बुद्धिपूर्वां क्रियां दृष्ट्वा स्वदेहे ऽन्यत्र तद्ग्रहात् । ज्ञायते यदि धीश्चित्तमात्रे ऽप्येष नयः समः ॥ चित्तमात्रमिदं सर्वमुक्तवान् यो जगद्गुरुः । सन्तानान्तरसिद्धस्तं प्रणिपत्य विविच्यते ॥ बुद्धिपूर्वां क्रियाम् इत्यादिश्लोकेनास्य प्रकरणस्याभिधेयसम्बन्धप्रयोजनानि दर्शितानि । तत्र सन्तानान्तरसत्ताभिधेयम् । सन्तानान्तरसत्तायाः सिद्धिः प्रयोजनम् । तस्य प्रयोजनस्यापि प्रकरणेनानेन साध्यमानत्वात्तेन सहास्योपायोपेयलक्षणसम्बन्धः । कार्यकारणादिसम्बन्धानामस्मिन्नेवान्तर्भावान्न पृथग्वचनम् । बाह्यार्थवादिनः किल विज्ञानमात्रतायां सन्तानान्तरसत्ता नोपपद्यत इति चोदयन्ति । तथाहि, त एवमाहुः - येषां चित्तमात्रमेव सत्, असंश्च बाह्यार्थः, न तेषां प्राण्यन्तरप्रतिपत्तये प्रत्यक्षप्रमाणमस्ति; ज्ञानमात्रस्य स्वांशमात्रालम्बनत्वात्, वस्तुतस्तु आलम्बनाभावात् । नाप्यनुमानम्, कायवाक्कर्माभावात् । अथ कायवाग्विज्ञप्तिभ्यां प्राण्यन्तरमनुमीयते चेत्; विज्ञानमात्रतापक्षे कायवाक्कर्मणोर्विज्ञप्ती न स्तः । नाप्यागमः सम्भवति, तस्य रूपस्कन्धान्तर्भावात्, एतस्य च प्रतिक्षेपात् । तथाहि, आगमः शब्दात्मको वा भवेद् व्यञ्जनस्वभावो वा । उभयमप्येतद् भवत्पक्षे नास्ति । नापि तद्विषये रूपिण आगमस्य प्रामाण्यमिष्यते । यतो ह्ययं विषयः प्रमाणद्वयविषयातीतो मतः । तथा सति, आगमादपि प्राण्यन्तरं प्रतिपत्तुं न शक्यत इति चेत्? तथा विप्रतिपन्ना बाह्यार्थावादिन एवं वक्तव्याः । वयमपि प्रत्यक्षतः प्राण्यन्तरं नैव प्रतिपद्यामहे । न हि प्रत्यक्षादर्वाग्दर्शिनः प्राण्यन्तरमवगच्छन्ति । नाप्यागमो व्यञ्जनस्वभावः । किन्तु प्रणेतृवशाद् यो वाक्यपदव्यञ्जनविशेषप्रतिभासिज्ञानोत्पादः सः । स तु प्रतिपत्तृसन्ताने सन्नप्युपचारतस्तथागतस्य वा कपिलस्य वा कणादस्य वा कर्तुर्वचनमिति व्यपदिश्यते । एवं सर्वे ऽपि बौद्धा वाचकं शब्दसामान्याकारं ज्ञानं मन्यन्ते; न चास्ति शब्दविशेषः, ऽतस्य पूर्वमदृष्टत्वाद्ऽ इत्यादिहेतुभिः विशेषाकारस्य वाचकत्वभावप्रतिषेधात् । वयमपि नागमतः प्राण्यन्तरप्रतिपत्तिमभ्युपगच्छामः, अपि त्वनुमानात् । तच्चानुमानं कायवाक्कर्मणोरभावे ऽपि यथा प्रवर्तते यद्दर्शयितुमाह - बुद्धिपूर्वामित्यादि । एष तावत् समुदायार्थः । अवयवार्थस्तूच्यते । बुद्धिः ज्ञानम् । सा चात्र गमनागमनसंलापेच्छारूपा परिगृह्यते, क्रियाहेतुत्वात् तस्याः । सास्ति पूर्वं यस्याः क्रियायाः सा बुद्धिपूर्वा । पूर्वेति शब्देनात्र कारणस्य निर्देशः, कारणस्य पूर्ववर्तित्वात् । यदि नाम बाह्यार्थवादिभिः स्वसन्ताने तां बुद्धिपूर्वां क्रियां प्रत्यक्षानुमानाभ्यामुपलभ्य पश्चात्परसन्ताने ग्रहाद् विवक्षितरूपा धीः विज्ञानं गम्यते, तदा चित्तमात्रे ऽप्येष नयः समः । अत्र क्रियेत्युपलक्षणम् । मुखकान्तिरक्तिमादीनामपि चित्तान्तरस्य गमकत्वात् । यदीति वचनेन वक्ष्यमाणबिधिना परपक्षे ऽनुमानाभावं दर्शयति
buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe 'nyatra tadgrahāt / jñāyate yadi dhīścittamātre 'pyeṣa nayaḥ samaḥ // cittamātramidaṃ sarvamuktavān yo jagadguruḥ / santānāntarasiddhastaṃ praṇipatya vivicyate // buddhipūrvāṃ kriyām ityādiślokenāsya prakaraṇasyābhidheyasambandhaprayojanāni darśitāni / tatra santānāntarasattābhidheyam / santānāntarasattāyāḥ siddhiḥ prayojanam / tasya prayojanasyāpi prakaraṇenānena sādhyamānatvāttena sahāsyopāyopeyalakṣaṇasambandhaḥ / kāryakāraṇādisambandhānāmasminnevāntarbhāvānna pṛthagvacanam / bāhyārthavādinaḥ kila vijñānamātratāyāṃ santānāntarasattā nopapadyata iti codayanti / tathāhi, ta evamāhuḥ - yeṣāṃ cittamātrameva sat, asaṃśca bāhyārthaḥ, na teṣāṃ prāṇyantarapratipattaye pratyakṣapramāṇamasti; jñānamātrasya svāṃśamātrālambanatvāt, vastutastu ālambanābhāvāt / nāpyanumānam, kāyavākkarmābhāvāt / atha kāyavāgvijñaptibhyāṃ prāṇyantaramanumīyate cet; vijñānamātratāpakṣe kāyavākkarmaṇorvijñaptī na staḥ / nāpyāgamaḥ sambhavati, tasya rūpaskandhāntarbhāvāt, etasya ca pratikṣepāt / tathāhi, āgamaḥ śabdātmako vā bhaved vyañjanasvabhāvo vā / ubhayamapyetad bhavatpakṣe nāsti / nāpi tadviṣaye rūpiṇa āgamasya prāmāṇyamiṣyate / yato hyayaṃ viṣayaḥ pramāṇadvayaviṣayātīto mataḥ / tathā sati, āgamādapi prāṇyantaraṃ pratipattuṃ na śakyata iti cet? tathā vipratipannā bāhyārthāvādina evaṃ vaktavyāḥ / vayamapi pratyakṣataḥ prāṇyantaraṃ naiva pratipadyāmahe / na hi pratyakṣādarvāgdarśinaḥ prāṇyantaramavagacchanti / nāpyāgamo vyañjanasvabhāvaḥ / kintu praṇetṛvaśād yo vākyapadavyañjanaviśeṣapratibhāsijñānotpādaḥ saḥ / sa tu pratipattṛsantāne sannapyupacāratastathāgatasya vā kapilasya vā kaṇādasya vā karturvacanamiti vyapadiśyate / evaṃ sarve 'pi bauddhā vācakaṃ śabdasāmānyākāraṃ jñānaṃ manyante; na cāsti śabdaviśeṣaḥ, 'tasya pūrvamadṛṣṭatvād' ityādihetubhiḥ viśeṣākārasya vācakatvabhāvapratiṣedhāt / vayamapi nāgamataḥ prāṇyantarapratipattimabhyupagacchāmaḥ, api tvanumānāt / taccānumānaṃ kāyavākkarmaṇorabhāve 'pi yathā pravartate yaddarśayitumāha - buddhipūrvāmityādi / eṣa tāvat samudāyārthaḥ / avayavārthastūcyate / buddhiḥ jñānam / sā cātra gamanāgamanasaṃlāpecchārūpā parigṛhyate, kriyāhetutvāt tasyāḥ / sāsti pūrvaṃ yasyāḥ kriyāyāḥ sā buddhipūrvā / pūrveti śabdenātra kāraṇasya nirdeśaḥ, kāraṇasya pūrvavartitvāt / yadi nāma bāhyārthavādibhiḥ svasantāne tāṃ buddhipūrvāṃ kriyāṃ pratyakṣānumānābhyāmupalabhya paścātparasantāne grahād vivakṣitarūpā dhīḥ vijñānaṃ gamyate, tadā cittamātre 'pyeṣa nayaḥ samaḥ / atra kriyetyupalakṣaṇam / mukhakāntiraktimādīnāmapi cittāntarasya gamakatvāt / yadīti vacanena vakṣyamāṇabidhinā parapakṣe 'numānābhāvaṃ darśayati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.