स्यान्मतम् - स्वसमुत्थापकचित्तस्य विज्ञापनाद् विज्ञप्तिः । न हि श्रोता वक्तृसन्तानाज्जाते क्रियावाक्प्रतिभासिज्ञाने उपलभते । तथा हि, वक्ता श्रोता चोभावपि स्वस्वप्रतिभासमनु भवतः । तत्कथं ते ऽनालम्बने विज्ञप्तित्वेन स्वसमुत्थापकस्य गमके इति । तस्मादाह - भवतु स्वपरयोः स्वस्वप्रतिभासस्यानुभवः, तैमिरिकद्वयदृष्टद्विचन्द्रवत् । तथाविधविज्ञानस्य हेतुः वासनोत्पादस्वभावविशेषो ऽनादिकालिकैकार्थग्राहाध्यवसायित्वात्, एकहेतुसम्भूतयोः स्वपरविज्ञप्तिज्ञानयोः विज्ञप्तित्वेन उपचारः । भवतु स्वपरयोरित्यादि । स्वपरेति वक्ता श्रोता च । स्वस्य स्वस्य प्रतिभासस्य अनुभवः स्वस्वप्रतिभासस्यानुभवः । तैमिरिकद्वयेन प्रतिभासस्यानुभवः तैमिरिकद्वयदृष्टद्विचन्द्रम् । तेन तुल्यत्वात् तद्वत् । तथाविधविज्ञानमिति एकार्थग्राहाध्यवसायि विज्ञानं मतम् । तस्य हेतुः एकार्थग्राहाध्यवसायस्यानुभवितृ पूर्वविज्ञानम् । तज्जनिता वासना शक्तिरूपा । तस्या उत्पाद उत्पादव्ययलक्षणपरम्पराया उदयः । स्वरूप उत्पादस्वभावः । तस्य विशेष एकार्थग्राहाध्यवसायिविज्ञानोपजनने समर्थात्मनि स्थितिः । अनादिश्चासौ कालश्चेति अनादिकालः । तस्मादागतो ऽनादिकालिकः । अथ वानादिकाले भवो ऽनादिकालिकः । न आदिकालिकः अनादिकालिकः । एकश्चासौ अर्थश्चेति एकार्थः । गमनवागादिस्वपरविज्ञप्त्योः बुद्ध्या एकीकरणम् । एकार्थग्राहेति एकार्थग्राहिज्ञानम् । एकार्थग्राहाध्यवसायि इति अध्यवसायिज्ञानम् । तथा हि, वक्ता चैवं चिन्तयति - यन्मया कथितं तत् श्रोत्रा ज्ञातम् । श्रोताप्येवं चिन्तयति - यदनेन कथितं तन्मया प्रतीतम् । इत्येवं एकार्थग्राहाध्यवसायः । एकहेतुना समुत्थापकेन ये सम्भूते ते एकहेतुसम्भूते । स्वपरविज्ञप्तिज्ञानयोः वक्तृश्रोतृक्रियावागाकारकज्ञानयोः विज्ञप्तित्वेनोपचारः विज्ञप्तित्वेन व्यपदेशः । एवं वक्ता श्रोता च स्वस्वप्रतिभासमनुभवतः । तथापि तयोः य एकहेतुसम्भूते क्रियावागाकारकज्ञाने त एकार्थप्रतीतिनियमाद् विज्ञप्तित्वेन व्यपदिश्येते । एकार्थग्राहाध्यवसायस्तु तथाविधविज्ञानस्य हेतुर्वासनोत्पादस्वभावविशेषो ऽनादिकालिकत्वाद् । तैमिरिकद्वयदृष्टद्विचन्द्रवदिति दृष्टान्तः । एकः तैमिरिकः द्वितीयं तैमिरिकं ऽपश्यऽ इति "अपरं चन्द्रंऽ दर्शयति । तेन च ऽदृश्यते" इत्युच्यते । तत्र ऽमया अस्मैदर्शितःऽ इत्येवं दर्शकस्याभिमानो भवति । श्रोतापि ऽअनेन मह्यं दर्शितः इति चिन्तयति । तथापि तौ स्वस्वप्रतिभासं प्रतिवित्तः । तद्वदत्रापि एकार्थप्रतीतिनियमात् स्वपरविज्ञप्तिज्ञानयोर्विज्ञप्तित्वेनोपचारो भवति
syānmatam - svasamutthāpakacittasya vijñāpanād vijñaptiḥ / na hi śrotā vaktṛsantānājjāte kriyāvākpratibhāsijñāne upalabhate / tathā hi, vaktā śrotā cobhāvapi svasvapratibhāsamanu bhavataḥ / tatkathaṃ te 'nālambane vijñaptitvena svasamutthāpakasya gamake iti / tasmādāha - bhavatu svaparayoḥ svasvapratibhāsasyānubhavaḥ, taimirikadvayadṛṣṭadvicandravat / tathāvidhavijñānasya hetuḥ vāsanotpādasvabhāvaviśeṣo 'nādikālikaikārthagrāhādhyavasāyitvāt, ekahetusambhūtayoḥ svaparavijñaptijñānayoḥ vijñaptitvena upacāraḥ / bhavatu svaparayorityādi / svapareti vaktā śrotā ca / svasya svasya pratibhāsasya anubhavaḥ svasvapratibhāsasyānubhavaḥ / taimirikadvayena pratibhāsasyānubhavaḥ taimirikadvayadṛṣṭadvicandram / tena tulyatvāt tadvat / tathāvidhavijñānamiti ekārthagrāhādhyavasāyi vijñānaṃ matam / tasya hetuḥ ekārthagrāhādhyavasāyasyānubhavitṛ pūrvavijñānam / tajjanitā vāsanā śaktirūpā / tasyā utpāda utpādavyayalakṣaṇaparamparāyā udayaḥ / svarūpa utpādasvabhāvaḥ / tasya viśeṣa ekārthagrāhādhyavasāyivijñānopajanane samarthātmani sthitiḥ / anādiścāsau kālaśceti anādikālaḥ / tasmādāgato 'nādikālikaḥ / atha vānādikāle bhavo 'nādikālikaḥ / na ādikālikaḥ anādikālikaḥ / ekaścāsau arthaśceti ekārthaḥ / gamanavāgādisvaparavijñaptyoḥ buddhyā ekīkaraṇam / ekārthagrāheti ekārthagrāhijñānam / ekārthagrāhādhyavasāyi iti adhyavasāyijñānam / tathā hi, vaktā caivaṃ cintayati - yanmayā kathitaṃ tat śrotrā jñātam / śrotāpyevaṃ cintayati - yadanena kathitaṃ tanmayā pratītam / ityevaṃ ekārthagrāhādhyavasāyaḥ / ekahetunā samutthāpakena ye sambhūte te ekahetusambhūte / svaparavijñaptijñānayoḥ vaktṛśrotṛkriyāvāgākārakajñānayoḥ vijñaptitvenopacāraḥ vijñaptitvena vyapadeśaḥ / evaṃ vaktā śrotā ca svasvapratibhāsamanubhavataḥ / tathāpi tayoḥ ya ekahetusambhūte kriyāvāgākārakajñāne ta ekārthapratītiniyamād vijñaptitvena vyapadiśyete / ekārthagrāhādhyavasāyastu tathāvidhavijñānasya heturvāsanotpādasvabhāvaviśeṣo 'nādikālikatvād / taimirikadvayadṛṣṭadvicandravaditi dṛṣṭāntaḥ / ekaḥ taimirikaḥ dvitīyaṃ taimirikaṃ 'paśya' iti "aparaṃ candraṃ' darśayati / tena ca 'dṛśyate" ityucyate / tatra 'mayā asmaidarśitaḥ' ityevaṃ darśakasyābhimāno bhavati / śrotāpi 'anena mahyaṃ darśitaḥ iti cintayati / tathāpi tau svasvapratibhāsaṃ prativittaḥ / tadvadatrāpi ekārthapratītiniyamāt svaparavijñaptijñānayorvijñaptitvenopacāro bhavati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.