कारणमस्त्यव्यक्तमिति क्रियाकारकसम्बन्धः । भेदानां परिमाणालोके यत्र कर्त्तास्ति तस्य परिमाणं दृष्टं यथा कुलालः परिमितैर्मृत्पिण्डैः परिमितानेव घटान् करोति एवं महदपि महदादिलिङ्गं परिमितं भेदतः प्रधानकार्यमेका बुद्धिरेको ऽहंकारः पञ्च तन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानीत्येवं भेदानां परिमाणादस्ति प्रधानं कारणं यद्व्यक्तं परिमितमुत्पादयति ।यदि प्रधानं न स्यात्तदा निःपरिमाणमिदं व्यक्तमपि न स्यात् परिमाणाच्च भेदानामस्ति प्रधानं यस्माद्व्यक्तमुत्पन्नम् । तथा समन्वयादिह लोके प्रसिद्धिर्दृष्टा यथा व्रतधारिणं बटुं दृष्ट्वा समन्वयति नूनमस्य पितरौ ब्राह्मणाविति एवमिदं त्रिगुणं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वा साधयामो ऽस्य यत् कारणं भविष्यतीति अतः समन्वयादस्ति प्रधानम् । तथा शक्तितः प्रवृत्तेश्च इह यो यस्मिन् शक्तः स तस्मिन्नेवार्थे प्रवर्त्तते यथा कुलालो घटास्य करणे समर्थो घटमेव करोति न पटं रथं वा । तथास्ति प्रधानं कारणं कुतः कारणकार्यविभागात् । करोतीति कारणम् । क्रियत इति कार्यम् । कारणस्य कार्यस्य च विभागो यथा घटो दधिमधूदकपयसां धारणे समर्थो न तथा तक्तारणं मृत्पिण्डः । मृत्पिण्डो वा घटं निष्पादयति न चैवं घटो मृत्पिण्डम् । एवं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वानुमीयते । अस्ति विभक्तं तत् कारणं यस्य विभाग इदं व्यक्तमिति । इतश्च अविभागाद्वैश्वरूपस्य विश्वं जगत् तस्य रूपं व्यक्तिः । विश्वरूपस्य भावो वैश्वरूपं तस्याविभागादस्ति प्रधानं यस्मात्रैलोक्यस्य पञ्चानां पृथिव्यादीनां महाभूतानां परस्परं विभागो नास्ति महाभूतेष्वन्तर्भूतास्त्रयो लोका इति पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति एतानि पञ्चमहाभूतानि प्रलयकाले सृष्टिक्रमेणैवाविभागं यान्ति तन्मात्रेषु परिणामिषु तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि चाहंकारे अहंकारो बुद्धौ बुद्धिः प्रधाने एवं त्रयो लोकाः प्रलयकाले प्रकृतावविभागं गच्छन्ति तस्मादविभागात् क्षीरदधिवद्व्यक्ताव्यक्तयोरव्यक्तं कारणम्
kāraṇamastyavyaktamiti kriyākārakasambandhaḥ / bhedānāṃ parimāṇāloke yatra karttāsti tasya parimāṇaṃ dṛṣṭaṃ yathā kulālaḥ parimitairmṛtpiṇḍaiḥ parimitāneva ghaṭān karoti evaṃ mahadapi mahadādiliṅgaṃ parimitaṃ bhedataḥ pradhānakāryamekā buddhireko 'haṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi pañcatanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānītyevaṃ bhedānāṃ parimāṇādasti pradhānaṃ kāraṇaṃ yadvyaktaṃ parimitamutpādayati /yadi pradhānaṃ na syāttadā niḥparimāṇamidaṃ vyaktamapi na syāt parimāṇācca bhedānāmasti pradhānaṃ yasmādvyaktamutpannam / tathā samanvayādiha loke prasiddhirdṛṣṭā yathā vratadhāriṇaṃ baṭuṃ dṛṣṭvā samanvayati nūnamasya pitarau brāhmaṇāviti evamidaṃ triguṇaṃ mahadādiliṅgaṃ dṛṣṭvā sādhayāmo 'sya yat kāraṇaṃ bhaviṣyatīti ataḥ samanvayādasti pradhānam / tathā śaktitaḥ pravṛtteśca iha yo yasmin śaktaḥ sa tasminnevārthe pravarttate yathā kulālo ghaṭāsya karaṇe samartho ghaṭameva karoti na paṭaṃ rathaṃ vā / tathāsti pradhānaṃ kāraṇaṃ kutaḥ kāraṇakāryavibhāgāt / karotīti kāraṇam / kriyata iti kāryam / kāraṇasya kāryasya ca vibhāgo yathā ghaṭo dadhimadhūdakapayasāṃ dhāraṇe samartho na tathā taktāraṇaṃ mṛtpiṇḍaḥ / mṛtpiṇḍo vā ghaṭaṃ niṣpādayati na caivaṃ ghaṭo mṛtpiṇḍam / evaṃ mahadādiliṅgaṃ dṛṣṭvānumīyate / asti vibhaktaṃ tat kāraṇaṃ yasya vibhāga idaṃ vyaktamiti / itaśca avibhāgādvaiśvarūpasya viśvaṃ jagat tasya rūpaṃ vyaktiḥ / viśvarūpasya bhāvo vaiśvarūpaṃ tasyāvibhāgādasti pradhānaṃ yasmātrailokyasya pañcānāṃ pṛthivyādīnāṃ mahābhūtānāṃ parasparaṃ vibhāgo nāsti mahābhūteṣvantarbhūtāstrayo lokā iti pṛthivyāpastejovāyurākāśamiti etāni pañcamahābhūtāni pralayakāle sṛṣṭikrameṇaivāvibhāgaṃ yānti tanmātreṣu pariṇāmiṣu tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi cāhaṃkāre ahaṃkāro buddhau buddhiḥ pradhāne evaṃ trayo lokāḥ pralayakāle prakṛtāvavibhāgaṃ gacchanti tasmādavibhāgāt kṣīradadhivadvyaktāvyaktayoravyaktaṃ kāraṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.