दुःखत्रयेति । अस्या आर्य्याया उपोद्घातः क्रियते । इह भगवान्ब्रह्मसुतः कपिलो नाम । तद्यथा - सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः । आसुरिः कपिलश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा । इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः सप्त प्रोक्ता महर्षयः ॥ कपिलस्य सहोत्पन्ना धर्म्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्य्यञ्चेति । एवं स उत्पन्नः सन्नन्धतमसि मज्जज्जगदालोक्य संसारपारम्पर्य्येण सत्कारुण्यो जिज्ञासमानाय आसुरिसगोत्राय ब्रह्मणायेदं पञ्चविंशतितत्त्वानां ज्ञानमुक्तवान् । यस्य ज्ञानाद्दुःखक्षयो भवति । पञ्चविंशतितत्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसेत् । जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ तदिदमाहुः । दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासेति । तत्र दुःखत्रयं- आध्यात्मिकं आधिभौतिकं आधिदैविकं चेति । तत्राध्यात्मिकं द्विविधं - शारीरं मानसं चेति । शारीरं वातपित्तश्लेष्मविपर्य्ययकृतं ज्वरातीसारादि । मानसं प्रियवियोगाप्रियसंयोगादि । आधिभौतिकं चतुर्विधं - भूतग्रामनिमित्तं मनुष्यपशुमृगपक्षिसरीसृपदंशमशकयूकामत्कुणमत्स्यमकरग्राहस्थावरेभ्यो जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जेभ्यः सकाशादुपजायते । आधिदैविकं - देवानामिदं दैविकम् । दिवः प्रभवतीति वा दैवं तदधिकृत्य यदुपजायते शीतोष्णवातवर्षाशनिपातादिकम् । एवं यथा दुःखत्रयाभिज्ञाताज्जिज्ञासा कार्य्या क्व । तदभिघातके हेतौ । तस्य दुःखत्रयस्य अभिघातको यो ऽसौ हेतुस्तत्रेति । दृष्टे सापार्था चेत् । दृष्टे हेतौ दुःखत्रयाभिघातके सा जिज्ञासापार्था चेद्यदि । तत्राध्यात्मिकस्य द्विविधस्यापि आयुर्वेदशास्त्रक्रियया प्रियसमागमाप्रियपरिहारकटुतिक्तकषायादिक्वाथादिभिर्दृष्ट एव आध्यात्मिकोपायः । आधिभौतिकस्य रक्षादिनाभिघातो दृष्टः । दृष्टे सापार्था चेदेवं मन्यसे । न । एकान्त्यात्यन्ततो ऽभावात् । यत एकान्ततो ऽवश्यं अत्यन्ततो नित्यं दृष्टेन हेतुनाभिघातो न भवति तस्मादन्यत्र एकान्तात्यन्ताभिघातके हेतौ जिज्ञासा विविदिषा कार्येति
duḥkhatrayeti / asyā āryyāyā upodghātaḥ kriyate / iha bhagavānbrahmasutaḥ kapilo nāma / tadyathā - sanakaśca sanandaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ / āsuriḥ kapilaścaiva voḍhuḥ pañcaśikhastathā / ityete brahmaṇaḥ putrāḥ sapta proktā maharṣayaḥ // kapilasya sahotpannā dharmmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryyañceti / evaṃ sa utpannaḥ sannandhatamasi majjajjagadālokya saṃsārapāramparyyeṇa satkāruṇyo jijñāsamānāya āsurisagotrāya brahmaṇāyedaṃ pañcaviṃśatitattvānāṃ jñānamuktavān / yasya jñānādduḥkhakṣayo bhavati / pañcaviṃśatitatvajño yatra tatrāśrame vaset / jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ // tadidamāhuḥ / duḥkhatrayābhighātājjijñāseti / tatra duḥkhatrayaṃ- ādhyātmikaṃ ādhibhautikaṃ ādhidaivikaṃ ceti / tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ - śārīraṃ mānasaṃ ceti / śārīraṃ vātapittaśleṣmaviparyyayakṛtaṃ jvarātīsārādi / mānasaṃ priyaviyogāpriyasaṃyogādi / ādhibhautikaṃ caturvidhaṃ - bhūtagrāmanimittaṃ manuṣyapaśumṛgapakṣisarīsṛpadaṃśamaśakayūkāmatkuṇamatsyamakaragrāhasthāvarebhyo jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjebhyaḥ sakāśādupajāyate / ādhidaivikaṃ - devānāmidaṃ daivikam / divaḥ prabhavatīti vā daivaṃ tadadhikṛtya yadupajāyate śītoṣṇavātavarṣāśanipātādikam / evaṃ yathā duḥkhatrayābhijñātājjijñāsā kāryyā kva / tadabhighātake hetau / tasya duḥkhatrayasya abhighātako yo 'sau hetustatreti / dṛṣṭe sāpārthā cet / dṛṣṭe hetau duḥkhatrayābhighātake sā jijñāsāpārthā cedyadi / tatrādhyātmikasya dvividhasyāpi āyurvedaśāstrakriyayā priyasamāgamāpriyaparihārakaṭutiktakaṣāyādikvāthādibhirdṛṣṭa eva ādhyātmikopāyaḥ / ādhibhautikasya rakṣādinābhighāto dṛṣṭaḥ / dṛṣṭe sāpārthā cedevaṃ manyase / na / ekāntyātyantato 'bhāvāt / yata ekāntato 'vaśyaṃ atyantato nityaṃ dṛṣṭena hetunābhighāto na bhavati tasmādanyatra ekāntātyantābhighātake hetau jijñāsā vividiṣā kāryeti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.