्दो विचित्रः सुखदो रतिकृद्भीषणस्तथा

kālo muhūrtakāṣṭhādyairbhinno bhedairanekadhā| śabdo vicitraḥ sukhado ratikṛdbhīṣaṇastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छ्रायस्तु जलस्य स्यात्क्वचिद्भूजेऽपि शस्यते। गीतं नृत्यं च वाद्यं च पटहो वंश एव च

ucchrāyastu jalasya syātkvacidbhūje'pi śasyate| gītaṃ nṛtyaṃ ca vādyaṃ ca paṭaho vaṃśa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीणा च कांस्यतालश्च तृमिला करटापि च। यत्किञ्चिदन्यदप्यत्र वादित्रादि विभाव्यते

vīṇā ca kāṃsyatālaśca tṛmilā karaṭāpi ca| yatkiñcidanyadapyatra vāditrādi vibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तमपि तद्यन्त्राज्जायते कल्प्लनावशात्। नृत्ये तु नाटकं चोक्षस्ताण्डवं लास्यमेव च

samastamapi tadyantrājjāyate kalplanāvaśāt| nṛtye tu nāṭakaṃ cokṣastāṇḍavaṃ lāsyameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजमार्गश्च देशी च यन्त्रात् सर्वं प्रसिध्यति। तथा जात्यनुगाश्चेष्टा विरुद्धा यास्तु जातितः

rājamārgaśca deśī ca yantrāt sarvaṃ prasidhyati| tathā jātyanugāśceṣṭā viruddhā yāstu jātitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनात्। भूचराणां गतिर्व्योम्नि भूमौ व्योमचरागमः

tāḥ sarvā api sidhyanti samyagyantrasya sādhanāt| bhūcarāṇāṃ gatirvyomni bhūmau vyomacarāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेष्टितान्यपि मर्त्यानां तथा भूमिस्पृशामिव। जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद्विविधानीप्सितानि च

ceṣṭitānyapi martyānāṃ tathā bhūmispṛśāmiva| jāyante yantranirmāṇādvividhānīpsitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासुरा जिता देवैर्यथा निर्मथितोऽम्बुधिः। हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नृसिंहेन हतो यथा

yathāsurā jitā devairyathā nirmathito'mbudhiḥ| hiraṇyakaśipurdaityo nṛsiṃhena hato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धावनं हस्तियुद्धं च गजानामगडोऽपि च। नानाप्रकार या चेष्टा नानाधारागृहाणि च

dhāvanaṃ hastiyuddhaṃ ca gajānāmagaḍo'pi ca| nānāprakāra yā ceṣṭā nānādhārāgṛhāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च। चित्रा सेन च कुट्यश्च स्वयंवाहकसेवकाः

dolākelyo vicitrāśca tathā ratigṛhāṇi ca| citrā sena ca kuṭyaśca svayaṃvāhakasevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः। एवंप्रायाणि चान्यानि यन्त्रात्सिध्यन्ति कल्पनात्

sabhāśca vividhākārāḥ satyā māyāḥ prakalpitāḥ| evaṃprāyāṇi cānyāni yantrātsidhyanti kalpanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधाय भूमिकाः पञ्च शय्या त्वादिभुवि स्थिता। प्रतिप्रहरमन्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम्

vidhāya bhūmikāḥ pañca śayyā tvādibhuvi sthitā| pratipraharamanyāsu sarpantī yāti pañcamīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंप्रायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः। क्रमेण त्रिशतावर्तं स्थाले दन्ता भ्रमन्त्यसौ

evaṃprāyāṇi citrāṇi samyak sidhyanti yantrataḥ| krameṇa triśatāvartaṃ sthāle dantā bhramantyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मध्ये पुत्रिका कॢप्ता प्रति नाडिं प्रबोधयेत्। वह्नेश्च दर्शनं तोये वह्निमध्याज्जलोद्गतिः

tanmadhye putrikā kḷptā prati nāḍiṃ prabodhayet| vahneśca darśanaṃ toye vahnimadhyājjalodgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्तुतोऽपि वस्तुत्वं वस्तुतोऽपि तथान्यथा। निःश्वासेन वियद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम्

avastuto'pi vastutvaṃ vastuto'pi tathānyathā| niḥśvāsena viyad yāti śvāsenāyāti medinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्टाधः फणाभृता। गोलश्च सूतिविहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम्

kṣīrodamadhyagā śayyā pratīṣṭādhaḥ phaṇābhṛtā| golaśca sūtivihitaḥ sūryādīnāṃ pradakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिभ्राम्यत्यहोरात्रं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम्। गजादिरूपे रथिकरूपतां गमितः पुमान्

paribhrāmyatyahorātraṃ grahāṇāṃ darśayan gatim| gajādirūpe rathikarūpatāṃ gamitaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्त्वा नादिकया तस्याः पर्यन्ते हन्ति भोजनम्। दीपिकापुत्रिका कॢप्ता क्षीणं क्षीणं प्रयच्छति

bhrāntvā nādikayā tasyāḥ paryante hanti bhojanam| dīpikāputrikā kḷptā kṣīṇaṃ kṣīṇaṃ prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपे तैलं प्रनृत्यन्ती तालगत्या प्रदक्षिणम्। यावत्प्रदीयते वारि तावत्पिबति सन्ततम्

dīpe tailaṃ pranṛtyantī tālagatyā pradakṣiṇam| yāvatpradīyate vāri tāvatpibati santatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्रेण कल्पितो हस्ती न तद्गच्छत्प्रतीयते। शुकाद्याः पक्षिणः कॢप्तास्तालस्यानुगमान्मुहुः

yantreṇa kalpito hastī na tadgacchatpratīyate| śukādyāḥ pakṣiṇaḥ kḷptāstālasyānugamānmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च। पुत्रिका वा गजेन्द्रो वा तुरगो मर्कटोऽपि वा

janasya vismayakṛto nṛtyanti ca paṭhanti ca| putrikā vā gajendro vā turago markaṭo'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलनैर्वर्तनैर्नृत्यंस्तालेन हरते मनः। येनैव वर्त्मना क्षेत्रं ध्रियते तेन तत्पयः

valanairvartanairnṛtyaṃstālena harate manaḥ| yenaiva vartmanā kṣetraṃ dhriyate tena tatpayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यात्यायाति पुनस्तद्वद्गर्तात्पुष्करिणीष्वपि। फलके कानि तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च

yātyāyāti punastadvadgartātpuṣkariṇīṣvapi| phalake kāni tiṣṭhanti dhāvantyanumatāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातां ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यश्रमनावृतम्। नृत्यन्ति गायन्ति तथा वंशादीन् वादयन्ति च

dhātāṃ dadati yudhyante niryāntyaśramanāvṛtam| nṛtyanti gāyanti tathā vaṃśādīn vādayanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुद्धमुक्तस्य वशान्मरुतो यन्त्रभङ्गिभिः। याश्चेष्टा दिव्यमानुष्यस्ता एवात्र न केवलम्

niruddhamuktasya vaśānmaruto yantrabhaṅgibhiḥ| yāśceṣṭā divyamānuṣyastā evātra na kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्करं यद्यदन्यच्च तत्तद्यन्त्रात्प्रसिध्यति। यन्त्राणां घटना नोक्ता गुप्त्यर्थं नाज्ञतावशात्

duṣkaraṃ yadyadanyacca tattadyantrātprasidhyati| yantrāṇāṃ ghaṭanā noktā guptyarthaṃ nājñatāvaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हेतुरयं ज्ञेयो व्यक्ता नैते फलप्रदाः। कथितान्यत्र बीजानि यन्त्राणां घटना न यत्

tatra heturayaṃ jñeyo vyaktā naite phalapradāḥ| kathitānyatra bījāni yantrāṇāṃ ghaṭanā na yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्व्यक्तीकृतेष्वेषु न स्यात्स्वार्थो न कौतुकम्। वस्तुतः कथितं सर्वं बीजानामिह कीर्तनात्

tasmādvyaktīkṛteṣveṣu na syātsvārtho na kautukam| vastutaḥ kathitaṃ sarvaṃ bījānāmiha kīrtanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यूह्यं स्वधिया प्राज्ञैर्यन्त्राणां कर्म यद्यथा। यन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितान्यत्र तान्यपि

abhyūhyaṃ svadhiyā prājñairyantrāṇāṃ karma yadyathā| yantrāṇi yāni dṛṣṭāni kīrtitānyatra tānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्द्यानि यस्मात्तान्यातो विज्ञेयान्युपदेशतः। एतत्स्वबुद्ध्यैवास्माभिः समग्रमपि कल्पितम्

nandyāni yasmāttānyāto vijñeyānyupadeśataḥ| etatsvabuddhyaivāsmābhiḥ samagramapi kalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्रतश्च पुनर्ब्रूमः कथितं यत्पुरातनैः। बीजं चतुर्विधमिह प्रवदन्ति यन्त्रे-। ष्वम्भोग्निभूमिपवनैर्निहितैर्यथावत् ।। प्रत्येकतो बहुविधं हि विभागतः स्या-। न्मिश्रैर्गुणैः पुनरिदं गणनामपास्येत्

agrataśca punarbrūmaḥ kathitaṃ yatpurātanaiḥ| bījaṃ caturvidhamiha pravadanti yantre-| ṣvambhognibhūmipavanairnihitairyathāvat || pratyekato bahuvidhaṃ hi vibhāgataḥ syā-| nmiśrairguṇaiḥ punaridaṃ gaṇanāmapāsyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमेतस्मादन्यद्भवति भुवने चित्रमपरं। किमन्यद्वा तुष्ठ्यै भवति किमु वा कौतुककरम् ।। किमन्यद् वा कीर्त्तेर्भवनमपरं कामसदनं। किमस्मात्पुण्यं वा किमिव च परीतापशमनम्

kimetasmādanyadbhavati bhuvane citramaparaṃ| kimanyadvā tuṣṭhyai bhavati kimu vā kautukakaram || kimanyad vā kīrtterbhavanamaparaṃ kāmasadanaṃ| kimasmātpuṇyaṃ vā kimiva ca parītāpaśamanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेऽत्यर्थं प्रीतिदा बीजयोगाः संजायन्ते योजिताः सूत्रधारैः। भ्रान्त्या नान्यश्चित्रकृद्दारुकॢप्तं चक्रं दोलाद्यं पुनः पञ्चमं तत्

ete'tyarthaṃ prītidā bījayogāḥ saṃjāyante yojitāḥ sūtradhāraiḥ| bhrāntyā nānyaścitrakṛddārukḷptaṃ cakraṃ dolādyaṃ punaḥ pañcamaṃ tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारम्पर्यं कौशलं सोपदेशं शास्त्राभ्यासो वास्तुकर्मोद्यमो धीः। सामग्रीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिंश्चित्राण्येवं वेत्ति यन्त्राणि कर्तुम्

pāramparyaṃ kauśalaṃ sopadeśaṃ śāstrābhyāso vāstukarmodyamo dhīḥ| sāmagrīyaṃ nirmalā yasya so'smiṃścitrāṇyevaṃ vetti yantrāṇi kartum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रैर्युक्तं ये गुणैः पञ्चरूपं जानन्त्येनं यन्त्रशास्त्राधिकारम्। ये वा कृत्स्नं योजयन्तेऽत्र सम्यक्तेषां कीर्त्तिर्द्यां भुवं चावृणोति

citrairyuktaṃ ye guṇaiḥ pañcarūpaṃ jānantyenaṃ yantraśāstrādhikāram| ye vā kṛtsnaṃ yojayante'tra samyakteṣāṃ kīrttirdyāṃ bhuvaṃ cāvṛṇoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुलेन मितमङ्गुलपादेनोच्छ्रितं द्विपुटकं तनुवृत्तम्। संविधेयमृजु मध्यगरन्ध्रं श्लिष्टसन्धि दृढताम्रमयं तत्

aṅgulena mitamaṅgulapādenocchritaṃ dvipuṭakaṃ tanuvṛttam| saṃvidheyamṛju madhyagarandhraṃ śliṣṭasandhi dṛḍhatāmramayaṃ tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारवेषु विहगेषु तदन्तः क्षिप्तमुद्गतसमीरवशेन। आतनोति विचलन्मृदुशब्दं शृण्वतां भवति चित्रकरं च

dāraveṣu vihageṣu tadantaḥ kṣiptamudgatasamīravaśena| ātanoti vicalanmṛduśabdaṃ śṛṇvatāṃ bhavati citrakaraṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुश्लिष्टखण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्ध्रमन्तर्मुरजानुकारम्। ग्रस्तं तथा कुण्डलयोर्युगेन मध्ये पुटं तस्य मृदु प्रदेयम्

suśliṣṭakhaṇḍadvitayena kṛtvā sarandhramantarmurajānukāram| grastaṃ tathā kuṇḍalayoryugena madhye puṭaṃ tasya mṛdu pradeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तयन्त्रे विधिनोदरेऽस्य क्षिप्तेऽथ शय्यातलसंस्थमेतत्। ध्वनिं ततः सञ्चलनादनङ्गक्रीडारसोल्लासकरं करोति

pūrvoktayantre vidhinodare'sya kṣipte'tha śayyātalasaṃsthametat| dhvaniṃ tataḥ sañcalanādanaṅgakrīḍārasollāsakaraṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिञ् शय्यातलविनिहिते मुञ्चति व्यक्तरागं। चित्राञ्शब्दान् मृगशिशुदृशां यान्ति भीत्येव मानः ।। किञ्चैतासां दयितमभितो निर्भरप्रेमभाजां। प्रौढिं गच्छन्त्यधिकमधिकं मन्मथक्रीडितानि

asmiñ śayyātalavinihite muñcati vyaktarāgaṃ| citrāñśabdān mṛgaśiśudṛśāṃ yānti bhītyeva mānaḥ || kiñcaitāsāṃ dayitamabhito nirbharapremabhājāṃ| prauḍhiṃ gacchantyadhikamadhikaṃ manmathakrīḍitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटहमुरजे वेणुः शङ्खो विपञ्च्यथ काहला। डमरुटिविले वाद्यातोद्यान्यमून्यखिलान्यपि। मधुरमधिकं यच्चित्रं च ध्वनिं विदधात्यलं। तदिह विधिना रुद्धोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम्

paṭahamuraje veṇuḥ śaṅkho vipañcyatha kāhalā| ḍamaruṭivile vādyātodyānyamūnyakhilānyapi| madhuramadhikaṃ yaccitraṃ ca dhvaniṃ vidadhātyalaṃ| tadiha vidhinā ruddhonmuktānilasya vijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुदारुमयं महाविहङ्गं दृढसुश्लिष्टतनुं विधाय तस्य। उदरे रसयन्त्रमादधीत ज्वलनाधारमधोऽस्य चातिपूर्णम्

laghudārumayaṃ mahāvihaṅgaṃ dṛḍhasuśliṣṭatanuṃ vidhāya tasya| udare rasayantramādadhīta jvalanādhāramadho'sya cātipūrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रारूढः पूरुषस्तस्य पक्षद्वन्द्वोच्चालप्रोज्झितेनानिलेन। सुप्तस्वान्तः पारदस्यास्य शक्त्या चित्रं कुर्वन्नम्बरे याति दूरम्

tatrārūḍhaḥ pūruṣastasya pakṣadvandvoccālaprojjhitenānilena| suptasvāntaḥ pāradasyāsya śaktyā citraṃ kurvannambare yāti dūram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यलघु दारुविमानम्। आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदभृतान् दृढकुम्भान्

itthameva suramandiratulyaṃ sañcalatyalaghu dāruvimānam| ādadhīta vidhinā caturo'ntastasya pāradabhṛtān dṛḍhakumbhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयःकपालाहितमन्दवह्निप्रतप्ततत्कुम्भभुवा गुणेन। व्योम्नो झगित्याभरणत्वमेति सन्तप्तगर्जद्र सराजशक्त्या

ayaḥkapālāhitamandavahniprataptatatkumbhabhuvā guṇena| vyomno jhagityābharaṇatvameti santaptagarjadra sarājaśaktyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तसन्धितमथायसयन्त्रं तद्विधाय रसपूरितमन्तः। उच्चदेशविनिधापिततप्तं सिंहनादमुरजं विदधाति

vṛttasandhitamathāyasayantraṃ tadvidhāya rasapūritamantaḥ| uccadeśavinidhāpitataptaṃ siṃhanādamurajaṃ vidadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कोऽप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा। पुरस्ताद्यस्यैता मदजलमुचोऽपि द्विपघटाः। मुहुः श्रुत्वा श्रुत्वा निनदमपि गम्भीरविषमं। पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयाङ्कुशमपि

sa ko'pyasya sphāraḥ sphurati narasiṃhasya mahimā| purastādyasyaitā madajalamuco'pi dvipaghaṭāḥ| muhuḥ śrutvā śrutvā ninadamapi gambhīraviṣamaṃ| palāyante bhītāstvaritamavadhūyāṅkuśamapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृग्ग्रीवातलहस्तप्रकोष्ठबाहूरुहस्तशाखादि। सच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डशो घटयेत्

dṛggrīvātalahastaprakoṣṭhabāhūruhastaśākhādi| sacchidraṃ vapurakhilaṃ tatsandhiṣu khaṇḍaśo ghaṭayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लिष्टं कीलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम्। पुंसोऽथवा युवत्या रूपं कृत्वातिरमणीयम्

śliṣṭaṃ kīlakavidhinā dārumayaṃ sṛṣṭacarmaṇā guptam| puṃso'thavā yuvatyā rūpaṃ kṛtvātiramaṇīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रन्ध्रगतैः प्रत्यङ्गं विधिना नाराचसङ्गतैः सूत्रैः। ग्रीवाचलनप्रसरणविकुञ्चनादीनि विदधाति

randhragataiḥ pratyaṅgaṃ vidhinā nārācasaṅgataiḥ sūtraiḥ| grīvācalanaprasaraṇavikuñcanādīni vidadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेचनप्रमाणादि। आदर्शप्रतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति

karagrahaṇatāmbūlapradānajalasecanapramāṇādi| ādarśapratilokanavīṇāvādyādi ca karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्यदपि चेदृशमेतत्कर्म विस्मयविधायि विधत्ते। जृम्भितेन विधिना निजबुद्धेः कृष्टमुक्तगुणचक्रवशेन

evamanyadapi cedṛśametatkarma vismayavidhāyi vidhatte| jṛmbhitena vidhinā nijabuddheḥ kṛṣṭamuktaguṇacakravaśena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसो दारुजमूर्ध्वं रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि। तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशतां वर्त्म

puṃso dārujamūrdhvaṃ rūpaṃ kṛtvā niketanadvāri| tatkarayojitadaṇḍaṃ niruṇaddhi praviśatāṃ vartma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्तमथवा यदि तत्स्यात्। तन्निहन्ति विशतो निशि चौरान् द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन

khaḍgahastamatha mudgarahastaṃ kuntahastamathavā yadi tatsyāt| tannihanti viśato niśi caurān dvāri saṃvṛtamukhaṃ prasabhena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चापाद्या ये शतघ्न्यादयोऽस्मिन्नुष्ट्रग्रीवाद्याश्च दुर्गस्य गुप्त्यै। ये क्रीडाद्याः क्रीडनार्थं च राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम्

ye cāpādyā ye śataghnyādayo'sminnuṣṭragrīvādyāśca durgasya guptyai| ye krīḍādyāḥ krīḍanārthaṃ ca rājñāṃ sarve'pi syuryogataste guṇānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं प्रक्रमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे। क्रीडार्थं कार्यसिद्ध्यै च चतुर्धा तद्गतिं विदुः

idānīṃ prakramāyātaṃ vāriyantraṃ pracakṣmahe| krīḍārthaṃ kāryasiddhyai ca caturdhā tadgatiṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्नगं भवति द्रो णीदेशादूर्ध्वस्थिताज्जलम्। यत्र तत्पातयन्त्रः स्याद्वाटिकादिप्रयोजनम्

nimnagaṃ bhavati dro ṇīdeśādūrdhvasthitājjalam| yatra tatpātayantraḥ syādvāṭikādiprayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छ्रायसमपाताख्यं यत्रोर्ध्वा नाडिका पयः। जलाधारगुणान्मुञ्चेदधस्तात्समनाडिका

ucchrāyasamapātākhyaṃ yatrordhvā nāḍikā payaḥ| jalādhāraguṇānmuñcedadhastātsamanāḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र पातसमुच्छ्रायं पतित्वोच्छ्रायतो जलम्। तिर्यग्गत्वा प्रयात्यूर्ध्वं सच्छिद्र स्तम्भयोगतः

yatra pātasamucchrāyaṃ patitvocchrāyato jalam| tiryaggatvā prayātyūrdhvaṃ sacchidra stambhayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतित्वोच्छ्रायतस्तोयं तिर्यगूर्ध्वोर्ध्वमेत्यथ। सच्छिद्र स्तम्भयोगेन तत्स्यात्पातसमोच्छ्रयम्

patitvocchrāyatastoyaṃ tiryagūrdhvordhvametyatha| sacchidra stambhayogena tatsyātpātasamocchrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीर्घिकादिका विहिता। यत्रोर्ध्वमम्बु गमयति तदिहोच्छ्रयसंज्ञितं कथितम्

vāpyāṃ vāpi ca kūpe vidhānato dīrghikādikā vihitā| yatrordhvamambu gamayati tadihocchrayasaṃjñitaṃ kathitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारुजमिभस्य रूपं यत्सलिलं पात्रसंस्थितं पिबति। तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योच्छ्रायतुल्यस्य

dārujamibhasya rūpaṃ yatsalilaṃ pātrasaṃsthitaṃ pibati| tanmāhātmyaṃ nigaditametasyocchrāyatulyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिलं सुरङ्गदेशानीतं निम्नेन वर्त्मना दूरे। अद्भुतमम्भस्थानं तदिह समोच्छ्रायतः कुरुते

salilaṃ suraṅgadeśānītaṃ nimnena vartmanā dūre| adbhutamambhasthānaṃ tadiha samocchrāyataḥ kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारागृहमेकं स्यात्प्रवर्षणाख्यं ततो द्वितीयं च। प्राणालं जलमग्नं नन्द्यावर्तं तथान्यदपि

dhārāgṛhamekaṃ syātpravarṣaṇākhyaṃ tato dvitīyaṃ ca| prāṇālaṃ jalamagnaṃ nandyāvartaṃ tathānyadapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतजनार्थमेतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिभुजाम्। मङ्गल्यानां सदनं दिव्यमिदं तुष्टिपुष्टिकरम्

prākṛtajanārthametanna vidheyaṃ yogyametadavanibhujām| maṅgalyānāṃ sadanaṃ divyamidaṃ tuṣṭipuṣṭikaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रित्य शोभनं देशम्। यन्त्रोत्सेधाद्द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या

salilāśayasya savidhe kasyāpyāśritya śobhanaṃ deśam| yantrotsedhāddviguṇā triguṇā vā nāḍikā kāryā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलनिर्वाहसहासावन्तर्मसृणा बहिश्च नीरन्ध्रा। निर्व्यूढाम्भसि तस्यां शुभे मुहूर्ते गृहं कार्यम्

jalanirvāhasahāsāvantarmasṛṇā bahiśca nīrandhrā| nirvyūḍhāmbhasi tasyāṃ śubhe muhūrte gṛhaṃ kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.