अध्यवसायो बुद्धिलक्षणम् । अध्यवसनमध्यवसायः यथा बीजे भविष्यद्वृत्तिको ऽङ्कुरस्तद्वदध्यवसायो ऽयं घटो ऽयं पट इत्येवं स्यति या सा बुद्धिरिति लक्ष्यते सा च बुद्धिरष्टाङ्गिका सात्त्विकतामसरूपभेदात् तत्र बुद्धेः सात्त्विकं रूपं चतुर्विधं भवति धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं चेति तत्र धर्मो नाम दयादानयमनियमलक्षणस्तत्र यमा नियमाश्च पातञ्जले ऽभिहिता अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधा नियमाः । ज्ञानं प्रकाशो ऽवगमो भानमिति पर्यायास्तच्च द्विविधं बाह्यमाभ्यन्तरं चेति तत्र बाह्यं नाम वेदाः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दोज्योतिषाख्यषडङ्गसहिताः पुराणानि न्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति । आभ्यन्तरं प्रकृतिपुरुषज्ञानमियं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थायं पुरुषः सिद्धो निर्गुणोव्यापी चेतन इति । तत्र बाह्यज्ञानेन लोकपंक्तिर्लोकानुराग इत्यर्थः । आभ्यन्तरेण ज्ञानेन मोक्ष इत्यर्थः वैराग्यमपि द्विविधं बाह्यमाभ्यन्तरं च बाह्यं दृष्टविषयवैतृष्ण्यमर्जनरक्षणक्षयसंगहिंसादोषदर्शनात् विरक्तस्याभ्यन्तरं प्रधानमप्यत्र स्वप्नेन्द्रजालसदृशमिति विरक्तस्य गोक्षेप्सोर्यदुत्पद्यते तदाभ्यन्तरं वैराग्यम् । ऐश्वर्यमीश्वरभावस्तच्चाष्टगुणमणिमा महिमा गरिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं यत्रकामावसायित्वं चेति । अणोर्भावो ऽणिमा सूक्ष्मो भूत्वा जगति विचरतीति । महिमा महान् भूत्वा विचरतीति । लघिमा मृणालीतूलावयवादपि लघुतया पुष्पकेसराग्रेष्वपि तिष्ठति । प्राप्तिरभिमतं वस्तु यत्र तत्रावस्थितः प्राप्नोति । प्राकाम्यं प्रकामतो यदेवेष्यति तदेव विदधाति । ईशित्वं प्रभुतया त्रैलोक्यमपीष्टे । वशित्वं सर्वं वशीभवति । यत्र कामावसायित्वं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यत्र कामस्तत्रैवास्य स्वेच्छया स्थानासनविहारानाचरतीति । चत्वार एतानि बुद्धेः सात्त्विकानि रूपाणि यदा सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते तदा पुमान् बुद्धिगुणान् धर्मादीनाप्नोति । किंचान्यत् तामसमस्माद्विपर्यस्तमस्माद्धर्मादेर्विपरीतं तामसं बुद्धिरूपं धर्माद्विपरीतो ऽधर्म एवमज्ञानमवैराग्यमानैश्वर्यमिति । एवं सात्त्विकैस्तामसैः स्वरूपैरष्टांगा बुद्धिस्त्रिगुणादव्यक्तादुत्पद्यते
adhyavasāyo buddhilakṣaṇam / adhyavasanamadhyavasāyaḥ yathā bīje bhaviṣyadvṛttiko 'ṅkurastadvadadhyavasāyo 'yaṃ ghaṭo 'yaṃ paṭa ityevaṃ syati yā sā buddhiriti lakṣyate sā ca buddhiraṣṭāṅgikā sāttvikatāmasarūpabhedāt tatra buddheḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturvidhaṃ bhavati dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ ceti tatra dharmo nāma dayādānayamaniyamalakṣaṇastatra yamā niyamāśca pātañjale 'bhihitā ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhā niyamāḥ / jñānaṃ prakāśo 'vagamo bhānamiti paryāyāstacca dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ceti tatra bāhyaṃ nāma vedāḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chandojyotiṣākhyaṣaḍaṅgasahitāḥ purāṇāni nyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi ceti / ābhyantaraṃ prakṛtipuruṣajñānamiyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāyaṃ puruṣaḥ siddho nirguṇovyāpī cetana iti / tatra bāhyajñānena lokapaṃktirlokānurāga ityarthaḥ / ābhyantareṇa jñānena mokṣa ityarthaḥ vairāgyamapi dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca bāhyaṃ dṛṣṭaviṣayavaitṛṣṇyamarjanarakṣaṇakṣayasaṃgahiṃsādoṣadarśanāt viraktasyābhyantaraṃ pradhānamapyatra svapnendrajālasadṛśamiti viraktasya gokṣepsoryadutpadyate tadābhyantaraṃ vairāgyam / aiśvaryamīśvarabhāvastaccāṣṭaguṇamaṇimā mahimā garimā laghimā prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvaṃ ceti / aṇorbhāvo 'ṇimā sūkṣmo bhūtvā jagati vicaratīti / mahimā mahān bhūtvā vicaratīti / laghimā mṛṇālītūlāvayavādapi laghutayā puṣpakesarāgreṣvapi tiṣṭhati / prāptirabhimataṃ vastu yatra tatrāvasthitaḥ prāpnoti / prākāmyaṃ prakāmato yadeveṣyati tadeva vidadhāti / īśitvaṃ prabhutayā trailokyamapīṣṭe / vaśitvaṃ sarvaṃ vaśībhavati / yatra kāmāvasāyitvaṃ brahmādistambaparyantaṃ yatra kāmastatraivāsya svecchayā sthānāsanavihārānācaratīti / catvāra etāni buddheḥ sāttvikāni rūpāṇi yadā sattvena rajastamasī abhibhūte tadā pumān buddhiguṇān dharmādīnāpnoti / kiṃcānyat tāmasamasmādviparyastamasmāddharmāderviparītaṃ tāmasaṃ buddhirūpaṃ dharmādviparīto 'dharma evamajñānamavairāgyamānaiśvaryamiti / evaṃ sāttvikaistāmasaiḥ svarūpairaṣṭāṃgā buddhistriguṇādavyaktādutpadyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.