हेतुमद् इति । यस्योत्पत्तिकारणम् अस्ति तद् धेतुमत् । हेतुर् अपदेशो निमित्तं प्रकृतिः कारणम् इत्य् अनर्थान्तरम् । प्रधानस्यैते पर्यायशब्दाः । तस्मात् प्रधानेन हेतुना सकारणम् इदं महदादिभूतपर्यन्तं त्रयोविंशतिकं लिङ्गम् । तथा हि --- महद् बुद्धितत्त्वं तत्प्रधानेन हेतुमत् । तेनाहङ्कारो ऽमुनैकादशेन्द्रियाणि तन्मात्राणि च । तैश् च भूतानीति सर्वम् एवेदं परस्परहेतुमत् । अथ च द्विविधो हेतुः कारको ज्ञापकश् च । तत्र प्रधानबुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रलक्षणश् चतुर्विधः कारकः । विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्यनुग्रहभेदात् पञ्चधा ज्ञापकः । तद् द्विविधेनापि हेतुना युक्तं हेतुमद् इदं सिद्धम् । किं च --- अनित्यं प्रलयं गच्छति । यस्माद् उत्पत्तिमत् तस्माद् अनित्यम् । अकारणवन् नित्यम् इति नित्यस्य लक्षणम् । तद्विपरीतम् इदम् अतो ऽनित्यम् । तद् यथा --- मृत्पिण्डाद् उत्पन्नो घटः स चानित्यो दृष्टः । एवं महदादि प्रधानाद् उत्पन्नं(प्।१३) तस्माद् अनित्यं तस्मिन्न् एव च लीयते । तथा हि --- प्रधाने बुद्धिस् तस्याम् अहङ्कारस् तस्मिन्न् इन्द्रियाणि तन्मात्राणि च तेषु भूतानि प्रलयकाले लीयन्ते । तस्माद् अनित्यम् । किञ् च --- अव्यापि असर्वगतम् । यथा प्रधानपुरुषौ सर्वगतौ न तथेदम् इत्य् अर्थः । इदं हि यस्मिन्न् एव प्रदेशे ऽवस्थितं तस्मिन्न् एव वर्तते । किं च --- सक्रियम् । यस्मात् संसरणकाले महदादि कार्यं सूक्ष्मशरीरम् आश्रित्य संसरति तस्मात् सक्रियम् । किं च --- अनेकम् बहुविधं त्रयोविंशतिप्रकारकम् । इतरच् च --- आश्रितम् । यद् यस्माद् उत्पद्यते तत् तदाश्रितम् । बुद्धिः प्रधानम् आश्रिता, तां चाहङ्कारः, तं चेन्द्रियाणि तन्मात्राणि च, तानि महाभूतान्य् आश्रितानि । एवम् आश्रितम् । लयं गच्छतीति लिङ्गम् । सावयवम् इति । अवयन्तीत्य् अवयवा यथा पिण्डस्य हस्तपादाद्याः । शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाद्यवयवसम्पन्नं व्यक्तम् । किं च --- परतन्त्रम् पराधीनम् । यथा पितरि जीवति पुत्रो न स्वतन्त्र एवं व्यक्तम् । प्रधानतन्त्रा बुद्धिः, बुद्धितन्त्रो ऽहङ्कारः, अहङ्कारतन्त्राणि इन्द्रियाणि तन्मात्राणि च, तन्मात्रतन्त्राणि महाभूतानीति । एवं परतन्त्रम् । व्यक्तम् उक्तम् । एतद्विपरीतलक्षणम् अव्यक्तम् । अहेतुमत् अनुत्पन्नत्वात् । नित्यम् अकारणवत्त्वात् । व्यापि सर्वगतत्वात् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं पुरुषवद् व्याप्य प्रधानम् अवस्थितम् । निष्क्रियं सर्ववापकत्वात् । एकं सर्वकारणत्वात् । अनाश्रितं प्रभविष्णुत्वात् । अलिङ्गम् अनुत्पत्तिकत्वात् । निरवयवम् अमूर्तत्वात् । स्वतन्त्रं सर्वोत्पत्तिकारणत्वात्
hetumad iti | yasyotpattikāraṇam asti tad dhetumat | hetur apadeśo nimittaṃ prakṛtiḥ kāraṇam ity anarthāntaram | pradhānasyaite paryāyaśabdāḥ | tasmāt pradhānena hetunā sakāraṇam idaṃ mahadādibhūtaparyantaṃ trayoviṃśatikaṃ liṅgam | tathā hi --- mahad buddhitattvaṃ tatpradhānena hetumat | tenāhaṅkāro 'munaikādaśendriyāṇi tanmātrāṇi ca | taiś ca bhūtānīti sarvam evedaṃ parasparahetumat | atha ca dvividho hetuḥ kārako jñāpakaś ca | tatra pradhānabuddhyahaṅkāratanmātralakṣaṇaś caturvidhaḥ kārakaḥ | viparyayāśaktituṣṭisiddhyanugrahabhedāt pañcadhā jñāpakaḥ | tad dvividhenāpi hetunā yuktaṃ hetumad idaṃ siddham | kiṃ ca --- anityaṃ pralayaṃ gacchati | yasmād utpattimat tasmād anityam | akāraṇavan nityam iti nityasya lakṣaṇam | tadviparītam idam ato 'nityam | tad yathā --- mṛtpiṇḍād utpanno ghaṭaḥ sa cānityo dṛṣṭaḥ | evaṃ mahadādi pradhānād utpannaṃ(p.13) tasmād anityaṃ tasminn eva ca līyate | tathā hi --- pradhāne buddhis tasyām ahaṅkāras tasminn indriyāṇi tanmātrāṇi ca teṣu bhūtāni pralayakāle līyante | tasmād anityam | kiñ ca --- avyāpi asarvagatam | yathā pradhānapuruṣau sarvagatau na tathedam ity arthaḥ | idaṃ hi yasminn eva pradeśe 'vasthitaṃ tasminn eva vartate | kiṃ ca --- sakriyam | yasmāt saṃsaraṇakāle mahadādi kāryaṃ sūkṣmaśarīram āśritya saṃsarati tasmāt sakriyam | kiṃ ca --- anekam bahuvidhaṃ trayoviṃśatiprakārakam | itarac ca --- āśritam | yad yasmād utpadyate tat tadāśritam | buddhiḥ pradhānam āśritā, tāṃ cāhaṅkāraḥ, taṃ cendriyāṇi tanmātrāṇi ca, tāni mahābhūtāny āśritāni | evam āśritam | layaṃ gacchatīti liṅgam | sāvayavam iti | avayantīty avayavā yathā piṇḍasya hastapādādyāḥ | śabdasparśarasarūpagandhādyavayavasampannaṃ vyaktam | kiṃ ca --- paratantram parādhīnam | yathā pitari jīvati putro na svatantra evaṃ vyaktam | pradhānatantrā buddhiḥ, buddhitantro 'haṅkāraḥ, ahaṅkāratantrāṇi indriyāṇi tanmātrāṇi ca, tanmātratantrāṇi mahābhūtānīti | evaṃ paratantram | vyaktam uktam | etadviparītalakṣaṇam avyaktam | ahetumat anutpannatvāt | nityam akāraṇavattvāt | vyāpi sarvagatatvāt | ābrahmastambaparyantaṃ puruṣavad vyāpya pradhānam avasthitam | niṣkriyaṃ sarvavāpakatvāt | ekaṃ sarvakāraṇatvāt | anāśritaṃ prabhaviṣṇutvāt | aliṅgam anutpattikatvāt | niravayavam amūrtatvāt | svatantraṃ sarvotpattikāraṇatvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.