यथा एष षोडशविधो निमित्तनैमित्तभेदो व्याख्यात एष प्रत्ययसर्ग उच्यते । प्रत्ययो बुद्धिरित्युक्ताध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानमित्यादि स च प्रत्ययसर्गश्चतुर्धा भिद्यते विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धाख्यभेदात् । तत्र संशयो ऽज्ञानम् । यथा कस्यचित् स्थाणुदर्शने स्थाणुरयं पुरुषो वेति संशयः । अशक्तिर्यथा । तमेव स्थाणुं सम्यद्गृष्ट्वा संशयं छेत्तुं न शक्नोतीत्यशक्तिः । एवं तृतीयस्तुष्ट्याख्यो यथा । तमेव स्थाणुं ज्ञातुं संशयितुं वा नेच्छति किमनेनास्माकमित्येषा तुष्टिः । चतुर्थः सिद्धाख्यो यथा । आनन्दितेन्द्रियः स्थाणुमारूढां वल्लिं पश्यति शकुनिं वा तस्य सिद्धिर्भवति स्थाणुरयमिति । एवमस्य चतुर्विधस्य प्रत्ययसर्गस्य गुणवैषम्यविमर्द्दे तस्य भेदास्तु पञ्चाशत् यो ऽयं सत्त्वरजस्तमोगुणानां वैषम्यो विमर्द्दः तेन तस्य प्रत्ययसर्गस्य पञ्चाशद्भेदा भवन्ति तथा क्वापि सत्त्वमुत्कटं रजस्तमसी उदासीने क्वापि रजः क्वापि तम इति
yathā eṣa ṣoḍaśavidho nimittanaimittabhedo vyākhyāta eṣa pratyayasarga ucyate / pratyayo buddhirityuktādhyavasāyo buddhirdharmo jñānamityādi sa ca pratyayasargaścaturdhā bhidyate viparyayāśaktituṣṭisiddhākhyabhedāt / tatra saṃśayo 'jñānam / yathā kasyacit sthāṇudarśane sthāṇurayaṃ puruṣo veti saṃśayaḥ / aśaktiryathā / tameva sthāṇuṃ samyadgṛṣṭvā saṃśayaṃ chettuṃ na śaknotītyaśaktiḥ / evaṃ tṛtīyastuṣṭyākhyo yathā / tameva sthāṇuṃ jñātuṃ saṃśayituṃ vā necchati kimanenāsmākamityeṣā tuṣṭiḥ / caturthaḥ siddhākhyo yathā / ānanditendriyaḥ sthāṇumārūḍhāṃ valliṃ paśyati śakuniṃ vā tasya siddhirbhavati sthāṇurayamiti / evamasya caturvidhasya pratyayasargasya guṇavaiṣamyavimardde tasya bhedāstu pañcāśat yo 'yaṃ sattvarajastamoguṇānāṃ vaiṣamyo vimarddaḥ tena tasya pratyayasargasya pañcāśadbhedā bhavanti tathā kvāpi sattvamutkaṭaṃ rajastamasī udāsīne kvāpi rajaḥ kvāpi tama iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.