लोके प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीत्येवं मे मतिर्भवति येन परार्थ एवं मतिरुत्पन्ना कस्मादहमनेन पुरुषेण दृष्टास्मीत्यस्य पुंसो पुनर्दर्शनं नोपैति पुरुषस्यादर्शनमुपयातीत्यर्थः । तत्र सुकुमारतरं वर्णयति । ईश्वरं कारणं ब्रुवते । "अजो जन्तुरनीशो ऽयमात्मा नः सुखदुःखयोरीश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्गं नरकमेव वा ॥" अपरे स्वभावकारणिकां ब्रुवते । केन शुक्लीकृता हंसा मयूराः केन चित्रिताः । स्वभावेनैवेति । अत्र सांख्याचार्या आहुः निर्गुणत्वादीश्वरस्य कथं सगुणतः प्रजा जायेरन् कथं वा पुरुषान्निर्गुणादेव तस्मात् प्रकृतेर्युज्यते यथा शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्यः शुक्ल एव पटो भवति कृष्णेभ्यः कृष्ण एवेति । एवं त्रिगुणात् प्रधानात् त्रयो लोकास्त्रिगुणाः समुत्पन्ना इति गम्यते । निर्गुण ईश्वरः सगुणानां लोकानां तस्मादुत्पत्तिरयुक्तेति । अनेन पुरुषो व्याख्यातः । तथा केषांचित् कालः कारणमित्युक्तं च । "कालः पञ्चास्ति भूतानि कालः संहरते जगत् । कालः सुप्तेषु जागर्त्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥" व्यक्तमव्यक्तपुरुषास्त्रयः पदार्थास्तेन कालो ऽन्तर्भूतो ऽस्ति स व्यक्तः सर्वकर्तृत्वात् कालस्यापि प्रधानमेव कारणं स्वभावो ऽप्यत्रैव लीनः तस्मात् कालो न कारणम् । नापि स्वभाव इति । तस्मात् प्रकृतिरेव कारणं न प्रकृतेः कारणान्तरमस्तीति । न पुनर्दर्शनमुपयाति पुरुषस्य । अतः प्रकृतेः सुकुमारतरं सुभोग्यतरं न किञ्चिदीश्वरादिकारणमस्तीति मे मतिर्भवति
loke prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastītyevaṃ me matirbhavati yena parārtha evaṃ matirutpannā kasmādahamanena puruṣeṇa dṛṣṭāsmītyasya puṃso punardarśanaṃ nopaiti puruṣasyādarśanamupayātītyarthaḥ / tatra sukumārataraṃ varṇayati / īśvaraṃ kāraṇaṃ bruvate / "ajo janturanīśo 'yamātmā naḥ sukhaduḥkhayorīśvaraprerito gacchet svargaṃ narakameva vā //" apare svabhāvakāraṇikāṃ bruvate / kena śuklīkṛtā haṃsā mayūrāḥ kena citritāḥ / svabhāvenaiveti / atra sāṃkhyācāryā āhuḥ nirguṇatvādīśvarasya kathaṃ saguṇataḥ prajā jāyeran kathaṃ vā puruṣānnirguṇādeva tasmāt prakṛteryujyate yathā śuklebhyastantubhyaḥ śukla eva paṭo bhavati kṛṣṇebhyaḥ kṛṣṇa eveti / evaṃ triguṇāt pradhānāt trayo lokāstriguṇāḥ samutpannā iti gamyate / nirguṇa īśvaraḥ saguṇānāṃ lokānāṃ tasmādutpattirayukteti / anena puruṣo vyākhyātaḥ / tathā keṣāṃcit kālaḥ kāraṇamityuktaṃ ca / "kālaḥ pañcāsti bhūtāni kālaḥ saṃharate jagat / kālaḥ supteṣu jāgartti kālo hi duratikramaḥ //" vyaktamavyaktapuruṣāstrayaḥ padārthāstena kālo 'ntarbhūto 'sti sa vyaktaḥ sarvakartṛtvāt kālasyāpi pradhānameva kāraṇaṃ svabhāvo 'pyatraiva līnaḥ tasmāt kālo na kāraṇam / nāpi svabhāva iti / tasmāt prakṛtireva kāraṇaṃ na prakṛteḥ kāraṇāntaramastīti / na punardarśanamupayāti puruṣasya / ataḥ prakṛteḥ sukumārataraṃ subhogyataraṃ na kiñcidīśvarādikāraṇamastīti me matirbhavati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.