चतुःषष्टिरिहेदानीं हस्तानामभिधीयते। लक्षणं विनियोगश्च योगायोगविभागतः
catuḥṣaṣṭirihedānīṃ hastānāmabhidhīyate| lakṣaṇaṃ viniyogaśca yogāyogavibhāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra·83
Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 83
पताकस्त्रिपताकश्च तृतीयः कर्तरीमुखः। अर्धचन्द्र स्तथारालः शुकतुण्डस्तथापरः
patākastripatākaśca tṛtīyaḥ kartarīmukhaḥ| ardhacandra stathārālaḥ śukatuṇḍastathāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खटकामुखः। सुच्यास्यः पद्मकोशाशिरसौ मृगशीर्षकः
muṣṭiśca śikharaścaiva kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ| sucyāsyaḥ padmakośāśirasau mṛgaśīrṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काङ्गलपद्मकोलश्च चतुरो भ्रमरस्तथा। हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशमुकुलावदि
kāṅgalapadmakolaśca caturo bhramarastathā| haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśamukulāvadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्णनाभस्ताम्रचूढ इत्येषा चतुरन्विता। हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते
ūrṇanābhastāmracūḍha ityeṣā caturanvitā| hastānāṃ viṃśatisteṣāṃ lakṣaṇaṃ karma cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठ स पताक इति स्मृतः
prasāritāgrāḥ sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi| kuñcitaśca tathāṅguṣṭha sa patāka iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्क्षिप्तन शिरो या --- त्पाणिनां मेरसा पुनः। नतेन वामतः किञ्चिद् भ्रुकुटीकुटिलभ्रु च
utkṣiptana śiro yā --- tpāṇināṃ merasā punaḥ| natena vāmataḥ kiñcid bhrukuṭīkuṭilabhru ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तोकविष्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्दिशेत्। प्रतापनं तथोद्भूतो नरेसोग्रतेन च
stokaviṣphāritākṣeṇa prahāramabhinirdiśet| pratāpanaṃ tathodbhūto naresogratena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैवाविकृतास्येन भालस्थः किञ्चिद् विचलितः करः। पताकस्फोरिताक्षेण भ्रुकुटीकुञ्चितभ्रुवा
tathaivāvikṛtāsyena bhālasthaḥ kiñcid vicalitaḥ karaḥ| patākasphoritākṣeṇa bhrukuṭīkuñcitabhruvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्योऽहमिति गर्वः स्याच्चित्रशास्त्रविशारदैः। अर्थेषु वक्ष्यमाणेषु संयुतं चैनमाचरेत्
kāryo'hamiti garvaḥ syāccitraśāstraviśāradaiḥ| artheṣu vakṣyamāṇeṣu saṃyutaṃ cainamācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयहस्तयुक्तो यः स हस्तः संयुतः स्मृतः। तत्राग्निसूपणाचामः पुरतो क्षिणतः पुनः
dvitīyahastayukto yaḥ sa hastaḥ saṃyutaḥ smṛtaḥ| tatrāgnisūpaṇācāmaḥ purato kṣiṇataḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं प्रसर्प्य कर्तव्यः प्रचलद्विरङ्गुलिः। विदध्यादित्थमेवोक्तं वर्षधारानिरूपणम्
ūrdhvaṃ prasarpya kartavyaḥ pracaladviraṅguliḥ| vidadhyāditthamevoktaṃ varṣadhārānirūpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कित्वधामियंतं तौ तावमच्छन्तौ च दर्शयेत्। पुष्पवृष्टिप्रपतने प्रचलद्विरलाङ्गुलिः
kitvadhāmiyaṃtaṃ tau tāvamacchantau ca darśayet| puṣpavṛṣṭiprapatane pracaladviralāṅguliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यं हस्तद्वयं वक्रं त्रयोऽप्यत्राधिकाघिः। कै तैव --- चोत्तानं विधाय स्वस्तिकं बुधः
kāryaṃ hastadvayaṃ vakraṃ trayo'pyatrādhikāghiḥ| kai taiva --- cottānaṃ vidhāya svastikaṃ budhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्वाणो विच्युतिं तस्य पल्वलं सम्प्रदर्शयेत्। पुष्पोपहारं सष्पाणि ये चार्था भूतलस्थिता
kurvāṇo vicyutiṃ tasya palvalaṃ sampradarśayet| puṣpopahāraṃ saṣpāṇi ye cārthā bhūtalasthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानुन्नमितवामभ्रूः किञ्चिदुद्वाहयञ्छिरः। तादृशं हस्तयुग्मं तु कुर्यादविकृताननः
tānunnamitavāmabhrūḥ kiñcidudvāhayañchiraḥ| tādṛśaṃ hastayugmaṃ tu kuryādavikṛtānanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधोमुखं च तेनैव कर्तव्याप्रघटना मिथः। संवृतं वा थविश्लिष्टं तारः ---
adhomukhaṃ ca tenaiva kartavyāpraghaṭanā mithaḥ| saṃvṛtaṃ vā thaviśliṣṭaṃ tāraḥ ---
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शनीयं च वदनमस्मिन्नविकृतं सदा। पाल्यं छतन्न च कर्तव्यं शल्कशे परस्परा
darśanīyaṃ ca vadanamasminnavikṛtaṃ sadā| pālyaṃ chatanna ca kartavyaṃ śalkaśe parasparā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिद्विनतमूर्धा च विधायाधोमुखौ तलौ। निबिडं निबिडेनैव निर्विकारमुखाम्बुजः
kiñcidvinatamūrdhā ca vidhāyādhomukhau talau| nibiḍaṃ nibiḍenaiva nirvikāramukhāmbujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उरसोऽग्रे तथोर्ध्वेन परावृत्ते च हस्तयोः। युगलेन मनसाशक्तिं प्रयत्नेन प्रदर्शयेत्
uraso'gre tathordhvena parāvṛtte ca hastayoḥ| yugalena manasāśaktiṃ prayatnena pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोप्यं वामेन गुप्तेन किञ्चिद्विनतमस्तकः। किञ्चिदाकुञ्चितां वामां भ्रुवं कृत्वा प्रदर्शयेत्
gopyaṃ vāmena guptena kiñcidvinatamastakaḥ| kiñcidākuñcitāṃ vāmāṃ bhruvaṃ kṛtvā pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वस्थेन पताकेन पाण्यङ्गद्वितयेन तु। अधिकस्थेन पताकेन पाण्यब्जद्वितयेन तु
pārśvasthena patākena pāṇyaṅgadvitayena tu| adhikasthena patākena pāṇyabjadvitayena tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारिमुखे वायोः कुर्यादभिनन्दयं ततः। नतोत्त --- शिरास्तेन द्विहित भ्रुकुटिमानके
adhikārimukhe vāyoḥ kuryādabhinandayaṃ tataḥ| natotta --- śirāstena dvihita bhrukuṭimānake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेलामुर्वीं च मतिमान् पाणियुग्मेन दर्शयेत्। पुरःस्थितेन वामेन दक्षिणेन तु पाणिना
velāmurvīṃ ca matimān pāṇiyugmena darśayet| puraḥsthitena vāmena dakṣiṇena tu pāṇinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तसृष्टे सर्पता स्तोकमुद्वाहितशिरा नरः। वेगं प्रदर्शयेन्नित्यमविकारि दधन्मुखम्
tasṛṣṭe sarpatā stokamudvāhitaśirā naraḥ| vegaṃ pradarśayennityamavikāri dadhanmukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युश्वेनुश्च चलता हस्तयोर्द्वितयेन तु। मूर्ध्ना तदनुगेनैव तथैव विकृताननः
ityuśvenuśca calatā hastayordvitayena tu| mūrdhnā tadanugenaiva tathaiva vikṛtānanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षोभस्यानयं कुर्याद्धस्ताभिनयकोविदः। उधस्तृधो मुखेनावः यतन्परार्थतापि च
kṣobhasyānayaṃ kuryāddhastābhinayakovidaḥ| udhastṛdho mukhenāvaḥ yatanparārthatāpi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पताकेनाभिनेतव्यो विधाय भ्रुकुटिं मनाक्। पार्श्वव्यवस्थितेनोर्ध्वं चलदङ्गुलिना मुहुः
patākenābhinetavyo vidhāya bhrukuṭiṃ manāk| pārśvavyavasthitenordhvaṃ caladaṅgulinā muhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहनं विधातव्यमुत्तप्य च शिरोधराम्। तिर्यग्विष्फार्यमाणेन प्रभूतमभिनिर्दिशेत्
utsāhanaṃ vidhātavyamuttapya ca śirodharām| tiryagviṣphāryamāṇena prabhūtamabhinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महतोऽभिनयः कार्यः पार्श्वयोरूर्ध्वसर्पिणा। भ्रान्तेनोत्तानिते चानिकृतास्येन सिंहाजनम्
mahato'bhinayaḥ kāryaḥ pārśvayorūrdhvasarpiṇā| bhrāntenottānite cānikṛtāsyena siṃhājanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपयेदुच्चमुच्चेन पताकेनैव पाणिना। इतस्ततः प्रचलता दर्शयेत् पुष्कराहतिम्
rūpayeduccamuccena patākenaiva pāṇinā| itastataḥ pracalatā darśayet puṣkarāhatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्ताक्षपेण वक्त्रेण चलयै --- मुखेन च। स्थितेन पार्श्वयोस्तिर्यग्रिच्यमानेन दर्शयेत्
sattākṣapeṇa vaktreṇa calayai --- mukhena ca| sthitena pārśvayostiryagricyamānena darśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षोत्क्षेपक्रियां नित्यं वक्त्रेण विकृतेन च। उत्तानितेन वामेन विधृतेनेतरेण तु
pakṣotkṣepakriyāṃ nityaṃ vaktreṇa vikṛtena ca| uttānitena vāmena vidhṛtenetareṇa tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरःप्रसर्पिणाधौतं हस्तानुगतदृष्टिना। निघृष्टतलहस्तेन भ्रुकुट्या मृदितं पुनः
puraḥprasarpiṇādhautaṃ hastānugatadṛṣṭinā| nighṛṣṭatalahastena bhrukuṭyā mṛditaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रघृष्टमेकरूपेण द्वितीयेन प्रसर्पता। तेन स्योपरि हस्तेन निविष्टेन विधीयते
praghṛṣṭamekarūpeṇa dvitīyena prasarpatā| tena syopari hastena niviṣṭena vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्य घर्षणात्येत् पिष्टं भ्रुकुट्या च प्रदर्शयेत्। पार्श्वस्थितेन शैलेन्द्रं दूरविष्फारितेन च
anyonya gharṣaṇātyet piṣṭaṃ bhrukuṭyā ca pradarśayet| pārśvasthitena śailendraṃ dūraviṣphāritena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदर्शयेत् समुत्क्षिप्यमोमा भ्रूलतिकां शनैः। शैलधारणमन्योन्यशक्तेनाभिमुखेन च
pradarśayet samutkṣipyamomā bhrūlatikāṃ śanaiḥ| śailadhāraṇamanyonyaśaktenābhimukhena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वयोः सम्प्रवेश्याधः कृकतभ्रुकुटिना ततः। कार्यमुत्क्षिप्यमानेन शैलप्रोत्पाटनं तथा
pārśvayoḥ sampraveśyādhaḥ kṛkatabhrukuṭinā tataḥ| kāryamutkṣipyamānena śailaprotpāṭanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरःप्रदेशसंस्थेन दूरमुत्तानितेन च। समुन्नतभ्रुवा कार्या पर्वतोद्धरणक्रिया
śiraḥpradeśasaṃsthena dūramuttānitena ca| samunnatabhruvā kāryā parvatoddharaṇakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पताकहस्तः ।। पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्। त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते
iti patākahastaḥ || patāke tu yadā vakrānāmikā tvaṅgulirbhavet| tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsyābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं --- अवि चलन्मध्याकनिष्ठिकः। अत्रोहेन विधातव्यो नतु मूर्ध्ना तथा मनाक्
ayaṃ --- avi calanmadhyākaniṣṭhikaḥ| atrohena vidhātavyo natu mūrdhnā tathā manāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्नामेन समुत्क्षिप्तपुरोभागेन चामुना। नमता शिरसा कुर्यात्तथा वतरणक्रियाम्
unnāmena samutkṣiptapurobhāgena cāmunā| namatā śirasā kuryāttathā vataraṇakriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वतः सर्पता कार्यममुनैव विसर्जनम्। पराङ्मुखानारयोग्र भ्रुकुटिं विरचय्य वा
pārśvataḥ sarpatā kāryamamunaiva visarjanam| parāṅmukhānārayogra bhrukuṭiṃ viracayya vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बारणं पार्श्वसंस्थेन प्रवेशोऽधो नतेन च। प्रवेशं कुर्वताकारो वेकुब्जमविकारिताः
bāraṇaṃ pārśvasaṃsthena praveśo'dho natena ca| praveśaṃ kurvatākāro vekubjamavikāritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्क्षिप्ताङ्गुलियुग्मेन तथोत्तानेन चामुना। उन्नामनं विधातव्यमविकारिमुखेन च
utkṣiptāṅguliyugmena tathottānena cāmunā| unnāmanaṃ vidhātavyamavikārimukhena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वतो नमता कार्या प्राणेना नतमस्तकैः। निदर्शनं तथोद्वृत्तेनोर्ध्वाङ्गुलिशिखेन च
pārśvato namatā kāryā prāṇenā natamastakaiḥ| nidarśanaṃ tathodvṛttenordhvāṅguliśikhena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसर्पितमुखस्याग्रे विधिसम्बन्धनं पुनः। उत्तानेनासुमाङ्गुल्या श्वहीत्वा नामिकाख्यया
prasarpitamukhasyāgre vidhisambandhanaṃ punaḥ| uttānenāsumāṅgulyā śvahītvā nāmikākhyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गल्यानां समालम्भः पदार्थानां विधीयते। पराङ्मुखेन शिरसः प्रदेशे सर्पता तथा
maṅgalyānāṃ samālambhaḥ padārthānāṃ vidhīyate| parāṅmukhena śirasaḥ pradeśe sarpatā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदर्शयेच्छिरः सन्निवेशमेतेन पाणिना। एतानि दर्शनीयानि सर्वाण्यविकृताननैः
pradarśayecchiraḥ sanniveśametena pāṇinā| etāni darśanīyāni sarvāṇyavikṛtānanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तद्वयेनोभयतः केशानासन्नवर्तिना। उष्णीषमुकुटादीनि प्राप्नोतीति निरूपयेत्
hastadvayenobhayataḥ keśānāsannavartinā| uṣṇīṣamukuṭādīni prāpnotīti nirūpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तव्यः सोत्रनाशास्यं विधानेन समीपरा। पाणिः कृतभ्रुकुटिना तत्रोद्वस्तोङ्गुलिद्वयः
kartavyaḥ sotranāśāsyaṃ vidhānena samīparā| pāṇiḥ kṛtabhrukuṭinā tatrodvastoṅgulidvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधोमुखं प्रस्थिताभ्यामङ्गुलीभ्यां प्रदर्शयेत्। चलाभ्यां मुकुलाभ्यां च हस्तस्यास्यैव पद्यदान्
adhomukhaṃ prasthitābhyāmaṅgulībhyāṃ pradarśayet| calābhyāṃ mukulābhyāṃ ca hastasyāsyaiva padyadān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शयेत्पाणियुग्मेन कदाचित् पक्षिणो लघून्। पवनप्रभृतींश्चैव पदार्थानपरानपि
darśayetpāṇiyugmena kadācit pakṣiṇo laghūn| pavanaprabhṛtīṃścaiva padārthānaparānapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चलिताङ्गुलिना हस्तद्वयेनाद्योनति---स्या। अधोमुखेन वा स्रोतो दर्शयेत् सर्पता पुरः
calitāṅgulinā hastadvayenādyonati---syā| adhomukhena vā sroto darśayet sarpatā puraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वावस्थितिना गङ्गास्रोतः सूत्रनिभेन च। अधो विनमता पाणिद्वितयेन प्रदर्शनायेत्
ūrdhvāvasthitinā gaṅgāsrotaḥ sūtranibhena ca| adho vinamatā pāṇidvitayena pradarśanāyet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरः प्रसर्पतैकेन चलता विकृताननः। हस्तेन सर्पाभिनयं विदधीत विचक्षणः
puraḥ prasarpataikena calatā vikṛtānanaḥ| hastena sarpābhinayaṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुलिद्वितयेनाधोमुखेनाश्रुप्रमार्जनम्। कुर्यात्कनीनिकाडेशसर्पिणा विनताननः
aṅgulidvitayenādhomukhenāśrupramārjanam| kuryātkanīnikāḍeśasarpiṇā vinatānanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधश्चार्धं च सर्पन्त्या भालदेशे त्वनामया। तिलकं रचयेदेका सुन्द्र स्य भ्रलतां शये
adhaścārdhaṃ ca sarpantyā bhāladeśe tvanāmayā| tilakaṃ racayedekā sundra sya bhralatāṃ śaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैवानामिकया कार्या स्याद्रो चनाक्रिया। आलभ्य रोचनां मूर्ध्नि तथैव च विचिक्षिपेत्
caivānāmikayā kāryā syādro canākriyā| ālabhya rocanāṃ mūrdhni tathaiva ca vicikṣipet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव च विधातव्यमलकनो प्रदर्शनम्। उत्तानितेन हासश्च त्रिपताकेन पाणिना
tathaiva ca vidhātavyamalakano pradarśanam| uttānitena hāsaśca tripatākena pāṇinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चदनेस्याग्रह स्तिर्यगङ्गुलिद्वयचालनात्। त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु चलिताभ्यामुरोग्रतः
cadanesyāgraha stiryagaṅgulidvayacālanāt| tripatākāṅgulībhyāṃ tu calitābhyāmurogrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डिशारिकाकारकोकिलादीन् प्रदर्शयेत्। हस्तस्यानुगतां दृष्टिं त्रैलोक्य --- कारयेत्
śikhaṇḍiśārikākārakokilādīn pradarśayet| hastasyānugatāṃ dṛṣṭiṃ trailokya --- kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति त्रिपताकः ।। त्रिपताके यदा हस्ते भवेद् पृष्ठावलोकिनी। तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः
iti tripatākaḥ || tripatāke yadā haste bhaved pṛṣṭhāvalokinī| tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमता संयुतेनेतस्ततः सञ्चरणं पदैः। तेतस्य स्तंद्वंलनंत्वं हि युगस्य तदमातया
namatā saṃyutenetastataḥ sañcaraṇaṃ padaiḥ| tetasya staṃdvaṃlanaṃtvaṃ hi yugasya tadamātayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधोमुखेन कर्तव्यमतेचैव रङ्गणम्। ललाटवर्तिना शृङ्गं संयुतेनोन्नतभ्रुवा
adhomukhena kartavyamatecaiva raṅgaṇam| lalāṭavartinā śṛṅgaṃ saṃyutenonnatabhruvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदर्शयेदुल्लिखता लेख्यमभ्युन्नतभ्रुवा। अधोमुखेन चैकेन तथाधो नमता मनाक्
pradarśayedullikhatā lekhyamabhyunnatabhruvā| adhomukhena caikena tathādho namatā manāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शयेत् पतनं वाधो गच्छता मरणं तथा। नमतेतस्ततः शक्रविक्षेपेण विवर्जितम्
darśayet patanaṃ vādho gacchatā maraṇaṃ tathā| namatetastataḥ śakravikṣepeṇa vivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाणिना व्रजता भेस्ता कुञ्चितभ्रूर्नमच्छिराः। न्यस्तं प्रदर्शयेत् कार्यादृकसंयम्यमाचस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा
pāṇinā vrajatā bhestā kuñcitabhrūrnamacchirāḥ| nyastaṃ pradarśayet kāryādṛkasaṃyamyamācastaṃ kuryānnirghāṭanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीनं वालद्रुमीः कञ्चुकरानुगा। इति कर्तरीमुखः ।। यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत्
pīnaṃ vāladrumīḥ kañcukarānugā| iti kartarīmukhaḥ || yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोऽर्धचन्द्र इति प्रोक्तः करः कर्मा च कथ्यते। तेनोन्नतभ्रूरेकेन शशिलेखां प्रदर्शयेत्
so'rdhacandra iti proktaḥ karaḥ karmā ca kathyate| tenonnatabhrūrekena śaśilekhāṃ pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यस्यौ यस्य मायस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा। पीनं बालद्रुमाः कम्वु कलशा वलयानि च
madhyasyau yasya māyastaṃ kuryānnirghāṭanaṃ tathā| pīnaṃ bāladrumāḥ kamvu kalaśā valayāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदर्शनीयान्येतेन संयुतेनेति चापरे। रशनाकुण्डलादीनां तलपत्रस्य चामुना
pradarśanīyānyetena saṃyuteneti cāpare| raśanākuṇḍalādīnāṃ talapatrasya cāmunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटीजघनयोश्चाभिनयस्तद्देशवर्तिना। अस्याप्यनुगता दृष्टिः कार्या सर्वत्र नर्तकैः
kaṭījaghanayoścābhinayastaddeśavartinā| asyāpyanugatā dṛṣṭiḥ kāryā sarvatra nartakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यर्धचन्द्रः ।। आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा। शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता अरालेऽङ्गुलयः स्मृताः
ityardhacandraḥ || ādyā dhanurnatā kāryā kuñcito'ṅguṣṭhakastathā| śeṣā bhinnordhvavalitā arāle'ṅgulayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असृतेनारतोतेन किञ्चिदभ्युत्थितेन च। सत्त्वशौण्डीर्यगाम्भीर्यधृतिकान्तीः प्रदर्शयेत्
asṛtenāratotena kiñcidabhyutthitena ca| sattvaśauṇḍīryagāmbhīryadhṛtikāntīḥ pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्याः पापार्ध ये चान्ये तानप्यविकृताननः। दर्शयेदुन्नतभ्रूश्च पाणिनानेन नर्तकः
divyāḥ pāpārdha ye cānye tānapyavikṛtānanaḥ| darśayedunnatabhrūśca pāṇinānena nartakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशीर्वादं तथा कानां स्त्रीकेशग्रहणं च यत्। निर्वर्णनं च सर्वाङ्गमात्मनो यद्विधीयते
āśīrvādaṃ tathā kānāṃ strīkeśagrahaṇaṃ ca yat| nirvarṇanaṃ ca sarvāṅgamātmano yadvidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्कर्षणं च तत्सर्वं कार्यमभ्युन्नतभ्रुवा। दर्शयेद्धस्तयुग्मेन प्रदक्षिणगतेन च
utkarṣaṇaṃ ca tatsarvaṃ kāryamabhyunnatabhruvā| darśayeddhastayugmena pradakṣiṇagatena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवाहं संप्रयोगं च कौतुकानि बहूनि च। अङ्गुल्यग्रसमायोगरचितस्वस्तिकेन च
vivāhaṃ saṃprayogaṃ ca kautukāni bahūni ca| aṅgulyagrasamāyogaracitasvastikena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमण्डलयातेन प्रादक्षिण्यं प्रदर्शयेत्। परिमण्डलसंस्थानं तथानेन महाजलम्
parimaṇḍalayātena prādakṣiṇyaṃ pradarśayet| parimaṇḍalasaṃsthānaṃ tathānena mahājalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्र व्यं महीतले यच्च रचितं तत्प्रदर्शयेत्। दानं वारणमाह्वानमनेकवचनं तथा
dra vyaṃ mahītale yacca racitaṃ tatpradarśayet| dānaṃ vāraṇamāhvānamanekavacanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शयेच्चलता तेन हस्तेनासंयुतेन च। स्वेदापनयनं कार्यं गन्धाघ्राणं तथामुना
darśayeccalatā tena hastenāsaṃyutena ca| svedāpanayanaṃ kāryaṃ gandhāghrāṇaṃ tathāmunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्प्रदेशे प्रवृत्तेन पाणिना नृत्तकोविदैः। योषितां विषये चैष पाणिना प्रायेण युज्यते
tatpradeśe pravṛttena pāṇinā nṛttakovidaiḥ| yoṣitāṃ viṣaye caiṣa pāṇinā prāyeṇa yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्माण्येतानि सर्वाणि त्रिपताकः सदाचरेत्। नाहमित्यभिनेतव्यमस्याडशस्थितेन च
karmāṇyetāni sarvāṇi tripatākaḥ sadācaret| nāhamityabhinetavyamasyāḍaśasthitena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यानुयायिनीं दृष्टिं विदधीत भ्रुवौ तथा। इत्यरालः। अरालस्य यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्
asyānuyāyinīṃ dṛṣṭiṃ vidadhīta bhruvau tathā| ityarālaḥ| arālasya yadā vakrānāmikā tvaṅgulirbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुकतुण्डः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते। न त्वमित्यमुना तिर्यक्प्रसृतेन प्रदर्शयेत्
śukatuṇḍaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsyābhidhīyate| na tvamityamunā tiryakprasṛtena pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यावृत्तेन तु हस्तेन न् कृत्यमिति निर्दिशेत्। प्रसारितेन पुरतो नमताभिमुखं मुहुः
vyāvṛttena tu hastena n kṛtyamiti nirdiśet| prasāritena purato namatābhimukhaṃ muhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यादावाहनं तिर्य --- मातु विसर्जनम्। व्यावृत्तेन तु हस्तेन न कृत्यमिति वारताम्
kuryādāvāhanaṃ tirya --- mātu visarjanam| vyāvṛttena tu hastena na kṛtyamiti vāratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवेक्षे निपोनिषेक --- परावृत्तेन शस्यते। दष्टिभ्रुवौ चानुगते हस्तस्यास्य समाचरेत्
avekṣe niponiṣeka --- parāvṛttena śasyate| daṣṭibhruvau cānugate hastasyāsya samācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति शुकतुण्डः ।। अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽग्रसंस्थिताः। तासामुपरि चाङ्गुष्ठः स मुष्टिरभिधीयते
iti śukatuṇḍaḥ || aṅgulyo yasya hastasya talamadhye'grasaṃsthitāḥ| tāsāmupari cāṅguṣṭhaḥ sa muṣṭirabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष प्रहारे व्यायामे कार्यः सभ्रुकुटीमुखैः। पार्श्वस्थहस्तयुग्मेन निर्गमे तु विधीयते
eṣa prahāre vyāyāme kāryaḥ sabhrukuṭīmukhaiḥ| pārśvasthahastayugmena nirgame tu vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति मुष्टिः। यष्यतिग्रहणमात्रमर्धने स्तनपीडने। असंयुतो विधातव्यो सुदृष्टिभ्रवो तथा
iti muṣṭiḥ| yaṣyatigrahaṇamātramardhane stanapīḍane| asaṃyuto vidhātavyo sudṛṣṭibhravo tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यैव तु यदा मुष्ठेरूर्ध्वोऽङ्गुष्ठः प्रयुज्यते। हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः
asyaiva tu yadā muṣṭherūrdhvo'ṅguṣṭhaḥ prayujyate| hastaḥ sa śikharo nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं वामो विधातव्यः कुशरश्मिचतुर्हि---। हस्तद्वयं व्याप्रियतो सृणिग्रहणकर्मणि
ayaṃ vāmo vidhātavyaḥ kuśaraśmicaturhi---| hastadvayaṃ vyāpriyato sṛṇigrahaṇakarmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तितोमरमोक्षे तु सव्यहस्तः प्रयुज्यते। पादौष्ठञ्जने चैव चलिताङ्गुष्ठको भवेत्
śaktitomaramokṣe tu savyahastaḥ prayujyate| pādauṣṭhañjane caiva calitāṅguṣṭhako bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलकस्य समुत्क्षेपे तत्प्रदेशस्थितो भवेत्। कुर्यादनुगतामस्य दृष्टिभ्रयुगलं तथा
alakasya samutkṣepe tatpradeśasthito bhavet| kuryādanugatāmasya dṛṣṭibhrayugalaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति शिखरः ।। अस्यैव शिखराख्यस्य द्व्यङ्गुष्ठकनिपीडिता। यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः
iti śikharaḥ || asyaiva śikharākhyasya dvyaṅguṣṭhakanipīḍitā| yadā pradeśinī vakrā sa kapitthastadā smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चापतोमरचक्रासिशक्ति चक्रांगदाविना। एतेनान्यानि शस्त्राणि सर्वाण्यभिनयेद्बुधः
cāpatomaracakrāsiśakti cakrāṃgadāvinā| etenānyāni śastrāṇi sarvāṇyabhinayedbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यप्यभिनये जन्म --- विक्षिपेन्मुहुः। अत्रापि हस्तानुगतं दृष्टिभ्रूकर्म शस्यते
satyapyabhinaye janma --- vikṣipenmuhuḥ| atrāpi hastānugataṃ dṛṣṭibhrūkarma śasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति कपित्थः। उत्क्षिप्तवक्रा तु यदा तां कार्या स कनीयसी। अस्यैव तु कपित्थस्य पदांशौषटकमुखः
iti kapitthaḥ| utkṣiptavakrā tu yadā tāṃ kāryā sa kanīyasī| asyaiva tu kapitthasya padāṃśauṣaṭakamukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन होत्रं हव्यं च नमतान्नं विधीयते। द्वाभ्यामाकर्षणच्छत्रारं प्रग्रहप्रदर्शनम्
anena hotraṃ havyaṃ ca namatānnaṃ vidhīyate| dvābhyāmākarṣaṇacchatrāraṃ pragrahapradarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन न चास्यरादर्श वा जग्र पुनः। अवक्षेपसमुत्क्षेपौ व्यावृत्तेन तु खण्डनम्
etena na cāsyarādarśa vā jagra punaḥ| avakṣepasamutkṣepau vyāvṛttena tu khaṇḍanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमता तु विधातव्यममुना परिपेषणम्। दीर्घदण्डग्रहे चैव षवस्त्रीतालम्बने तथा
bhramatā tu vidhātavyamamunā paripeṣaṇam| dīrghadaṇḍagrahe caiva ṣavastrītālambane tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुशकेशकलापादिग्रहे स्रग्दामसंग्रहे। दृष्टिभ्रू सहितो हस्तः प्रयोक्तव्यो विचक्षणैः
kuśakeśakalāpādigrahe sragdāmasaṃgrahe| dṛṣṭibhrū sahito hastaḥ prayoktavyo vicakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति खटकामुखः। खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी संप्रसारिता। हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः
iti khaṭakāmukhaḥ| khaṭakākhye yadā haste tarjanī saṃprasāritā| hastaḥ sūcīmukho nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदीयप्रदेशिन्या व्यापारः प्रायशो भवेत्। नतोऽर्वाक कम्पितो बालव्यालोद्वाहिकभ्रमाः
etadīyapradeśinyā vyāpāraḥ prāyaśo bhavet| nato'rvāka kampito bālavyālodvāhikabhramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते स तत्र नत्र कर्मणि युज्यते। भ्रुमाया भिनयेच्चक्रं तं जृम्भितं चलयानया
te sa tatra natra karmaṇi yujyate| bhrumāyā bhinayeccakraṃ taṃ jṛmbhitaṃ calayānayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलोलया पताकादीन् --- या। धूपदीपप्लुतावल्लीपल्लवान् वालपत्रमात्
vilolayā patākādīn --- yā| dhūpadīpaplutāvallīpallavān vālapatramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
--- भ्रुद्वया पुष्पमञ्जरीम्। चलया वक्रगमनं चूलिकामुद्ध --- या
--- bhrudvayā puṣpamañjarīm| calayā vakragamanaṃ cūlikāmuddha --- yā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा बुधा चादाहु विधातर्धकम्पितपा। धूपदीपलतावल्लीपल्लवान् बालपन्नगान्
sā budhā cādāhu vidhātardhakampitapā| dhūpadīpalatāvallīpallavān bālapannagān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डकान् मण्डलं च नयनं चोर्ध्वलोलया। तारकानासिकादण्डयष्टी पूर्वसुस्थयानया
śikhaṇḍakān maṇḍalaṃ ca nayanaṃ cordhvalolayā| tārakānāsikādaṇḍayaṣṭī pūrvasusthayānayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणो दर्शयेत्रासन्नताधो नताक्रया। तिर्यङ्मण्डलया सर्वं तया लोकं प्रदर्शयेत्
dakṣiṇo darśayetrāsannatādho natākrayā| tiryaṅmaṇḍalayā sarvaṃ tayā lokaṃ pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यदीर्घे च विधास्ते विदध्यादुन्नतामिमाम्। विनमन्तीं पुनः कुर्यादपराह्णप्रदर्शने
ādyadīrghe ca vidhāste vidadhyādunnatāmimām| vinamantīṃ punaḥ kuryādaparāhṇapradarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तव्या वदनाभ्याशे सा कुञ्चितविजृम्भिता। अङ्गुलिः नृत्ततत्त्वज्ञैर्वाक्यार्थस्य निरूपणे
kartavyā vadanābhyāśe sā kuñcitavijṛmbhitā| aṅguliḥ nṛttatattvajñairvākyārthasya nirūpaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोऽयं तदिति निर्देशे प्रसृतोत्तानकम्पिता। रोषे प्रकम्पिताग्रा च हस्तेनाभ्युन्नतेन च
so'yaṃ taditi nirdeśe prasṛtottānakampitā| roṣe prakampitāgrā ca hastenābhyunnatena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसृताग्रेण न मता च कर्तव्या स्वेदरूपणे। कुन्तलाङ्गदगण्डानां कुण्डलानां च रूपणे
prasṛtāgreṇa na matā ca kartavyā svedarūpaṇe| kuntalāṅgadagaṇḍānāṃ kuṇḍalānāṃ ca rūpaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्द्विश वर्तना कार्या प्राचलती च सा मूहः। ललाटसंवृतोद्वृत्ता कार्या हस्तिनिरूपणा
sardviśa vartanā kāryā prācalatī ca sā mūhaḥ| lalāṭasaṃvṛtodvṛttā kāryā hastinirūpaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसारितोन्नामिता वा रिपूद्देशेस विधीयते। कार्या संकपानी साग्रे सो प्रकोपदर्शने
prasāritonnāmitā vā ripūddeśesa vidhīyate| kāryā saṃkapānī sāgre so prakopadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोऽसावित्यापि निर्देशे कार्या तिर्यग्विनिर्गमा। कर्णकूटनयेन शब्दश्रवणेस्तातसंश्रया
ko'sāvityāpi nirdeśe kāryā tiryagvinirgamā| karṇakūṭanayena śabdaśravaṇestātasaṃśrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्ये हस्तद्वयाङ्गुल्यौ संयुते संमुखे युते। वियोगे विघटन्त्यौ तु कलहे स्वस्तिकाकृती
kārye hastadvayāṅgulyau saṃyute saṃmukhe yute| viyoge vighaṭantyau tu kalahe svastikākṛtī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.